Hoorcolleges staatsrecht
Overzicht
Semester 1:
● Hoorcollege 1: De rechter en de rechtsstaat
● Hoorcollege 2: Rechterlijke onafhankelijkheid
● Hoorcollege 3: Rechterlijke onpartijdigheid
● Hoorcollege 4: De inrichting van de rechterlijke macht I
● Hoorcollege 5: De inrichting van de rechterlijke macht II
● Hoorcollege 6: De bestuursstructuur van de rechterlijke organisatie
● Hoorcollege 7: De toegang tot de rechter
● Hoorcollege 8: Bestuursrechtspraak
● Hoorcollege 9: Rechtspraak en machtenscheiding
● Hoorcollege 10: Rechtspraak en rechtsvorming
● Hoorcollege 11: Grondrechten van de rechter en onrechtmatige rechtspraak
Semester 2: vergelijkend staatsrecht landen van de EU, het VK en de VS
● Hoorcollege 1: De staatsvorm
● Hoorcollege 2: De staatsvorm II
● Hoorcollege 3: Het staatshoofd I
● Hoorcollege 4: Het staatshoofd II
● Hoorcollege 5: De regering en de regeringsleider I
● Hoorcollege 6: De regering en de regeringsleider II
● Hoorcollege 7: Tweekamerstelsels
● Hoorcollege 8: Wetsprocedure in de Verenigde Staten
● Hoorcollege 9: Parlementair stelsel
● Hoorcollege 10: Presidentieel stelsel Verenigde Staten
● Hoorcollege 11: Constitutionele toetsing
● Hoorcollege 12: Responsiecollege
,Semester 1
Hoorcollege 1: De rechter en de rechtsstaat
● Onderwerpen:
○ de functie rechtspraak
○ rechtspraak en machtenscheiding
○ verband met het begrip rechtsstaat
De rechter in de rechtsstaat
● Functie rechtspraak: volgens de Grondwet (hoofdstuk 6 Gw)
○ concrete beslissing over een geschil
○ rechtmatigheidsoordeel
○ bindende beslissing
○ volgens de wet
○ overheidsfunctie
Rechtspraak volgens art. 6 EVRM (art. 47 Handvest grondrechten EU)
● EHRM: geschillen
● concrete beslissing
● bindende beslissing
● rechtmatigheidsoordeel
● door een onafhankelijke en onpartijdige rechter bij de wet ingesteld
EHRM 23 oktober 1985 (Benthem t. Nederland)
LPG tanken. Benthem wilde een vergunning voor het verkopen van LPG gas. Deze werd
door de gemeente geweigerd op grond van een milieuoverweging. De Kroon, de uitvoerende
macht, die rechterlijke beslissingen neemt.
Art. 6 EVRM: burgerrechten en verplichtingen of criminal charge (vereist)
–bestuursrechtelijke geschillen vallen onder burgerrechten en verplichtingen
● klassieker over een geschil met betrekking tot een vergunning
● Kroonberoep (art. 115 Gw)
○ De Kroon = de regering
● procedure: advies van de Afdeling geschillen van de Raad van State aan de Kroon
● dat advies is geen bindende beslissing (geen ‘power of decision’)
● De Kroon is geen rechter, maar een bestuursorgaan (!)
, ○ Geen onafhankelijke en onpartijdige rechter
● EHRM: ‘The proceedings […] do not provide the ‘determination by a tribunal of the
matters in dispute. […]’
EHRM 19 april 1994 (Van de Hurk t. Nederland)
-Oordeel onafhankelijke rechter door de minister worden onderuitgehaald.
● Niet in jurisprudentiebundel
● Art. 74 lid 1 Wet administratieve rechtspraak bedrijfsorganisatie (Wet Arbo) luidde tot
1 jan. 1994 als volgt: ‘Indien een uitspraak naar Ons oordeel in haar gevolgen in strijd
komt met het algemeen belang, kunnen Wij op voordracht van Onze betrokken
Ministers besluiten, dat zij geen gevolg of niet volledig gevolg zal hebben.’
● EHRM: schending van 6 EVRM, want er was geen sprake van een onafhankelijk en
onpartijdig tribunaal.
Rechtsstaat volgens ‘algemene bepaling’ Grondwet (sinds 2022):
‘De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat.’
