Domein C : aarde
De aarde
Geologie en geomorfologie
- Geologie : bestudeert eigenschappen, samenstelling en ontstaanswijze van de
aardkorst. De geologische tijdschaal geeft een indeling daarvan in tijdvakken.
- Geomorfologie : bestudeert de ontstaanswijze van uiterlijk zichtbare natuurlijke
verschijnselen op de aardkorst. Landschapsvormen als dalen en vulkanen zijn
geomorfologische verschijnselen.
- Actualiteitsbeginsel : men gaat ervan uit dat fysische processen van nu op dezelfde
wijze optraden in het verleden.
Aarde als systeem
- Aarde : systeem dat steeds verandert door processen, sferen en kringlopen die elkaar
beïnvloeden.
- Alle natuurlijke elementen beïnvloeden elkaar door endogene en exogene processen.
Het systeem van de aarde is dynamisch.
Endogeen proces : werkt in/vanuit de aardkorst zoals aardbevingen en
vulkanisme. Onderdeel van het interne systeem. Geheel van natuurlijke
processen binnen de aardkorst.
Exogeen proces : werkt aan de buitenkant van de aarde zoals stromend water
of wind. Onderdeel van het externe systeem. Geheel van natuurlijke
processen aan de buitenkant van de aardkorst.
- De aarde bestaat uit sferen : delen aarde met samenhangende verschijnselen rond
bepaalde elementen.
Lithosfeer : vast materiaal. Gesteente, reliëf en bodem.
Atmosfeer : lucht en gassen rond de aarde.
Hydrosfeer : water inclusief waterdamp, sneeuw en ijs. Stromen en
bijbehorende voorraden.
Biosfeer : planten en dieren. Levende natuur, organismen en organisch
materiaal.
Antroposfeer : de mens. Deel van aardkorst waarop mens grote invloed
uitoefent.
Opbouw van de aarde
- Aardkern : binnenste deel van de aarde met vaste binnenkern en vloeibare
buitenkern.
- Aardmantel : zit tegen de aardkern aan. Bestaat uit een vaste binnenmantel en dan
een buitenmantel met asthenosfeer.
Convectiestromen : stromingen in taai-vloeibaar materiaal van de
asthenosfeer door warmte van aardkern.
- Aardkorst : vaste buitenste steenlaag. Relatief dun. Bestaat uit aardplaten.
,Platentektoniek
Platentektoniek : verschuiving van continenten
- Door convectiestromen breekt lithosfeer in platen die zich verplaatsen.
- Tektoniek : structuur van een beweging in lithosfeer / aardkorst.
- Platen : stukken van lithosfeer / aardkorst. Worden ook wel schollen of korsten
genoemd.
- Plaatgrens : rand van een plaat.
Actieve continentrand : rand van het continent is een plaatgrens met
subductiezone.
Passieve continentrand : overgang van oceanische-continentale korst zonder
plaatgrens en dus geen subductiezone.
Aanwijzingen voor het bestaan van platentektoniek
- Vormen van continenten passen als puzzelstukken in elkaar.
- Overeenkomst in flora en fauna op uiteengelegen continenten.
- Overeenkomst in gesteenteformaties op uiteengelegen continenten.
- Paleomagnetisme toont aangroeien oceanische korst bij mid-oceanische rug.
- Satellieten meten bewegingen van aardkorstplaten.
Soorten bewegingen
- Convergente beweging : platen bewegen naar elkaar toe, dus botsen.
- Divergente beweging : platen bewegen van elkaar af, en drijven dus uiteen.
- Transforme beweging : platen bewegen langs elkaar.
Belangrijke zones bij platentektoniek ( blz 37)
- Mid-oceanische ruggen : boven opstijgende convectiestromen worden oceanische
platen omhooggestuwd. Ze breken en worden van elkaar afgeduwd ( ridge push). Er
zijn ook bijbehorende verschijnselen.
Breukvorming en vulkanisme waarbij de aardkorst breekt.
Vorming van nieuwe oceanische korst. De breuken van de aardkorsten
worden aangevuld door stolling van uitvloeiend magma. Dit vormt basalt met
kleine kristallen.
- Subductiezones : boven dalende convectiestromen schuift de zwaardere oceanische
plaat onder de continentale plaat. Door de zwaartekracht wordt de zware oceanische
plaat verder omlaag getrokken (slab pull). Hier horen ook weer verschijnselen bij.
Vorming (diepzee)trog bij plaatgrens : duizenden meters diepe kloof waar
oceanische plaat wegzakt.
Gebergtevorming door ophoping gesteenten/sedimenten, want sediment is
relatief licht materiaal.
Ontstaan magmahaard en vulkanisme : gesteente en sediment van de
dalende plaat smelten, en magma stijgt op. Bij de stolling wordt graniet
gevormd.
Aardbevingen : trillingen in ondergrond door verschuivingen bij plaatgrens.
, Endogene processen
Gevolgen van platentektoniek
- Gebergtevorming : het ontstaan van twee soorten gebergte.
