Jeugdrecht begrepen
Hoofdstuk 2 De ouders van de jeugdige
2.1 inleiding
Het personen- en familierecht is een onderdeel van het burgerlijk recht.
Binnen het burgerlijk recht neemt het personen- en familierecht een
bijzondere plaats in omdat dit onderdeel geen zakelijke, maar
familierechtelijke relaties beschrijft.
Familierechtelijke relatie: een juridische relatie tussen gezins- of
familieleden waaruit rechten en plichten ontstaan.
‘afstamming’: over de familierechtelijke relatie tussen een jeugdige en
zijn ouders.
Het personen- en familierecht, en daarmee ook de juridische regels over
het ouderschap, staan in Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (BW).
2.2 Juridische moeder
Moeder is de vrouw uit wie het kind geboren is (art. 1:198 BW). De
biologische moeder is de juridische moeder. Deze regel geldt ook als er bij
de bevruchting een eicel van een andere vrouw is ingebracht.
Draagmoederschap: een vrouw wilt voor een andere vrouww een kind
ter wereld brengen. Het BW kent geen regeling voor draagmoederschap.
In juli 2023 is er een wetsvoorstel ingediend, waarbij is geregeld dat
wensouders meteen bij de geboorte de juridische ouders worden.
Draagmoeder en wensouders moeten dan voor de conceptie, na een
voorlichtingstraject, via een advocaat samen een verzoek indienen
bij de rechtbank om toekenning van het ouderschap aan de
wensouders. In hun verzoek leggen de draagmoeder en wensouders
ook hun afspraken over het draagmoederschap vast.
Deze regeling geldt als de draagmoeder en minstens 1 van de
wensouders in Nederland wonen en de Nederlandse nationaliteit
hebben of als vreemdeling legaal in ons land wonen. Bovendien
moet in principe 1 van de wensouders genetisch verwant zijn aan
het kind.
Buitenland: is minstens 1 van de wensouders genetisch verwant aan
het kind, zijn alle afstammingsgegevens bekend en is een
onafhankelijke rechter betrokken geweest bij de buitenlandse
geboorteakte waarop de wensouders als juridische ouders zijn
vermeld, dan kan deze geboorteakte doorgaans, zonder verdere
procedures, door de Nederlandse overheid worden erkend.
, Het wetsvoorstel voorziet in een openbaar register waarin oa draag-
en wensouders afstammingsgegevens moeten vastleggen, zodat
een kind later over deze informatie kan beschikken. Daarnaast kent
het wetsvoorstel een algemene bepaling voor ieder die gezag
uitoefent over een kind om open te zijn over zijn afstamming.
2.3 Juridische vader
De juridische vader is de man (art. 1:199 BW);
- Die bij de geboorte met de moeder is gehuwd
- Die de jeugdige heeft erkend
- Van wie door de rechter het vaderschap is vastgesteld; of
- Die de jeugdige heeft geadopteerd
Met de moeder getrouwd
Krijgt een getrouwde vrouw een kind, dan wordt haar man automatisch de
juridische vader.
Overlijdt een man tijdens het huwelijk en brengt de vrouw een kind ter
wereld binnen 306 dagen na dit overlijden, dan wordt de overleden man
gezien als de juridische vader van het kind. Men gaat ervan uit dat de
bevruchting nog heeft plaatsgevonden toen de man leefde (art. 1:201
BW).
Geregistreerde partner van de moeder
Dezelfde regel geldt voor de man die op het moment van de geboorte de
geregistreerde partner van de moeder is.
Deze regel geldt voor geboorten vanaf 1 april 2014, want vanaf die datum
is er voor de positie van kinderen geen verschil meer tussen een huwelijk
en een geregistreerd partnerschap.
Vaderschap ontkennen
De wetgever gaat ervan uit dat de echtgenoot of de geregistreerde
partner van de vrouw wel de vader van haar kind zal zijn. Maar dit is niet
altijd het geval. Daarom kunnen de man, de vrouw en het kind de
rechtbank verzoeken het vaderschap dat door een huwelijk is
ontstaan, te ontkennen. Dit is alleen mogelijk als het duidelijk is dat de
man niet de biologische vader is van het kind. Stemt de rechtbank in met
het ontkenningsverzoek, dan is de man niet langer de juridische vader van
het kind (art. 1:200 BW).
- Alleen de echtgenoten en het kind kunnen een ontkenningsverzoek
doen, niet de andere man.
Erkenning
,Als een vrouw op het moment van de geboorte geen formele relatie heeft,
krijgt het kind door de geboorte alleen een moeder. In dat geval kan een
man de juridische vader worden door het kind te erkennen (art. 1:203 BW).
