Begrippenlijst Inleiding Loopbaan & Talent
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1................................................................................................... 4
Openingscase................................................................................................................. 4
Inleiding.......................................................................................................................... 4
1.1 Theoretische psychologie en arbeidspsychologie.....................................................4
1.2 Vijf tradities in de psychologie..................................................................................5
1.2.1 Psychoanalyse.................................................................................................... 5
1.2.2 Persoonlijkheidsleer............................................................................................ 5
1.2.3 Fenomenologie (de humanistische benadering).................................................7
1.2.4 Behaviorisme (de gedragsbenadering)...............................................................7
1.2.5 De sociaal-cognitieve theorie.............................................................................8
1.3 Arbeids- en organisatiepsychologie vandaag de dag................................................8
1.4 De oorsprong van arbeidspsychologie....................................................................10
1.5 Veranderingen op de werkvloer die de arbeidspsychologie beïnvloeden................11
1.5.1 Trends op de werkvloer....................................................................................11
1.5.2 Diversiteit en cultuur........................................................................................11
Hoofdstuk 2................................................................................................. 13
Openingscase............................................................................................................... 13
Inleiding........................................................................................................................ 13
2.1 Intelligentietests..................................................................................................... 13
2.2 Hedendaagse benaderingen van intelligentie.........................................................14
2.2.1 De meervoudige intelligentietheorie van Gardner............................................14
2.2.2 Sternbergs triarchische intelligentietheorie......................................................15
2.2.3 Carrolls drielagentheorie van cognitieve vermogens........................................15
2.2.4 Emotionele intelligentie....................................................................................15
2.3 Persoonlijkheidsleer................................................................................................ 16
2.3.1 Big Five............................................................................................................. 18
2.3.2 Persoonlijkheidsvragenlijst...............................................................................18
2.3.3 Creativiteit en innovatie...................................................................................19
2.4 Sociaal-cognitieve benaderingen van individuele verschillen.................................19
Hoofdstuk 6................................................................................................. 21
Openingscase............................................................................................................... 21
Inleiding........................................................................................................................ 21
6.1 Wat is een attitude?................................................................................................ 21
6.2 Hoe worden attitudes gemeten?.............................................................................22
6.3 Attitudes en gedrag................................................................................................23
6.4 Werktevredenheid..................................................................................................24
6.4.1 Wat is werktevredenheid..................................................................................24
6.4.2 Werktevredenheid meten.................................................................................25
6.4.3 Oorzaken en gevolgen van werktevredenheid..................................................25
6.5 Organisationele toewijding.....................................................................................26
6.5.1 Wat is organisationele toewijding?...................................................................26
6.5.2 Organisationele toewijding meten....................................................................27
1
, 6.5.3 Oorzaken en gevolgen van organisationele toewijding.....................................27
6.6 Personeelsverloop................................................................................................... 28
6.7 Werkloosheid.......................................................................................................... 30
6.8 Het psychologisch contract.....................................................................................31
6.8.1 Wat is het psychologisch contract?...................................................................31
6.8.2 De ontwikkeling van het psychologisch contract..............................................32
6.8.3 De effecten van het schenden en volgen van het psychologisch contract.......33
6.8.4 Kritiek op het idee van het psychologisch contract..........................................33
Hoofdstuk 7................................................................................................. 34
Openingscase............................................................................................................... 34
Inleiding........................................................................................................................ 34
7.1 Motivatie: een overzicht.......................................................................................... 35
7.2 Op gezond verstand gebaseerde benaderingen.....................................................35
7.3 Behoeftentheorieën................................................................................................36
7.3.1 Psychologische groei........................................................................................36
7.3.2 Prestatiebehoefte............................................................................................. 37
7.4 De verwachtingstheorie..........................................................................................37
7.5 Rechtvaardigheidstheorieën...................................................................................38
7.6 De doeltheorie........................................................................................................ 39
7.7 Intrinsieke motivatie, extrinsieke motivatie en de zelfbeschikking.........................41
7.7.1 Competentie, verwantschap en autonomie als intrinsieke motivatie................41
7.7.2 Salaris als extrinsieke motivator.......................................................................42
7.8 Herontwerp van werktaken.....................................................................................42
7.8.1 Vereenvoudiging en verrijking..........................................................................42
7.8.2 Het job characteristics model...........................................................................44