Plooiingsgebergte : platen botsen waardoor gesteente samen worden gedrukt
en geplooid. Dit zijn de meeste gebergten.
Breukgebergte : ontstaan door breukvorming bij rek of druk in aardkorst.
Horsten zijn de delen aardkorst die omhoog zijn gekomen. Slenken zijn de
delen aardkorst die gedaald zijn.
- Aardbeving : seismische trilling door verschuiving in aardkorst.
Treedt pas op bij hoge spanning omdat wrijving de beweging remt.
Voelbaar over grote afstand.
Hypocentrum : plaats in aardkorst waar de verschuiving zich voordoet.
Epicentrum : plaats van aardoppervlak recht boven de verschuiving.
Schaal van Richter : geeft de kracht van de aardbeving weer via magnitude,
oftewel de sterkte van de seismische trillingen.
Schaal van Mercalli : geeft kracht van de aardbeving weer via intensiteit.
Indeling naar gevolgen en schade van de aardbeving.
- Tsunami / zeebeving : vloedgolf door beving van de oceaanbodem.
Golving wordt versterkt in ondiep kustwaar tijdens het naderen van land.
Vloedgolven kunnen laaggelegen dichtbevolkte kustgebieden verwoesten.
- Vulkanisme : verschijnselen door uitvloeiing en stolling van lava en uitstoot van as en
stenen bij erupties.
Explosieve eruptie : heftige uitvloeiende lava en uitstoot van stenen, as en gas
door grote druk in aardkorst en traag vloeibaar magma (strato/caldera).
Effusieve eruptie : rustige uitvloeiing van dun en vloeibaar lava bij lage druk
door een rek in de aardkorst (schild).
Pyroklastica / pyroklastisch materiaal : uitgestoten materiaal zoals as en
stenen (vulkanische bommen).
Hotspot : plaatsdeel boven opstijgend vloeibaar magma. Mantelpluim ver van
de plaatgrens en dus niet gekoppeld aan de platentektoniek. Er ontstaat een
reeks van vulkanen en continentale plaat komt omhoog.
Soorten vulkanisme
- Stratovulkaan
Hoog en steil met lagen lava, as en stenen.
Ontstaat vooral bij een convergente plaatbeweging in subductiezone.
- Calderavulkaan
Grote komvormige laagte doordat bij zware explosie het dak van de vulkaan is
weggeblazen en de kern is ingezakt.
Vaak ontstaat in deze vulkaan een nieuwe stratovulkaan.
De aarde
Geologie en geomorfologie
- Geologie : bestudeert eigenschappen, samenstelling en ontstaanswijze van de
aardkorst. De geologische tijdschaal geeft een indeling daarvan in tijdvakken.
- Geomorfologie : bestudeert de ontstaanswijze van uiterlijk zichtbare natuurlijke
verschijnselen op de aardkorst. Landschapsvormen als dalen en vulkanen zijn
geomorfologische verschijnselen.
- Actualiteitsbeginsel : men gaat ervan uit dat fysische processen van nu op dezelfde
wijze optraden in het verleden.
Aarde als systeem
- Aarde : systeem dat steeds verandert door processen, sferen en kringlopen die elkaar
beïnvloeden.
- Alle natuurlijke elementen beïnvloeden elkaar door endogene en exogene processen.
Het systeem van de aarde is dynamisch.
Endogeen proces : werkt in/vanuit de aardkorst zoals aardbevingen en
vulkanisme. Onderdeel van het interne systeem. Geheel van natuurlijke
processen binnen de aardkorst.
Exogeen proces : werkt aan de buitenkant van de aarde zoals stromend water
of wind. Onderdeel van het externe systeem. Geheel van natuurlijke
processen aan de buitenkant van de aardkorst.
- De aarde bestaat uit sferen : delen aarde met samenhangende verschijnselen rond
bepaalde elementen.
Lithosfeer : vast materiaal. Gesteente, reliëf en bodem.
Atmosfeer : lucht en gassen rond de aarde.
Hydrosfeer : water inclusief waterdamp, sneeuw en ijs. Stromen en
bijbehorende voorraden.
Biosfeer : planten en dieren. Levende natuur, organismen en organisch
materiaal.
Antroposfeer : de mens. Deel van aardkorst waarop mens grote invloed
uitoefent.
Opbouw van de aarde
- Aardkern : binnenste deel van de aarde met vaste binnenkern en vloeibare
buitenkern.
- Aardmantel : zit tegen de aardkern aan. Bestaat uit een vaste binnenmantel en dan
een buitenmantel met asthenosfeer.
Convectiestromen : stromingen in taai-vloeibaar materiaal van de
asthenosfeer door warmte van aardkern.
- Aardkorst : vaste buitenste steenlaag. Relatief dun. Bestaat uit aardplaten.
,Platentektoniek
Platentektoniek : verschuiving van continenten
- Door convectiestromen breekt lithosfeer in platen die zich verplaatsen.