Erkennen: de man verklaart bij de Burgerlijke Stand van de gemeente dat
hij de juridische vader van het kind wil zijn. Een man die een jeugdige
erkent, zegt daarmee niet dat hij de biologische vader is. Want bij
erkenning gaat het om een juridische daad; de man schept door de
erkenning een familierechtelijke relatie tussen hem en de jeugdige.
Een kind van wie de vader is overleden, kan niet door een andere man
worden erkend. Een kind dat eenmaal een juridische vader heeft, houdt
deze man in principe zijn hele leven als juridische vader.
Erkenning is ook niet mogelijk na een scheiding. Al zou de vader na de
scheiding in een ander werelddeel gaan wonen en nooit meer contact met
zijn kind hebben, toch is en blijft hij de juridische vader.
Toestemming van moeder en kind
Voor de erkenning van de jeugdige tot 16 jaar heeft de man toestemming
van de moeder nodig. Is de jeugdige tussen de 12 en 16 jaar oud, dan
moeten moeder en jeugdige beiden toestemming geven. Wil een man een
jeugdige van 16 jaar of ouder erkennen, dan is alleen de toestemming van
de jeugdige nodig.
Geen toestemming, toch erkenning
Geven moeder en/of jeugdige geen toestemming, dan gaat de erkenning
in principe niet door. Maar een man die kan aantonen dat hij de verwekker
is van de jeugdige, hoeft zich niet bij de weigering van de moeder neer te
leggen (art. 1:204 lid 3 BW). De rechter geeft de man toestemming voor
de erkenning als hij meent dat de erkenning:
- De belangen van het kind niet zal schaden
- De belangen niet zal schaden die de moeder heeft bij een
ongestoorde verhouding met haar kind.
Een verzoek om vervangende toestemming is kansrijk als man en vrouw
een relatie hebben gehad, niet ter discussie staat dat de man de
biologische vader is en er geen geschiedenis van geweld tussen man en
vrouw is.
Ook man of vrouw die spermadonor of eiceldoner is, heeft dit recht.
Voorwaarde is dat de man of vrouw in een ‘nauwe persoonlijke betrekking’
tot de moeder of het kind staat of heeft gestaan (art. 1:204 lid 3 BW).
Daarbij is het vooral van belang of het op het moment van het donorschap
, de bedoeling was van de moeder en de donor om een familieband te laten
ontstaan tussen het kind en de donor.
Erkenning is niet mogelijk
Erkenning is niet mogelijk (art. 1:204 BW):
- Door een man die, vanwege te nauwe verwantschap, geen huwelijk
met de moeder mag sluiten. Daarom kan de broer, vader of zoon
van de moeder haar kind niet erkennen
- Door een man die nog geen 16 jaar oud is
- Door een man die onder curatele staat, tenzij hij toestemming heeft
van de kantonrechter
- Als de jeugdige al 2 juridische ouders heeft
Erkenning is ook mogelijk bij notariële akte; van deze mogelijkheid wordt
nog wel eens gebruikgemaakt als een man bij zijn overlijden in zijn
testament (notariële akte) zijn kind wil erkennen.
Door de erkenning ontstaat vaderschap vanaf het moment van de
erkenning, de erkenning heeft geen terugwerkende kracht tot aan de
geboorte (art. 1:203 lid 2 BW).
Ongedaan maken van de erkenning
Alleen als de erkenner niet de biologische vader is, zet de wetgever de
deur voor ongedaanmaking van de erkenning op een kier (art. 1:205 BW).
Zo kan een kind dat ontdekt dat zijn erkenner niet zijn biologische vader is
de rechtbank verzoeken om vernietiging van de erkenning. In principe
heeft het kind daarvoor 3 jaar de tijd, te rekenen vanaf het jaar waarin het
kind deze ontdekking doet. Is het kind nog minderjarig als het ontdekt dat
zijn erkenner niet zijn biologische vader is, dan kan het tot en met zijn 20e
jaar een verzoek om vernietiging indienen.
Het BW bepaalt dat een rechtshandeling vernietigd kan worden als deze
tot stand is gekomen door een wilsgebrek (art. 3:44 en 6:244 BW). Dat
wil zeggen dat er iets mis is met de manier waarop het besluit is genomen
om te erkennen of om toestemming te geven voor de erkenning.
De man kan de rechter dan vragen om de erkenning te vernietigen, omdat
er sprake was van dwaling (als de moeder en de man beiden dachten dat
het kind van de man was, terwijl later blijkt dat dit niet het geval is) of van
bedrog (als de moeder de man opzettelijk heeft voorgelogen).
Is de moeder, bijv door haar ouders of door de man, zo zwaar onder druk
gezet om toestemming te geven voor de erkenning dat er voor haar
eigenlijk geen ruimte was om te weigeren, dan kan ze de rechter
verzoeken om de erkenning te vernietigen op grond van misbruik van
Hoofdstuk 2 De ouders van de jeugdige
2.1 inleiding
Het personen- en familierecht is een onderdeel van het burgerlijk recht.