Pijlers van de rechtsstaat:
1. Legaliteitsbeginsel
2. Machtenscheiding
3. Onafhankelijke rechter (zie volgend college)
4. Grondrechten
Zie o.m. WRR-rapport De toekomst van de nationale rechtsstaat (2002)
Varianten in definities begrip (Democratische) rechtsstaat
● Kortmann 2021 (p. 51-54) noemt zes kernelementen van de rechtsstaat
○ (1) legaliteitsbeginsel
○ (2) vereiste van voorafgaande regel voor belastend overheidsoptreden
○ (3) regelgeving en uitvoering niet in één hand
○ (4) democratieprincipe
○ (5) onafhankelijke rechter en
(6) klassieke grondrechten.
● In andere definities worden de sociale grondrechten ook onder de definitie van de
rechtsstaat gebracht.
● Grosso modo zijn er wel accentverschillen in de definitie van de rechtsstaat maar
goed beschouwd vertonen de verschillende elementen samenhang en vallen zij steeds
terug te brengen tot de eerder genoemde vier pijlers.
● Rechtsstaat en democratie zijn niet los verkrijgbaar (Hirsch Ballin 2023)
, De rechter in de rechtsstaat
1. Legaliteit
a. ieder overheidsoptreden dient gebaseerd te zijn op een wet.
b. rechtsgelijkheid
c. rechtszekerheid
i. voorkomen willekeur
d. verbondenheid met het democratiebeginsel
● HR 13 januari 1879 (Meerenberg)
○ Koning veel macht naar zich toe trok.
● HR 22 juni 1973 (Fluoridering)
○ Feitelijk handelen aan een wettelijke grondslag zijn gebonden
○ Fluor aan het drinkwater toevoegen, maar is ingrijpend en behoeft een
wettelijke basis.
2. Machtenscheiding
Drie afzonderlijke, gelijkwaardige en zelfstandige (onafhankelijke) overheidsinstanties en
overheidsfuncties
Ten aanzien van de rechterlijke macht
● eigen competentie
● eigen werkwijze
● onafhankelijkheid (zie ook volgende week)
● incompatibiliteiten
Maar, er is geen absolute scheiding. Er is sprake van een systeem van checks and balances:
● veel zeggenschap mogelijk vanuit de politieke ambten op de rechterlijke macht. Denk
aan de benoeming van rechters en de inrichting van de rechterlijke organisatie (zoals
de bestuursstructuur).
● volgens de wet rechtspreken
3. Onafhankelijke rechter
● Zie volgende week
● Expliciete benoeming als onderdeel van rechtsstaat.
4. Grondrechten
Overzicht
Semester 1:
● Hoorcollege 1: De rechter en de rechtsstaat
● Hoorcollege 2: Rechterlijke onafhankelijkheid
● Hoorcollege 3: Rechterlijke onpartijdigheid
● Hoorcollege 4: De inrichting van de rechterlijke macht I
● Hoorcollege 5: De inrichting van de rechterlijke macht II
● Hoorcollege 6: De bestuursstructuur van de rechterlijke organisatie
● Hoorcollege 7: De toegang tot de rechter
● Hoorcollege 8: Bestuursrechtspraak
● Hoorcollege 9: Rechtspraak en machtenscheiding
● Hoorcollege 10: Rechtspraak en rechtsvorming
● Hoorcollege 11: Grondrechten van de rechter en onrechtmatige rechtspraak
Semester 2: vergelijkend staatsrecht landen van de EU, het VK en de VS
● Hoorcollege 1: De staatsvorm
● Hoorcollege 2: De staatsvorm II
● Hoorcollege 3: Het staatshoofd I
● Hoorcollege 4: Het staatshoofd II
● Hoorcollege 5: De regering en de regeringsleider I
● Hoorcollege 6: De regering en de regeringsleider II
● Hoorcollege 7: Tweekamerstelsels
● Hoorcollege 8: Wetsprocedure in de Verenigde Staten
● Hoorcollege 9: Parlementair stelsel
● Hoorcollege 10: Presidentieel stelsel Verenigde Staten
● Hoorcollege 11: Constitutionele toetsing
● Hoorcollege 12: Responsiecollege
,Semester 1
Hoorcollege 1: De rechter en de rechtsstaat
● Onderwerpen:
○ de functie rechtspraak
○ rechtspraak en machtenscheiding
○ verband met het begrip rechtsstaat
De rechter in de rechtsstaat
● Functie rechtspraak: volgens de Grondwet (hoofdstuk 6 Gw)
○ concrete beslissing over een geschil
○ rechtmatigheidsoordeel
○ bindende beslissing
○ volgens de wet
○ overheidsfunctie
Rechtspraak volgens art. 6 EVRM (art. 47 Handvest grondrechten EU)
● EHRM: geschillen
● concrete beslissing
● bindende beslissing
● rechtmatigheidsoordeel
● door een onafhankelijke en onpartijdige rechter bij de wet ingesteld
EHRM 23 oktober 1985 (Benthem t. Nederland)
LPG tanken. Benthem wilde een vergunning voor het verkopen van LPG gas. Deze werd
door de gemeente geweigerd op grond van een milieuoverweging. De Kroon, de uitvoerende
macht, die rechterlijke beslissingen neemt.