7.8.3 Eenentwintigste-eeuwse benaderingen voor taakontwerp...............................44
7.9 Integratie van motivatietheorieën..........................................................................45
Hoofdstuk 8................................................................................................. 46
Openingscase............................................................................................................... 46
Inleiding........................................................................................................................ 46
8.1 Hoe training is veranderd.......................................................................................47
8.2 Analyse vooraf........................................................................................................ 47
8.2.1 Analyse op organisatieniveau...........................................................................48
8.2.2 Analyse op taak- en rolniveau..........................................................................48
8.2.3 Analyse op werknemersniveau.........................................................................49
8.3 Ontwerp van de training......................................................................................... 49
8.3.1 Leertheorieën................................................................................................... 50
8.4 Evaluatie van de training........................................................................................54
8.5 Training en ontwikkeling in de praktijk....................................................................55
8.5.1 Training en leiderschapsontwikkeling...............................................................55
8.5.2 Mentoring en diversiteit...................................................................................56
8.5.3 Training en de lerende organisatie...................................................................56
Hoofdstuk 9................................................................................................. 57
Openingscase............................................................................................................... 57
Inleiding........................................................................................................................ 57
2
, 9.1 Stress en benadering..............................................................................................59
9.1.1 Wat is stress?................................................................................................... 59
9.1.2 Modellen van werkstress..................................................................................59
9.2 Het meten van welzijn op het werk.........................................................................62
9.3 Factoren die verband houden met stress en welzijn...............................................62
9.3.1 Situationele factoren........................................................................................63
9.4 Interventies om werkstress aan te pakken en werknemerswelzijn te bevorderen. .69
9.4.1 Primaire interventies........................................................................................69
9.4.2 Secundaire interventies....................................................................................69
9.4.3 Tertiaire interventies......................................................................................... 70
9.4.4 De populariteit en effectiviteit van interventies...............................................70
Hoofstuk 11................................................................................................. 72
Openingscase............................................................................................................... 72
Inleiding........................................................................................................................ 72
11.1 Enkele belangrijke vragen over leiderschap.........................................................72
11.2 Vroege benaderingen van leiderschap..................................................................73
11.2.1 Kenmerken van de leider................................................................................74
11.2.2 Taakgerichtheid en persoonsgerichtheid........................................................75
11.2.3 Participatie en empowerment.........................................................................75
11.3 Contingentietheorieën over leiderschap...............................................................76
11.3.1 Het besluitvormingsmodel van Vroom en Jargo..............................................76
11.3.2 Situationele leiderschapstheorie....................................................................77
11.3.3 Algemene observaties over contigentietheorieën..........................................77
11.4 Transformationeel leiderschap en charisma..........................................................78
11.4.1 De impact van transformationeel leiderschap beoordelen en begrijpen.........79
11.4.2 Welke eigenschappen van leiders zijn echt belangrijk?..................................79
11.4.3 Gender en leiderschap...................................................................................80
11.5 Leiderschap in internationale context...................................................................81
Hoofdstuk 12 Loopbaanontwikkeling.............................................................86
Openingscase............................................................................................................... 86
Inleiding........................................................................................................................ 86
12.1 Definitie en context van een loopbaan.................................................................86
12.1.1 Definities........................................................................................................ 86
12.1.2 Contexten....................................................................................................... 86
12.2 Loopbaanvormen..................................................................................................88
12.2.1 De grenzeloze loopbaan.................................................................................88
12.2.2 De proteaanse loopbaan................................................................................89
12.3 Loopbaanankers................................................................................................... 90
12.4 Loopbaanmanagement in organisaties.................................................................91
12.4.1 Loopbaaninterventies.....................................................................................91
12.4.2 Mentoring als middel om loopbaansucces te vergroten..................................93
12.5 Beroepskeuze....................................................................................................... 94
12.5.1 De basishypothese van John Holland..............................................................94
12.5.2 Loopbaanbeslissingen....................................................................................95
12.5.3 De ontwikkeling van loopbaanvoorkeuren op jonge leeftijd............................97
12.6 In beweging: stadia, leeftijden en nieuwe banen..................................................97
12.7 Loopbaanbegeleiding.......................................................................................... 101
3
, Hoofdstuk 1
Openingscase
Diversiteit = Verschillen tussen mensen binnen een organisatie, zoals
leeftijd, geslacht, etniciteit, cultuur, opleiding, persoonlijkheid en
ervaringen.
