Compacte samenvatting PTA - Havo 4 aardrijkskunde
Hoofdstuk 1: Leefomgeving - Wateroverlast
1.1 Rivieren: de natuur
Nederland krijgt vooral water via Rijn en Maas. Een rivier hoort bij een stroomstelsel: de hoofdrivier met alle zijrivieren. Het gebied
waar regen- en smeltwater naar die rivier stroomt heet het stroomgebied; de grens met een ander stroomgebied is de
waterscheiding, vaak een hoger gelegen gebied. De rivier verandert van bron tot monding. Het lengteprofiel is de doorsnede van
de rivier vanaf de bron tot de monding en bestaat uit bovenloop, middenloop en benedenloop. In de bovenloop is het verhang
groot: het hoogteverschil per kilometer is groot. Het totale hoogteverschil tussen twee punten is het verval. Daardoor stroomt het
water snel en vindt veel erosie plaats. In de middenloop neemt de stroomsnelheid af; in de benedenloop is het land vlak, gaat de
rivier kronkelen en wordt veel sediment afgezet.
De hoeveelheid water die een rivier per seconde langs een plek afvoert heet het debiet. De waterafvoer is dezelfde hoeveelheid
water per seconde, uitgedrukt in kubieke meters per seconde. De schommelingen in die hoeveelheid door het jaar heen noem je het
regiem. Door klimaatverandering verandert dit regiem: door temperatuurstijging smelten gletsjers eerder en valt neerslag vaker in
pieken. Daardoor ontstaat vaker een onregelmatig neerslagregime: perioden met veel regen in korte tijd en langere droge
perioden. Een plotseling hoge afvoer heet een piekafvoer. Door wereldwijde zeespiegelstijging kan rivierwater bij de monding
moeilijker wegstromen, waardoor overstromingsgevaar toeneemt.
1.2 Rivieren: de invloed van de mens
De mens heeft rivieren sterk veranderd. Het dwarsprofiel van de rivier laat zien hoe een rivier met dijken, uiterwaarden en bedding
er in doorsnede uitziet. Het zomerbed is de bedding waar de rivier normaal in stroomt. Bij hoogwater stroomt het water in het
winterbed: het gebied tussen de winterdijken. Dat winterbed bestaat uit het zomerbed en de uiterwaard, het gebied tussen de
winterdijk en het zomerbed dat bij hoogwater overstroomt. Achter de dijken ligt het binnendijks gebied, dat beschermd is tegen de
rivier. Het buitendijks gebied ligt aan de rivierzijde van de dijken en kan bij hoogwater onderlopen.
Om dorpen, steden en landbouwgrond te beschermen, zijn dijken verhoogd en versterkt: dat heet dijkverzwaring. Door kanalisatie
worden bochten rechtgetrokken en wordt de rivier beter bevaarbaar. Kribben zijn dammen loodrecht op de oever; ze houden het
water in het midden van de rivier, zodat de vaargeul diep blijft. Een stuw is een dam in de rivier waarmee de waterstand wordt
geregeld. Dit soort menselijk handelen kan voordelen hebben, maar ook problemen vergroten. Door ontbossing verdwijnt
natuurlijke begroeiing die water vasthoudt. Door verstening van het oppervlak kan regenwater niet infiltreren en stroomt het snel
naar de rivier. De vertragingstijd, de tijd tussen regenval en het moment dat water in de rivier komt, wordt korter. Daardoor ontstaat
een verhoogde en versnelde piekafvoer, waardoor overstromingsrisico's toenemen.
1.3 Ruimte voor de rivier
Na hoogwaters in 1993 en 1995 kreeg veiligheid een nieuwe aanpak: niet alleen hogere dijken, maar de rivier meer ruimte geven.
Ruimte voor de rivier was het programma waarbij Rijkswaterstaat, gemeenten en provincies op veel plaatsen de rivier meer ruimte
gaven. Belangrijke maatregelen zijn rivierbedverruiming, zoals uiterwaarden verlagen, obstakels verwijderen, dijken verleggen en
nevengeulen aanleggen. Zo kan bij hoogwater meer water door het rivierbed stromen en daalt de waterstand.
Rijkswaterstaat is de Nederlandse overheidsorganisatie die in opdracht van het ministerie de vaarwegen en hoofdwateren beheert.
De waterschappen zijn regionale overheidsorganisaties die zorgen voor waterbeheer, dijken en dammen. Het
Hoogwaterbeschermingsprogramma is een programma van Rijkswaterstaat en waterschappen om de primaire waterkeringen -
bouwwerken zoals dijken, duinen, dammen, stuwen en sluizen - tot 2050 te versterken. Maatregelen moeten in het hele
stroomgebied worden afgestemd, want ingrepen in de bovenloop of middenloop hebben gevolgen voor de benedenloop.
