Historisch Onderzoek IV:
Bronnen
April - Juni 2021
Rijks Universiteit Groningen
Emma Tholen
1
, Emma Tholen
Inhoudsopgave
Hoorcollege 1: inleiding en schriftelijke bronnen --------------------------------------5
Wat is een bron? --------------------------------------------------------------------------------------------5
Primaire en secundaire bronnen --------------------------------------------------------------------------5
Bronnen en literatuur --------------------------------------------------------------------------------------5
Typologie van bronnen-------------------------------------------------------------------------------------5
Tekstuele bronnen --------------------------------------------------------------------------------------5
Visuele bronnen -----------------------------------------------------------------------------------------6
Materiële bronnen --------------------------------------------------------------------------------------7
Auditieve bronnen --------------------------------------------------------------------------------------7
Digitale bronnen ----------------------------------------------------------------------------------------7
Bronnenkritiek----------------------------------------------------------------------------------------------8
Hulpwetenschappen ---------------------------------------------------------------------------------------9
Omgaan met 'Big Data'-------------------------------------------------------------------------------------9
Hoorcollege 2: Historische bronnenkritiek --------------------------------------------10
Inleiding ----------------------------------------------------------------------------------------------------10
Korte geschiedenis van de historische bronnenkritiek ------------------------------------------------10
Wat is bronnenkritiek (broncommentaar of brondiagnose)? ----------------------------------------12
1. Morfologische diagnose --------------------------------------------------------------------------12
2. Contextuele diagnose -----------------------------------------------------------------------------13
3. Inhoudelijke diagnose ----------------------------------------------------------------------------13
4. Methodologische diagnose -----------------------------------------------------------------------14
Hoe komen diagnoses samen? Voorbeeld: Anne Frank ------------------------------------------14
Internet en bronnenkritiek -------------------------------------------------------------------------------15
Fraude met bronnen door historici ----------------------------------------------------------------------15
Conclusie ---------------------------------------------------------------------------------------------------15
Hoorcollege 3: Audio- & visuele bronnen -----------------------------------------------16
Visuele bronnen -------------------------------------------------------------------------------------------16
Bronnenkritiek -----------------------------------------------------------------------------------------17
Visuele cultuur -----------------------------------------------------------------------------------------18
Objectiviteit --------------------------------------------------------------------------------------------18
Representatie (Sturken) ------------------------------------------------------------------------------20
Betekenis & Agency ------------------------------------------------------------------------------------21
Visuele bronnen: waar moet je alert op zijn -------------------------------------------------------21
Auditieve bronnen ----------------------------------------------------------------------------------------22
Oral history --------------------------------------------------------------------------------------------22
2
, Emma Tholen
Muziek als historische bron --------------------------------------------------------------------------22
Hoorcollege 4: Seriële bronnen en kwantitatieve analyse --------------------------23
Schema seriële en kwantitatieve bronnen --------------------------------------------------------------24
2 tradities uit de geschiedschrijving --------------------------------------------------------------------25
Annales-school -----------------------------------------------------------------------------------------25
New Economic History -------------------------------------------------------------------------------25
Wat is een seriële bron? ----------------------------------------------------------------------------------27
Wat zijn kwantitatieve bronnen? ------------------------------------------------------------------------28
Hoe kwalitatieve bronnen kwantitatief te maken? -----------------------------------------------30
Sterftecijfer in Nederland --------------------------------------------------------------------------------30
Volkstellingen ---------------------------------------------------------------------------------------------32
Prijs- en productiereeksen -------------------------------------------------------------------------------33
Sociale boekhouding --------------------------------------------------------------------------------------34
Maatschappij van Weldadigheid --------------------------------------------------------------------34
Seriële en kwantitatieve analyse en mentaliteitsgeschiedenis ---------------------------------------35
Family history ---------------------------------------------------------------------------------------------36
Bronnen voor levenslopen ---------------------------------------------------------------------------36
De krant als seriële bron----------------------------------------------------------------------------------37
Introductie van de Ngram viewer van Google ----------------------------------------------------37
Seriële en kwantitatieve bronnen in het digitale tijdperk---------------------------------------------39
Hoorcollege 5: Materiële Bronnen --------------------------------------------------------40
Materiële bronnen ----------------------------------------------------------------------------------------40
Historiografie -----------------------------------------------------------------------------------------40
'History from things -----------------------------------------------------------------------------------41
'History of things' --------------------------------------------------------------------------------------41
'History and things' -----------------------------------------------------------------------------------44
Museum ----------------------------------------------------------------------------------------------------45
Wunderkammer ---------------------------------------------------------------------------------------45
Materiële cultuur: materialiteit en schriftelijke bronnen ---------------------------------------------46
Conclusie ---------------------------------------------------------------------------------------------------47
Hoorcollege 6: Digital sources and tools ------------------------------------------------48
Introduction -----------------------------------------------------------------------------------------------48
Sources on the internet -----------------------------------------------------------------------------------48
A -very- brief history of digital humanities --------------------------------------------------------48