Diversiteitsmanagement = Beleid en activiteiten binnen organisaties
gericht op het benutten van verschillen tussen werknemers en het creëren
van gelijke kansen.
Het Nieuwe Werken = Moderne manier van werken waarbij flexibiliteit
centraal staat, zoals thuiswerken, flexibele werktijden en digitaal
samenwerken.
CBS = Nederlands instituut dat statistische gegevens verzamelt over
bevolking, economie, arbeid en samenleving.
NEETS = Jongeren die geen onderwijs volgen, niet werken en geen
opleiding of training krijgen.
Instituut voor Multiculturele Vraagstukken = Organisatie die onderzoek
doet naar multiculturaliteit, integratie en diversiteit.
Inleiding
De 5 tradities in de theoretische psychologie = Psychoanalyse,
persoonlijkheidsleer, fenomenologie, behaviorisme en de sociaal-
cognitieve theorie.
1.1 Theoretische psychologie en arbeidspsychologie
Psychologie (Miller) = De wetenschap van het mentale leven.
Het mentale leven verwijst naar 3 aspecten = gedrag, gedachtes, emoties.
Doel psychologie = Het beschrijven, verklaren en voorspellen van gedrag,
gedachtes en emoties.
Theoretische psychologie = Biopsychologie, cognitieve psychologie,
ontwikkelingspsychologie, sociale psychologie en persoonlijkheidsleer.
4
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1................................................................................................... 4
Openingscase................................................................................................................. 4
Inleiding.......................................................................................................................... 4
1.1 Theoretische psychologie en arbeidspsychologie.....................................................4
1.2 Vijf tradities in de psychologie..................................................................................5
1.2.1 Psychoanalyse.................................................................................................... 5
1.2.2 Persoonlijkheidsleer............................................................................................ 5
1.2.3 Fenomenologie (de humanistische benadering).................................................7
1.2.4 Behaviorisme (de gedragsbenadering)...............................................................7
1.2.5 De sociaal-cognitieve theorie.............................................................................8
1.3 Arbeids- en organisatiepsychologie vandaag de dag................................................8
1.4 De oorsprong van arbeidspsychologie....................................................................10
1.5 Veranderingen op de werkvloer die de arbeidspsychologie beïnvloeden................11
1.5.1 Trends op de werkvloer....................................................................................11
1.5.2 Diversiteit en cultuur........................................................................................11
Hoofdstuk 2................................................................................................. 13
Openingscase............................................................................................................... 13
Inleiding........................................................................................................................ 13
2.1 Intelligentietests..................................................................................................... 13
2.2 Hedendaagse benaderingen van intelligentie.........................................................14
2.2.1 De meervoudige intelligentietheorie van Gardner............................................14
2.2.2 Sternbergs triarchische intelligentietheorie......................................................15
2.2.3 Carrolls drielagentheorie van cognitieve vermogens........................................15
2.2.4 Emotionele intelligentie....................................................................................15
2.3 Persoonlijkheidsleer................................................................................................ 16
2.3.1 Big Five............................................................................................................. 18
2.3.2 Persoonlijkheidsvragenlijst...............................................................................18
2.3.3 Creativiteit en innovatie...................................................................................19
2.4 Sociaal-cognitieve benaderingen van individuele verschillen.................................19
Hoofdstuk 6................................................................................................. 21
Openingscase............................................................................................................... 21
Inleiding........................................................................................................................ 21
6.1 Wat is een attitude?................................................................................................ 21
6.2 Hoe worden attitudes gemeten?.............................................................................22
6.3 Attitudes en gedrag................................................................................................23
6.4 Werktevredenheid..................................................................................................24
6.4.1 Wat is werktevredenheid..................................................................................24
6.4.2 Werktevredenheid meten.................................................................................25
6.4.3 Oorzaken en gevolgen van werktevredenheid..................................................25
6.5 Organisationele toewijding.....................................................................................26
6.5.1 Wat is organisationele toewijding?...................................................................26
