Oudheid
Een kennismaking met de oude wereld
Staatsvormen:
Monarchie: ‘Alleenheerschappij’. Regering door een (meestal erfelijk) koning wiens
bewind als legitiem ervaren wordt.
Tirannie: ‘Heerschappij van een tiran’. Een tiran is iemand die de macht aan zich
getrokken heeft en wiens macht niet zonder meer gelegitimeerd is.
Aristocratie: ‘Regering van besten (aristoi)’. Onder de besten wordt in het algemeen
verstaan de leden van de adellijke geslachten. Geboorte is dus het criterium
Oligarchie: ‘Regering van weinigen (oligoi)’. Regering van een kleine groep
machthebber, die niet van adellijke afkomt hoeven te zijn.
Timocratie: Regeringsvormen waarbij voor het bekleden van regeringsambten
vermogenscriteria worden aangelegd.
Democratie: Regering door de demos = (mannelijke) bevolking met burgerrecht. De
volksvergadering heeft in een democratie het laatste woord.
H10 De klassieke periode
(±500 - ±330 v. Chr.)
De Perzische oorlogen
In het midden van de 6e eeuw v. Chr. Bereikt het opkomende Perzische rijk de westkust van
Klein-Azië. Daar stelden ze in de meeste Griekse steden plaatselijke aristocraten, die hun
gunstig gezind waren, aan als tirannen. In 499 v. Chr. probeerden de Klein-Aziatische Grieken
hun tirannen te verjagen en vrij te komen van de Perzen poging mislukte.
In 492 organiseerde de Perzische koning Darius I (522-486) een strafexpeditie tegen Athene.
De Perzen kwamen aan bij Marathon in Attica, maar werden door de Atheense hoplieten
verslagen.
In 480 vielen de Perzen onder leiding van Xerxes de Grieken opnieuw aan. De Spartaanse
koning Leonidas verloor met 300 hoplieten bij Thermopylae. Athene evacueerde zijn burgers
naar het eiland Salamis en hier werd het Perzische leger verslagen. Het Perzische leger
moest verkleinen wegens bevoorradingsproblemen. In 479 werden de Perzen door de
Grieken o.l.v. de Spartaanse regent Pausanias bij Plataeae verslagen. Pas in 449
aanvaardden de Perzen dit als een feit.
Gevolg: Grieken zagen dit als de overwinning van de vrije Grieken
De Griekse cultuur werd daardoor verder ontwikkeld
Sparta en Athene na 479 v. Chr.
Na 479 liet Sparta de leiding van de strijd tegen de Perzen over aan Athene.
In 464 v. Chr. brak en een helotenopstand uit in Sparta vroeg Athene om hulp
Atheense leger kwam, maar werd weer weggestuurd Athene erg beledigd leidde tot
een oorlog tussen hen van 461 tot 446. Nu had Athene de Perzen én Sparta als vijand.
1
,In Sparta nam het aantal burgers met volledige rechten (Spartiaten) af door lage
geboortecijfers en degradatie(afbraak) van verarmde Spartiaten tot 2e rang burgers. de
Spartiaten werden een kleine bevoorrechte minderheid.
De Delisch-Attische Zeebond (477-404)
In 477 stichtte Athene een eigen strijdbond tegen Perzië. Enkele lidstaten leverden schepen
en soldaten, maar de meeste betaalden financiële bedragen aan de bondskas. Na 499 bleef
de bond bestaan. Het werd een instrument van de Atheense machtspolitiek. Athene
bemoeide zich met interne zaken van hun bondgenoten, bracht in enkele lidstaten
bevriende democratische regeringen aan de macht en stichtten kolonies (klerouchieen) in
het bondsgebied, geen zelfstandige stadstaten maar militair steunpunt verhoogde aantal
hoplieten. (kolonisten kregen een stuk grond en stegen naar de vermogensklasse van de
zeugiten, die leverden het grootse deel van de hoplieten).
Atheense leiders in de 5e eeuw
Athene werd in deze periode geleid door enige bekwamen staatslieden:
- Themistocles (ca. 490 - 470)
- Cimon (ca. 470 - 461)
- Pericles (460 - 429)
Kwamen uit de aristocratische bovenlaag, maar stonden loyaal tegenover democratie.
Themistocles en Pericles streefden naar Atheense hegemonie over Griekenland conflict
Sparta daarom bouw lange muren rondom Athene.
Cimon wilde Sparta ontzien, kwam ten val toen er oorlog tussen Sparta en Athene kwam.
Het hoogtepunt van de machtsontplooiing, welvaart en culturele bloei van Athene ligt
tussen 446 en 431. Andere stadsstaten verreweg aristocratisch of oligarchisch ze waren
bang voor uitbreiding democratie.
De Atheense staatsinkomsten
Waar haalde Athene zijn geld vandaan? :
- Bijdragen bondgenoten, die aan de bondskas betaald werden
- Zilvermijnen van Lauerion
- Tol- en havengelden in de havenstad Pireaus
- Metoiken (vreemdelingen) die hoofdelijke- en marktbelasting betaalden.
- Burgers werden incidenteel belast tijdens financiële nood
- Liturgieën: financiële diensten aan de staat
- Goudmijnen in Thracië
- Indirect inkomen: eigen machtspositie; monopolie positie graangebieden Zuid-
Rusland prijs graan in Athene laag
De Peloponnesische oorlog (431 – 404 v. Chr.)