"Big Data" ----------------------------------------------------------------------------------------------49
An artifical divide? Or not? ------------------------------------------------------------------------------49
3
, Emma Tholen
Source criticism -------------------------------------------------------------------------------------------50
Example 1: Google books N-gram viewer----------------------------------------------------------50
Example 2: Archive.org ------------------------------------------------------------------------------52
Gallica (de remmende voorsprong) -----------------------------------------------------------------52
Newspapers on the internet ------------------------------------------------------------------------------52
A brief history of digital newspapers ---------------------------------------------------------------52
Delpher (www.delpher.nl) ---------------------------------------------------------------------------53
Searching and finding ------------------------------------------------------------------------------------54
Tools --------------------------------------------------------------------------------------------------------55
Further reading--------------------------------------------------------------------------------------------56
Hoorcollege 7: Bewaarders en bewaarplaatsen van historische bronnen ------57
Inleiding ----------------------------------------------------------------------------------------------------57
Openbaarheid & privacy -----------------------------------------------------------------------------57
Belang van de bewaringstoestand voor bronkritiek ---------------------------------------------------57
Archief ------------------------------------------------------------------------------------------------------57
Korte geschiedenis ------------------------------------------------------------------------------------58
Bewaren van bronnen ------------------------------------------------------------------------------------58
Waar worden bronnen bewaard? ------------------------------------------------------------------58
Welke belangrijke archiefinstellingen zijn er? -----------------------------------------------------58
Verschillen tussen overheidsarchieven en particuliere archieven ------------------------------59
Internet -------------------------------------------------------------------------------------------------59
Voorbeeld particulier archief: IISG -----------------------------------------------------------------59
Voorbeeld particulier archief: De archieven van het Vaticaan ----------------------------------59
Voorbeeld: dagboeken --------------------------------------------------------------------------------60
Persoonlijke archieven -------------------------------------------------------------------------------60
Rechten van een archiefgebruiker ----------------------------------------------------------------------60
Raadpleging -------------------------------------------------------------------------------------------60
Wie bepaalt wat wel en niet bewaard wordt?-----------------------------------------------------------61
Openbaarheid en privacy ---------------------------------------------------------------------------------61
Beroepsethiek historici -------------------------------------------------------------------------------62
Archieven en macht ---------------------------------------------------------------------------------------62
Stiltes in het archief -----------------------------------------------------------------------------------62
Hoofdpunten ----------------------------------------------------------------------------------------------63
4
Bronnen
April - Juni 2021
Rijks Universiteit Groningen
Emma Tholen
1
, Emma Tholen
Inhoudsopgave
Hoorcollege 1: inleiding en schriftelijke bronnen --------------------------------------5
Wat is een bron? --------------------------------------------------------------------------------------------5
Primaire en secundaire bronnen --------------------------------------------------------------------------5
Bronnen en literatuur --------------------------------------------------------------------------------------5
Typologie van bronnen-------------------------------------------------------------------------------------5
Tekstuele bronnen --------------------------------------------------------------------------------------5
Visuele bronnen -----------------------------------------------------------------------------------------6
Materiële bronnen --------------------------------------------------------------------------------------7
Auditieve bronnen --------------------------------------------------------------------------------------7
Digitale bronnen ----------------------------------------------------------------------------------------7
Bronnenkritiek----------------------------------------------------------------------------------------------8
Hulpwetenschappen ---------------------------------------------------------------------------------------9
Omgaan met 'Big Data'-------------------------------------------------------------------------------------9
Hoorcollege 2: Historische bronnenkritiek --------------------------------------------10
Inleiding ----------------------------------------------------------------------------------------------------10
Korte geschiedenis van de historische bronnenkritiek ------------------------------------------------10
Wat is bronnenkritiek (broncommentaar of brondiagnose)? ----------------------------------------12
1. Morfologische diagnose --------------------------------------------------------------------------12
2. Contextuele diagnose -----------------------------------------------------------------------------13
3. Inhoudelijke diagnose ----------------------------------------------------------------------------13
4. Methodologische diagnose -----------------------------------------------------------------------14
Hoe komen diagnoses samen? Voorbeeld: Anne Frank ------------------------------------------14
Internet en bronnenkritiek -------------------------------------------------------------------------------15
Fraude met bronnen door historici ----------------------------------------------------------------------15
Conclusie ---------------------------------------------------------------------------------------------------15
Hoorcollege 3: Audio- & visuele bronnen -----------------------------------------------16
Visuele bronnen -------------------------------------------------------------------------------------------16
Bronnenkritiek -----------------------------------------------------------------------------------------17
Visuele cultuur -----------------------------------------------------------------------------------------18
Objectiviteit --------------------------------------------------------------------------------------------18
Representatie (Sturken) ------------------------------------------------------------------------------20
Betekenis & Agency ------------------------------------------------------------------------------------21
Visuele bronnen: waar moet je alert op zijn -------------------------------------------------------21
Auditieve bronnen ----------------------------------------------------------------------------------------22