Binnen het burgerlijk recht neemt het personen- en familierecht een
bijzondere plaats in omdat dit onderdeel geen zakelijke, maar
familierechtelijke relaties beschrijft.
Familierechtelijke relatie: een juridische relatie tussen gezins- of
familieleden waaruit rechten en plichten ontstaan.
‘afstamming’: over de familierechtelijke relatie tussen een jeugdige en
zijn ouders.
Het personen- en familierecht, en daarmee ook de juridische regels over
het ouderschap, staan in Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (BW).
2.2 Juridische moeder
Moeder is de vrouw uit wie het kind geboren is (art. 1:198 BW). De
biologische moeder is de juridische moeder. Deze regel geldt ook als er bij
de bevruchting een eicel van een andere vrouw is ingebracht.
Draagmoederschap: een vrouw wilt voor een andere vrouww een kind
ter wereld brengen. Het BW kent geen regeling voor draagmoederschap.
In juli 2023 is er een wetsvoorstel ingediend, waarbij is geregeld dat
wensouders meteen bij de geboorte de juridische ouders worden.
Draagmoeder en wensouders moeten dan voor de conceptie, na een
voorlichtingstraject, via een advocaat samen een verzoek indienen
bij de rechtbank om toekenning van het ouderschap aan de
wensouders. In hun verzoek leggen de draagmoeder en wensouders
ook hun afspraken over het draagmoederschap vast.
Deze regeling geldt als de draagmoeder en minstens 1 van de
wensouders in Nederland wonen en de Nederlandse nationaliteit
hebben of als vreemdeling legaal in ons land wonen. Bovendien
moet in principe 1 van de wensouders genetisch verwant zijn aan
het kind.
Buitenland: is minstens 1 van de wensouders genetisch verwant aan
het kind, zijn alle afstammingsgegevens bekend en is een
onafhankelijke rechter betrokken geweest bij de buitenlandse
geboorteakte waarop de wensouders als juridische ouders zijn
vermeld, dan kan deze geboorteakte doorgaans, zonder verdere
procedures, door de Nederlandse overheid worden erkend.
, Het wetsvoorstel voorziet in een openbaar register waarin oa draag-
en wensouders afstammingsgegevens moeten vastleggen, zodat
een kind later over deze informatie kan beschikken. Daarnaast kent
het wetsvoorstel een algemene bepaling voor ieder die gezag
uitoefent over een kind om open te zijn over zijn afstamming.
2.3 Juridische vader
De juridische vader is de man (art. 1:199 BW);
- Die bij de geboorte met de moeder is gehuwd
- Die de jeugdige heeft erkend
- Van wie door de rechter het vaderschap is vastgesteld; of
- Die de jeugdige heeft geadopteerd
Met de moeder getrouwd
Krijgt een getrouwde vrouw een kind, dan wordt haar man automatisch de
juridische vader.
Overlijdt een man tijdens het huwelijk en brengt de vrouw een kind ter
wereld binnen 306 dagen na dit overlijden, dan wordt de overleden man
gezien als de juridische vader van het kind. Men gaat ervan uit dat de
bevruchting nog heeft plaatsgevonden toen de man leefde (art. 1:201
BW).
Geregistreerde partner van de moeder
Dezelfde regel geldt voor de man die op het moment van de geboorte de
geregistreerde partner van de moeder is.
Deze regel geldt voor geboorten vanaf 1 april 2014, want vanaf die datum
is er voor de positie van kinderen geen verschil meer tussen een huwelijk
en een geregistreerd partnerschap.
Vaderschap ontkennen
De wetgever gaat ervan uit dat de echtgenoot of de geregistreerde
partner van de vrouw wel de vader van haar kind zal zijn. Maar dit is niet
altijd het geval. Daarom kunnen de man, de vrouw en het kind de
rechtbank verzoeken het vaderschap dat door een huwelijk is
ontstaan, te ontkennen. Dit is alleen mogelijk als het duidelijk is dat de
man niet de biologische vader is van het kind. Stemt de rechtbank in met
het ontkenningsverzoek, dan is de man niet langer de juridische vader van
het kind (art. 1:200 BW).
- Alleen de echtgenoten en het kind kunnen een ontkenningsverzoek
doen, niet de andere man.
Erkenning
,Als een vrouw op het moment van de geboorte geen formele relatie heeft,
krijgt het kind door de geboorte alleen een moeder. In dat geval kan een
man de juridische vader worden door het kind te erkennen (art. 1:203 BW).