Art. 6 EVRM: burgerrechten en verplichtingen of criminal charge (vereist)
–bestuursrechtelijke geschillen vallen onder burgerrechten en verplichtingen
● klassieker over een geschil met betrekking tot een vergunning
● Kroonberoep (art. 115 Gw)
○ De Kroon = de regering
● procedure: advies van de Afdeling geschillen van de Raad van State aan de Kroon
● dat advies is geen bindende beslissing (geen ‘power of decision’)
● De Kroon is geen rechter, maar een bestuursorgaan (!)
, ○ Geen onafhankelijke en onpartijdige rechter
● EHRM: ‘The proceedings […] do not provide the ‘determination by a tribunal of the
matters in dispute. […]’
EHRM 19 april 1994 (Van de Hurk t. Nederland)
-Oordeel onafhankelijke rechter door de minister worden onderuitgehaald.
● Niet in jurisprudentiebundel
● Art. 74 lid 1 Wet administratieve rechtspraak bedrijfsorganisatie (Wet Arbo) luidde tot
1 jan. 1994 als volgt: ‘Indien een uitspraak naar Ons oordeel in haar gevolgen in strijd
komt met het algemeen belang, kunnen Wij op voordracht van Onze betrokken
Ministers besluiten, dat zij geen gevolg of niet volledig gevolg zal hebben.’
● EHRM: schending van 6 EVRM, want er was geen sprake van een onafhankelijk en
onpartijdig tribunaal.
Rechtsstaat volgens ‘algemene bepaling’ Grondwet (sinds 2022):
‘De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat.’
Pijlers van de rechtsstaat:
1. Legaliteitsbeginsel
2. Machtenscheiding
3. Onafhankelijke rechter (zie volgend college)
4. Grondrechten
Zie o.m. WRR-rapport De toekomst van de nationale rechtsstaat (2002)
Varianten in definities begrip (Democratische) rechtsstaat
● Kortmann 2021 (p. 51-54) noemt zes kernelementen van de rechtsstaat
○ (1) legaliteitsbeginsel
○ (2) vereiste van voorafgaande regel voor belastend overheidsoptreden
○ (3) regelgeving en uitvoering niet in één hand
○ (4) democratieprincipe
○ (5) onafhankelijke rechter en
(6) klassieke grondrechten.
● In andere definities worden de sociale grondrechten ook onder de definitie van de
rechtsstaat gebracht.
● Grosso modo zijn er wel accentverschillen in de definitie van de rechtsstaat maar
goed beschouwd vertonen de verschillende elementen samenhang en vallen zij steeds
terug te brengen tot de eerder genoemde vier pijlers.
● Rechtsstaat en democratie zijn niet los verkrijgbaar (Hirsch Ballin 2023)
, De rechter in de rechtsstaat
1. Legaliteit
a. ieder overheidsoptreden dient gebaseerd te zijn op een wet.
b. rechtsgelijkheid
c. rechtszekerheid
i. voorkomen willekeur
d. verbondenheid met het democratiebeginsel
● HR 13 januari 1879 (Meerenberg)
○ Koning veel macht naar zich toe trok.
● HR 22 juni 1973 (Fluoridering)
○ Feitelijk handelen aan een wettelijke grondslag zijn gebonden
○ Fluor aan het drinkwater toevoegen, maar is ingrijpend en behoeft een
wettelijke basis.
2. Machtenscheiding
Drie afzonderlijke, gelijkwaardige en zelfstandige (onafhankelijke) overheidsinstanties en
overheidsfuncties
Ten aanzien van de rechterlijke macht
● eigen competentie
● eigen werkwijze
● onafhankelijkheid (zie ook volgende week)
● incompatibiliteiten
Maar, er is geen absolute scheiding. Er is sprake van een systeem van checks and balances:
● veel zeggenschap mogelijk vanuit de politieke ambten op de rechterlijke macht. Denk
aan de benoeming van rechters en de inrichting van de rechterlijke organisatie (zoals
de bestuursstructuur).
● volgens de wet rechtspreken
3. Onafhankelijke rechter
● Zie volgende week
● Expliciete benoeming als onderdeel van rechtsstaat.
4. Grondrechten