1.4 Nederlands waterbeleid
In het Deltaprogramma staan de plannen waarmee Nederland zich voorbereidt op waterveiligheid, zoetwatervoorziening en
ruimtelijke aanpassing. Het beleid gaat uit van acceptatie: erkennen dat door klimaatverandering meer risico's op wateroverlast en
watertekorten ontstaan. Daarna volgt adaptatie: Nederland aanpassen aan het veranderende klimaat. Daarbij gebruikt men
gegevens van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) en internationale kennis van het Intergovernmental
Panel on Climate Change (IPCC). Op basis daarvan worden toekomstscenario's gemaakt: mogelijke beelden van hoe klimaat en
waterproblemen zich kunnen ontwikkelen.
Een belangrijk principe is integraal waterbeheer: samenwerken tussen overheden, waterschappen, bedrijven en burgers, zodat
veiligheid, zoetwater, natuur en ruimte samen worden bekeken. Bij wateroverlast gebruikt Nederland de drietrapsstrategie. Eerst
water vasthouden (retentie): regenwater tijdelijk in het gebied bewaren, bijvoorbeeld in natuurgebieden of door water in de bodem te
laten zakken. Daarna water bergen: tijdelijk opslaan in aangewezen gebieden of retentiegebieden. Pas als laatste afvoer
bevorderen: water zo snel mogelijk naar zee of een ander gebied laten stromen, bijvoorbeeld door kanalen, sluizen of het
verwijderen van obstakels. Bij droogte is sparen belangrijk: zo weinig mogelijk water verliezen en voorraden aanvullen via infiltratie,
waarbij regenwater in de bodem zakt.
1.5 Overstromingsrisico's in het IJsselmeergebied en de Zuidwestelijke Delta
Nederland ligt voor een groot deel laag en kent overstromingsgevoelige gebieden. Een dijkring is een gebied dat door dijken, duinen
en dammen beschermd wordt tegen water uit rivieren, meren en zee. Het risico hangt af van de kans op een overstroming en de
PTA Havo 4 - compacte samenvatting pagina 1
Hoofdstuk 1: Leefomgeving - Wateroverlast
1.1 Rivieren: de natuur
Nederland krijgt vooral water via Rijn en Maas. Een rivier hoort bij een stroomstelsel: de hoofdrivier met alle zijrivieren. Het gebied
waar regen- en smeltwater naar die rivier stroomt heet het stroomgebied; de grens met een ander stroomgebied is de
waterscheiding, vaak een hoger gelegen gebied. De rivier verandert van bron tot monding. Het lengteprofiel is de doorsnede van
de rivier vanaf de bron tot de monding en bestaat uit bovenloop, middenloop en benedenloop. In de bovenloop is het verhang
groot: het hoogteverschil per kilometer is groot. Het totale hoogteverschil tussen twee punten is het verval. Daardoor stroomt het
water snel en vindt veel erosie plaats. In de middenloop neemt de stroomsnelheid af; in de benedenloop is het land vlak, gaat de
rivier kronkelen en wordt veel sediment afgezet.
De hoeveelheid water die een rivier per seconde langs een plek afvoert heet het debiet. De waterafvoer is dezelfde hoeveelheid
water per seconde, uitgedrukt in kubieke meters per seconde. De schommelingen in die hoeveelheid door het jaar heen noem je het
regiem. Door klimaatverandering verandert dit regiem: door temperatuurstijging smelten gletsjers eerder en valt neerslag vaker in
pieken. Daardoor ontstaat vaker een onregelmatig neerslagregime: perioden met veel regen in korte tijd en langere droge
perioden. Een plotseling hoge afvoer heet een piekafvoer. Door wereldwijde zeespiegelstijging kan rivierwater bij de monding
moeilijker wegstromen, waardoor overstromingsgevaar toeneemt.
1.2 Rivieren: de invloed van de mens
De mens heeft rivieren sterk veranderd. Het dwarsprofiel van de rivier laat zien hoe een rivier met dijken, uiterwaarden en bedding
er in doorsnede uitziet. Het zomerbed is de bedding waar de rivier normaal in stroomt. Bij hoogwater stroomt het water in het
winterbed: het gebied tussen de winterdijken. Dat winterbed bestaat uit het zomerbed en de uiterwaard, het gebied tussen de
winterdijk en het zomerbed dat bij hoogwater overstroomt. Achter de dijken ligt het binnendijks gebied, dat beschermd is tegen de
rivier. Het buitendijks gebied ligt aan de rivierzijde van de dijken en kan bij hoogwater onderlopen.