Erkennen: de man verklaart bij de Burgerlijke Stand van de gemeente dat
hij de juridische vader van het kind wil zijn. Een man die een jeugdige
erkent, zegt daarmee niet dat hij de biologische vader is. Want bij
erkenning gaat het om een juridische daad; de man schept door de
erkenning een familierechtelijke relatie tussen hem en de jeugdige.
Een kind van wie de vader is overleden, kan niet door een andere man
worden erkend. Een kind dat eenmaal een juridische vader heeft, houdt
deze man in principe zijn hele leven als juridische vader.
Erkenning is ook niet mogelijk na een scheiding. Al zou de vader na de
scheiding in een ander werelddeel gaan wonen en nooit meer contact met
zijn kind hebben, toch is en blijft hij de juridische vader.
Toestemming van moeder en kind
Voor de erkenning van de jeugdige tot 16 jaar heeft de man toestemming
van de moeder nodig. Is de jeugdige tussen de 12 en 16 jaar oud, dan
moeten moeder en jeugdige beiden toestemming geven. Wil een man een
jeugdige van 16 jaar of ouder erkennen, dan is alleen de toestemming van
de jeugdige nodig.
Geen toestemming, toch erkenning
Geven moeder en/of jeugdige geen toestemming, dan gaat de erkenning
in principe niet door. Maar een man die kan aantonen dat hij de verwekker
is van de jeugdige, hoeft zich niet bij de weigering van de moeder neer te
leggen (art. 1:204 lid 3 BW). De rechter geeft de man toestemming voor
de erkenning als hij meent dat de erkenning:
- De belangen van het kind niet zal schaden
- De belangen niet zal schaden die de moeder heeft bij een
ongestoorde verhouding met haar kind.
Een verzoek om vervangende toestemming is kansrijk als man en vrouw
een relatie hebben gehad, niet ter discussie staat dat de man de
biologische vader is en er geen geschiedenis van geweld tussen man en
vrouw is.
Ook man of vrouw die spermadonor of eiceldoner is, heeft dit recht.
Voorwaarde is dat de man of vrouw in een ‘nauwe persoonlijke betrekking’
tot de moeder of het kind staat of heeft gestaan (art. 1:204 lid 3 BW).
Daarbij is het vooral van belang of het op het moment van het donorschap
, de bedoeling was van de moeder en de donor om een familieband te laten
ontstaan tussen het kind en de donor.
Erkenning is niet mogelijk
Erkenning is niet mogelijk (art. 1:204 BW):
- Door een man die, vanwege te nauwe verwantschap, geen huwelijk
met de moeder mag sluiten. Daarom kan de broer, vader of zoon
van de moeder haar kind niet erkennen
- Door een man die nog geen 16 jaar oud is
- Door een man die onder curatele staat, tenzij hij toestemming heeft
van de kantonrechter
- Als de jeugdige al 2 juridische ouders heeft
Erkenning is ook mogelijk bij notariële akte; van deze mogelijkheid wordt
nog wel eens gebruikgemaakt als een man bij zijn overlijden in zijn
testament (notariële akte) zijn kind wil erkennen.
Door de erkenning ontstaat vaderschap vanaf het moment van de
erkenning, de erkenning heeft geen terugwerkende kracht tot aan de
geboorte (art. 1:203 lid 2 BW).
Ongedaan maken van de erkenning
Alleen als de erkenner niet de biologische vader is, zet de wetgever de
deur voor ongedaanmaking van de erkenning op een kier (art. 1:205 BW).
Zo kan een kind dat ontdekt dat zijn erkenner niet zijn biologische vader is
de rechtbank verzoeken om vernietiging van de erkenning. In principe
heeft het kind daarvoor 3 jaar de tijd, te rekenen vanaf het jaar waarin het
kind deze ontdekking doet. Is het kind nog minderjarig als het ontdekt dat
zijn erkenner niet zijn biologische vader is, dan kan het tot en met zijn 20e
jaar een verzoek om vernietiging indienen.
Het BW bepaalt dat een rechtshandeling vernietigd kan worden als deze
tot stand is gekomen door een wilsgebrek (art. 3:44 en 6:244 BW). Dat
wil zeggen dat er iets mis is met de manier waarop het besluit is genomen
om te erkennen of om toestemming te geven voor de erkenning.
De man kan de rechter dan vragen om de erkenning te vernietigen, omdat
er sprake was van dwaling (als de moeder en de man beiden dachten dat
het kind van de man was, terwijl later blijkt dat dit niet het geval is) of van
bedrog (als de moeder de man opzettelijk heeft voorgelogen).
Is de moeder, bijv door haar ouders of door de man, zo zwaar onder druk
gezet om toestemming te geven voor de erkenning dat er voor haar
eigenlijk geen ruimte was om te weigeren, dan kan ze de rechter
verzoeken om de erkenning te vernietigen op grond van misbruik van