Oral history --------------------------------------------------------------------------------------------22
2
, Emma Tholen
Muziek als historische bron --------------------------------------------------------------------------22
Hoorcollege 4: Seriële bronnen en kwantitatieve analyse --------------------------23
Schema seriële en kwantitatieve bronnen --------------------------------------------------------------24
2 tradities uit de geschiedschrijving --------------------------------------------------------------------25
Annales-school -----------------------------------------------------------------------------------------25
New Economic History -------------------------------------------------------------------------------25
Wat is een seriële bron? ----------------------------------------------------------------------------------27
Wat zijn kwantitatieve bronnen? ------------------------------------------------------------------------28
Hoe kwalitatieve bronnen kwantitatief te maken? -----------------------------------------------30
Sterftecijfer in Nederland --------------------------------------------------------------------------------30
Volkstellingen ---------------------------------------------------------------------------------------------32
Prijs- en productiereeksen -------------------------------------------------------------------------------33
Sociale boekhouding --------------------------------------------------------------------------------------34
Maatschappij van Weldadigheid --------------------------------------------------------------------34
Seriële en kwantitatieve analyse en mentaliteitsgeschiedenis ---------------------------------------35
Family history ---------------------------------------------------------------------------------------------36
Bronnen voor levenslopen ---------------------------------------------------------------------------36
De krant als seriële bron----------------------------------------------------------------------------------37
Introductie van de Ngram viewer van Google ----------------------------------------------------37
Seriële en kwantitatieve bronnen in het digitale tijdperk---------------------------------------------39
Hoorcollege 5: Materiële Bronnen --------------------------------------------------------40
Materiële bronnen ----------------------------------------------------------------------------------------40
Historiografie -----------------------------------------------------------------------------------------40
'History from things -----------------------------------------------------------------------------------41
'History of things' --------------------------------------------------------------------------------------41
'History and things' -----------------------------------------------------------------------------------44
Museum ----------------------------------------------------------------------------------------------------45
Wunderkammer ---------------------------------------------------------------------------------------45
Materiële cultuur: materialiteit en schriftelijke bronnen ---------------------------------------------46
Conclusie ---------------------------------------------------------------------------------------------------47
Hoorcollege 6: Digital sources and tools ------------------------------------------------48
Introduction -----------------------------------------------------------------------------------------------48
Sources on the internet -----------------------------------------------------------------------------------48
A -very- brief history of digital humanities --------------------------------------------------------48
"Big Data" ----------------------------------------------------------------------------------------------49
An artifical divide? Or not? ------------------------------------------------------------------------------49
3
, Emma Tholen
Source criticism -------------------------------------------------------------------------------------------50
Example 1: Google books N-gram viewer----------------------------------------------------------50
Example 2: Archive.org ------------------------------------------------------------------------------52
Gallica (de remmende voorsprong) -----------------------------------------------------------------52
Newspapers on the internet ------------------------------------------------------------------------------52
A brief history of digital newspapers ---------------------------------------------------------------52
Delpher (www.delpher.nl) ---------------------------------------------------------------------------53
Searching and finding ------------------------------------------------------------------------------------54
Tools --------------------------------------------------------------------------------------------------------55
Further reading--------------------------------------------------------------------------------------------56
Hoorcollege 7: Bewaarders en bewaarplaatsen van historische bronnen ------57
Inleiding ----------------------------------------------------------------------------------------------------57
Openbaarheid & privacy -----------------------------------------------------------------------------57
Belang van de bewaringstoestand voor bronkritiek ---------------------------------------------------57
Archief ------------------------------------------------------------------------------------------------------57
Korte geschiedenis ------------------------------------------------------------------------------------58
Bewaren van bronnen ------------------------------------------------------------------------------------58
Waar worden bronnen bewaard? ------------------------------------------------------------------58
Welke belangrijke archiefinstellingen zijn er? -----------------------------------------------------58
Verschillen tussen overheidsarchieven en particuliere archieven ------------------------------59
Internet -------------------------------------------------------------------------------------------------59
Voorbeeld particulier archief: IISG -----------------------------------------------------------------59
Voorbeeld particulier archief: De archieven van het Vaticaan ----------------------------------59
Voorbeeld: dagboeken --------------------------------------------------------------------------------60
Persoonlijke archieven -------------------------------------------------------------------------------60
Rechten van een archiefgebruiker ----------------------------------------------------------------------60
Raadpleging -------------------------------------------------------------------------------------------60
Wie bepaalt wat wel en niet bewaard wordt?-----------------------------------------------------------61
Openbaarheid en privacy ---------------------------------------------------------------------------------61
Beroepsethiek historici -------------------------------------------------------------------------------62
Archieven en macht ---------------------------------------------------------------------------------------62
Stiltes in het archief -----------------------------------------------------------------------------------62
Hoofdpunten ----------------------------------------------------------------------------------------------63
4