6.5.2 Organisationele toewijding meten....................................................................27
1
, 6.5.3 Oorzaken en gevolgen van organisationele toewijding.....................................27
6.6 Personeelsverloop................................................................................................... 28
6.7 Werkloosheid.......................................................................................................... 30
6.8 Het psychologisch contract.....................................................................................31
6.8.1 Wat is het psychologisch contract?...................................................................31
6.8.2 De ontwikkeling van het psychologisch contract..............................................32
6.8.3 De effecten van het schenden en volgen van het psychologisch contract.......33
6.8.4 Kritiek op het idee van het psychologisch contract..........................................33
Hoofdstuk 7................................................................................................. 34
Openingscase............................................................................................................... 34
Inleiding........................................................................................................................ 34
7.1 Motivatie: een overzicht.......................................................................................... 35
7.2 Op gezond verstand gebaseerde benaderingen.....................................................35
7.3 Behoeftentheorieën................................................................................................36
7.3.1 Psychologische groei........................................................................................36
7.3.2 Prestatiebehoefte............................................................................................. 37
7.4 De verwachtingstheorie..........................................................................................37
7.5 Rechtvaardigheidstheorieën...................................................................................38
7.6 De doeltheorie........................................................................................................ 39
7.7 Intrinsieke motivatie, extrinsieke motivatie en de zelfbeschikking.........................41
7.7.1 Competentie, verwantschap en autonomie als intrinsieke motivatie................41
7.7.2 Salaris als extrinsieke motivator.......................................................................42
7.8 Herontwerp van werktaken.....................................................................................42
7.8.1 Vereenvoudiging en verrijking..........................................................................42
7.8.2 Het job characteristics model...........................................................................44
7.8.3 Eenentwintigste-eeuwse benaderingen voor taakontwerp...............................44
7.9 Integratie van motivatietheorieën..........................................................................45
Hoofdstuk 8................................................................................................. 46
Openingscase............................................................................................................... 46
Inleiding........................................................................................................................ 46
8.1 Hoe training is veranderd.......................................................................................47
8.2 Analyse vooraf........................................................................................................ 47
8.2.1 Analyse op organisatieniveau...........................................................................48
8.2.2 Analyse op taak- en rolniveau..........................................................................48
8.2.3 Analyse op werknemersniveau.........................................................................49
8.3 Ontwerp van de training......................................................................................... 49
8.3.1 Leertheorieën................................................................................................... 50
8.4 Evaluatie van de training........................................................................................54
8.5 Training en ontwikkeling in de praktijk....................................................................55
8.5.1 Training en leiderschapsontwikkeling...............................................................55
8.5.2 Mentoring en diversiteit...................................................................................56
8.5.3 Training en de lerende organisatie...................................................................56
Hoofdstuk 9................................................................................................. 57
Openingscase............................................................................................................... 57
Inleiding........................................................................................................................ 57
2
, 9.1 Stress en benadering..............................................................................................59
9.1.1 Wat is stress?................................................................................................... 59
9.1.2 Modellen van werkstress..................................................................................59
9.2 Het meten van welzijn op het werk.........................................................................62
9.3 Factoren die verband houden met stress en welzijn...............................................62
9.3.1 Situationele factoren........................................................................................63