Om dorpen, steden en landbouwgrond te beschermen, zijn dijken verhoogd en versterkt: dat heet dijkverzwaring. Door kanalisatie
worden bochten rechtgetrokken en wordt de rivier beter bevaarbaar. Kribben zijn dammen loodrecht op de oever; ze houden het
water in het midden van de rivier, zodat de vaargeul diep blijft. Een stuw is een dam in de rivier waarmee de waterstand wordt
geregeld. Dit soort menselijk handelen kan voordelen hebben, maar ook problemen vergroten. Door ontbossing verdwijnt
natuurlijke begroeiing die water vasthoudt. Door verstening van het oppervlak kan regenwater niet infiltreren en stroomt het snel
naar de rivier. De vertragingstijd, de tijd tussen regenval en het moment dat water in de rivier komt, wordt korter. Daardoor ontstaat
een verhoogde en versnelde piekafvoer, waardoor overstromingsrisico's toenemen.
1.3 Ruimte voor de rivier
Na hoogwaters in 1993 en 1995 kreeg veiligheid een nieuwe aanpak: niet alleen hogere dijken, maar de rivier meer ruimte geven.
Ruimte voor de rivier was het programma waarbij Rijkswaterstaat, gemeenten en provincies op veel plaatsen de rivier meer ruimte
gaven. Belangrijke maatregelen zijn rivierbedverruiming, zoals uiterwaarden verlagen, obstakels verwijderen, dijken verleggen en
nevengeulen aanleggen. Zo kan bij hoogwater meer water door het rivierbed stromen en daalt de waterstand.
Rijkswaterstaat is de Nederlandse overheidsorganisatie die in opdracht van het ministerie de vaarwegen en hoofdwateren beheert.
De waterschappen zijn regionale overheidsorganisaties die zorgen voor waterbeheer, dijken en dammen. Het
Hoogwaterbeschermingsprogramma is een programma van Rijkswaterstaat en waterschappen om de primaire waterkeringen -
bouwwerken zoals dijken, duinen, dammen, stuwen en sluizen - tot 2050 te versterken. Maatregelen moeten in het hele
stroomgebied worden afgestemd, want ingrepen in de bovenloop of middenloop hebben gevolgen voor de benedenloop.
1.4 Nederlands waterbeleid
In het Deltaprogramma staan de plannen waarmee Nederland zich voorbereidt op waterveiligheid, zoetwatervoorziening en
ruimtelijke aanpassing. Het beleid gaat uit van acceptatie: erkennen dat door klimaatverandering meer risico's op wateroverlast en
watertekorten ontstaan. Daarna volgt adaptatie: Nederland aanpassen aan het veranderende klimaat. Daarbij gebruikt men
gegevens van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) en internationale kennis van het Intergovernmental
Panel on Climate Change (IPCC). Op basis daarvan worden toekomstscenario's gemaakt: mogelijke beelden van hoe klimaat en
waterproblemen zich kunnen ontwikkelen.
Een belangrijk principe is integraal waterbeheer: samenwerken tussen overheden, waterschappen, bedrijven en burgers, zodat
veiligheid, zoetwater, natuur en ruimte samen worden bekeken. Bij wateroverlast gebruikt Nederland de drietrapsstrategie. Eerst
water vasthouden (retentie): regenwater tijdelijk in het gebied bewaren, bijvoorbeeld in natuurgebieden of door water in de bodem te
laten zakken. Daarna water bergen: tijdelijk opslaan in aangewezen gebieden of retentiegebieden. Pas als laatste afvoer
bevorderen: water zo snel mogelijk naar zee of een ander gebied laten stromen, bijvoorbeeld door kanalen, sluizen of het
verwijderen van obstakels. Bij droogte is sparen belangrijk: zo weinig mogelijk water verliezen en voorraden aanvullen via infiltratie,
waarbij regenwater in de bodem zakt.
1.5 Overstromingsrisico's in het IJsselmeergebied en de Zuidwestelijke Delta
Nederland ligt voor een groot deel laag en kent overstromingsgevoelige gebieden. Een dijkring is een gebied dat door dijken, duinen
en dammen beschermd wordt tegen water uit rivieren, meren en zee. Het risico hangt af van de kans op een overstroming en de
PTA Havo 4 - compacte samenvatting pagina 1