- Tektoniek : structuur van een beweging in lithosfeer / aardkorst.
- Platen : stukken van lithosfeer / aardkorst. Worden ook wel schollen of korsten
genoemd.
- Plaatgrens : rand van een plaat.
Actieve continentrand : rand van het continent is een plaatgrens met
subductiezone.
Passieve continentrand : overgang van oceanische-continentale korst zonder
plaatgrens en dus geen subductiezone.
Aanwijzingen voor het bestaan van platentektoniek
- Vormen van continenten passen als puzzelstukken in elkaar.
- Overeenkomst in flora en fauna op uiteengelegen continenten.
- Overeenkomst in gesteenteformaties op uiteengelegen continenten.
- Paleomagnetisme toont aangroeien oceanische korst bij mid-oceanische rug.
- Satellieten meten bewegingen van aardkorstplaten.
Soorten bewegingen
- Convergente beweging : platen bewegen naar elkaar toe, dus botsen.
- Divergente beweging : platen bewegen van elkaar af, en drijven dus uiteen.
- Transforme beweging : platen bewegen langs elkaar.
Belangrijke zones bij platentektoniek ( blz 37)
- Mid-oceanische ruggen : boven opstijgende convectiestromen worden oceanische
platen omhooggestuwd. Ze breken en worden van elkaar afgeduwd ( ridge push). Er
zijn ook bijbehorende verschijnselen.
Breukvorming en vulkanisme waarbij de aardkorst breekt.
Vorming van nieuwe oceanische korst. De breuken van de aardkorsten
worden aangevuld door stolling van uitvloeiend magma. Dit vormt basalt met
kleine kristallen.
- Subductiezones : boven dalende convectiestromen schuift de zwaardere oceanische
plaat onder de continentale plaat. Door de zwaartekracht wordt de zware oceanische
plaat verder omlaag getrokken (slab pull). Hier horen ook weer verschijnselen bij.
Vorming (diepzee)trog bij plaatgrens : duizenden meters diepe kloof waar
oceanische plaat wegzakt.
Gebergtevorming door ophoping gesteenten/sedimenten, want sediment is
relatief licht materiaal.
Ontstaan magmahaard en vulkanisme : gesteente en sediment van de
dalende plaat smelten, en magma stijgt op. Bij de stolling wordt graniet
gevormd.
Aardbevingen : trillingen in ondergrond door verschuivingen bij plaatgrens.
, Endogene processen
Gevolgen van platentektoniek
- Gebergtevorming : het ontstaan van twee soorten gebergte.
Plooiingsgebergte : platen botsen waardoor gesteente samen worden gedrukt
en geplooid. Dit zijn de meeste gebergten.
Breukgebergte : ontstaan door breukvorming bij rek of druk in aardkorst.
Horsten zijn de delen aardkorst die omhoog zijn gekomen. Slenken zijn de
delen aardkorst die gedaald zijn.
- Aardbeving : seismische trilling door verschuiving in aardkorst.
Treedt pas op bij hoge spanning omdat wrijving de beweging remt.
Voelbaar over grote afstand.
Hypocentrum : plaats in aardkorst waar de verschuiving zich voordoet.
Epicentrum : plaats van aardoppervlak recht boven de verschuiving.
Schaal van Richter : geeft de kracht van de aardbeving weer via magnitude,
oftewel de sterkte van de seismische trillingen.
Schaal van Mercalli : geeft kracht van de aardbeving weer via intensiteit.
Indeling naar gevolgen en schade van de aardbeving.
- Tsunami / zeebeving : vloedgolf door beving van de oceaanbodem.
Golving wordt versterkt in ondiep kustwaar tijdens het naderen van land.
Vloedgolven kunnen laaggelegen dichtbevolkte kustgebieden verwoesten.
- Vulkanisme : verschijnselen door uitvloeiing en stolling van lava en uitstoot van as en
stenen bij erupties.
Explosieve eruptie : heftige uitvloeiende lava en uitstoot van stenen, as en gas
door grote druk in aardkorst en traag vloeibaar magma (strato/caldera).
Effusieve eruptie : rustige uitvloeiing van dun en vloeibaar lava bij lage druk
door een rek in de aardkorst (schild).
Pyroklastica / pyroklastisch materiaal : uitgestoten materiaal zoals as en
stenen (vulkanische bommen).
Hotspot : plaatsdeel boven opstijgend vloeibaar magma. Mantelpluim ver van
de plaatgrens en dus niet gekoppeld aan de platentektoniek. Er ontstaat een
reeks van vulkanen en continentale plaat komt omhoog.
Soorten vulkanisme
- Stratovulkaan
Hoog en steil met lagen lava, as en stenen.
Ontstaat vooral bij een convergente plaatbeweging in subductiezone.
- Calderavulkaan
Grote komvormige laagte doordat bij zware explosie het dak van de vulkaan is
weggeblazen en de kern is ingezakt.
Vaak ontstaat in deze vulkaan een nieuwe stratovulkaan.