9.4 Interventies om werkstress aan te pakken en werknemerswelzijn te bevorderen. .69
9.4.1 Primaire interventies........................................................................................69
9.4.2 Secundaire interventies....................................................................................69
9.4.3 Tertiaire interventies......................................................................................... 70
9.4.4 De populariteit en effectiviteit van interventies...............................................70
Hoofstuk 11................................................................................................. 72
Openingscase............................................................................................................... 72
Inleiding........................................................................................................................ 72
11.1 Enkele belangrijke vragen over leiderschap.........................................................72
11.2 Vroege benaderingen van leiderschap..................................................................73
11.2.1 Kenmerken van de leider................................................................................74
11.2.2 Taakgerichtheid en persoonsgerichtheid........................................................75
11.2.3 Participatie en empowerment.........................................................................75
11.3 Contingentietheorieën over leiderschap...............................................................76
11.3.1 Het besluitvormingsmodel van Vroom en Jargo..............................................76
11.3.2 Situationele leiderschapstheorie....................................................................77
11.3.3 Algemene observaties over contigentietheorieën..........................................77
11.4 Transformationeel leiderschap en charisma..........................................................78
11.4.1 De impact van transformationeel leiderschap beoordelen en begrijpen.........79
11.4.2 Welke eigenschappen van leiders zijn echt belangrijk?..................................79
11.4.3 Gender en leiderschap...................................................................................80
11.5 Leiderschap in internationale context...................................................................81
Hoofdstuk 12 Loopbaanontwikkeling.............................................................86
Openingscase............................................................................................................... 86
Inleiding........................................................................................................................ 86
12.1 Definitie en context van een loopbaan.................................................................86
12.1.1 Definities........................................................................................................ 86
12.1.2 Contexten....................................................................................................... 86
12.2 Loopbaanvormen..................................................................................................88
12.2.1 De grenzeloze loopbaan.................................................................................88
12.2.2 De proteaanse loopbaan................................................................................89
12.3 Loopbaanankers................................................................................................... 90
12.4 Loopbaanmanagement in organisaties.................................................................91
12.4.1 Loopbaaninterventies.....................................................................................91
12.4.2 Mentoring als middel om loopbaansucces te vergroten..................................93
12.5 Beroepskeuze....................................................................................................... 94
12.5.1 De basishypothese van John Holland..............................................................94
12.5.2 Loopbaanbeslissingen....................................................................................95
12.5.3 De ontwikkeling van loopbaanvoorkeuren op jonge leeftijd............................97
12.6 In beweging: stadia, leeftijden en nieuwe banen..................................................97
12.7 Loopbaanbegeleiding.......................................................................................... 101
3
, Hoofdstuk 1
Openingscase
Diversiteit = Verschillen tussen mensen binnen een organisatie, zoals
leeftijd, geslacht, etniciteit, cultuur, opleiding, persoonlijkheid en
ervaringen.
Diversiteitsmanagement = Beleid en activiteiten binnen organisaties
gericht op het benutten van verschillen tussen werknemers en het creëren
van gelijke kansen.
Het Nieuwe Werken = Moderne manier van werken waarbij flexibiliteit
centraal staat, zoals thuiswerken, flexibele werktijden en digitaal
samenwerken.
CBS = Nederlands instituut dat statistische gegevens verzamelt over
bevolking, economie, arbeid en samenleving.
NEETS = Jongeren die geen onderwijs volgen, niet werken en geen
opleiding of training krijgen.
Instituut voor Multiculturele Vraagstukken = Organisatie die onderzoek
doet naar multiculturaliteit, integratie en diversiteit.
Inleiding
De 5 tradities in de theoretische psychologie = Psychoanalyse,
persoonlijkheidsleer, fenomenologie, behaviorisme en de sociaal-
cognitieve theorie.
1.1 Theoretische psychologie en arbeidspsychologie
Psychologie (Miller) = De wetenschap van het mentale leven.
Het mentale leven verwijst naar 3 aspecten = gedrag, gedachtes, emoties.
Doel psychologie = Het beschrijven, verklaren en voorspellen van gedrag,
gedachtes en emoties.
Theoretische psychologie = Biopsychologie, cognitieve psychologie,
ontwikkelingspsychologie, sociale psychologie en persoonlijkheidsleer.
4