In 431 brak er opnieuw een oorlog uit tussen Athene en Sparta. Deze oorlog was veel
intensiever dan de vorige (461- 446). De Atheners en Spartanen hadden hun bondgenoten
achter zich. Tijden deze oorlog werd in de hele Griekse wereld zwaar gevochten.
Dood van Pericles in 429 en een epidemie waardoor een derde van de Atheense bevolking
overleed Athene sloot vrede met Sparta in 421. De Atheense machtpositie was nog niet
gebroken.
2
, In de volgende oorlogsperiode (413-404) verloor Athene door de volgende oorzaken:
- Athene verspilde het beste deel van zijn leger en vloot in een mislukte poging Sicilië
te veroveren
- Alcibiades (aristocratische volksmenner) liep over na Sparta en Sparta ging op zijn
adviezen in: bezetten van een vast punt in Attica, hulp bieden aan Syracuse en
contact met Perzië zoeken.
De Spartanen hinderden vanuit een vast punt in Attica de landbouw in heel Attica en de
mijnbouw in de Zilvermijnen Athene miste en belangrijke bron van voedsel en geld.
Sparta bouwde met de hulp van Perzië een sterke vloot in 405 werd de Atheense vloot
door de Spartaanse vloot verslagen bij Aigospotamoi Athene leed grote verliezen: aantal
mannelijke burgers teruggedrongen, lange muren werden afgebroken.
De periode 404 – 336 v. Chr.
Tussen 404 en 338 waren en veel coalitieoorlogen (tussen Sparta, Athene, Thebe en hun
bondgenoten).
*Athene herstelde zich snel na de nederlaag in 404. Het was nog steeds de belangrijkste
marktplaats en het voornaamste cultuurcentrum van Griekenland.
*Sparta kreeg steeds duidelijker te kampen met een tekort aan Spartiaten.
De Perzen speelden met subsidies en plotten de Griekse poleis tegen elkaar uit , om te
voorkomen dat ze zich zouden verenigen en zich gezamenlijk tegen Perzië zouden keren.
We kunnen in de Perzische bemoeienis met Griekenland twee fasen onderscheidden:
1. In de eerste helft van de 5e eeuw bestrijden de Perzen de Grieken.
2. Vanaf 413 tot 340 voerden zij een verdeel- en heerstactiek door telkens andere
Griekse stadstaten met subsidie te ondersteunen.
De tweede Attische Zeebond (377 – 355)
Opgericht door Athene in 377 v. Chr. deze bond was gericht tegen Sparta en werd minder
door Athene overheerst dan de 1e. toen Athene na 362 harder ging optreden en kolonies
gingen stichtten in het bondsgebied, kwamen de kwamen de bondgenoten in opstand (357-
355) en viel de bond uiteen.
Sociale en militaire veranderingen
De oorlogen werden steeds meer uitgevochten met professionele huursoldaten, die in
overvloed te krijgen waren door landloze boerenzoons (land kwijtgeraakt aan de rijken) en
ballingen die een middel van bestaan moesten zoeken (hun bezit was verbeurdverklaard).
Het keerpunt in de coalitieoorlogen kwam in 371 de Thebaan Epaminondas vernietigde
het Spartaanse leger bij Leuctra en hief de Peloponnesische bond op. Op de Peloponnesus
braken oorlogen tussen stadstaten en revoluties daarbinnen uit. De revoluties breidde zich
uit naar Midden-Griekenland een stroom van ballingen en beroofden geen inkomsten
duizenden Griekse huurlingen traden in Perzische dienst.
De opkomst van Macedonië
Macedonië werd geregeerd door koningen. Macedoniërs spraken een Grieks dialect, maar
werden door de Grieken niet als Grieken beschouwd. Het koningshuis werd wel al Grieks
beschouwd.
3
Een kennismaking met de oude wereld
Staatsvormen:
Monarchie: ‘Alleenheerschappij’. Regering door een (meestal erfelijk) koning wiens
bewind als legitiem ervaren wordt.
Tirannie: ‘Heerschappij van een tiran’. Een tiran is iemand die de macht aan zich
getrokken heeft en wiens macht niet zonder meer gelegitimeerd is.
Aristocratie: ‘Regering van besten (aristoi)’. Onder de besten wordt in het algemeen
verstaan de leden van de adellijke geslachten. Geboorte is dus het criterium
Oligarchie: ‘Regering van weinigen (oligoi)’. Regering van een kleine groep
machthebber, die niet van adellijke afkomt hoeven te zijn.
Timocratie: Regeringsvormen waarbij voor het bekleden van regeringsambten
vermogenscriteria worden aangelegd.
Democratie: Regering door de demos = (mannelijke) bevolking met burgerrecht. De
volksvergadering heeft in een democratie het laatste woord.
H10 De klassieke periode
(±500 - ±330 v. Chr.)
De Perzische oorlogen
In het midden van de 6e eeuw v. Chr. Bereikt het opkomende Perzische rijk de westkust van
Klein-Azië. Daar stelden ze in de meeste Griekse steden plaatselijke aristocraten, die hun
gunstig gezind waren, aan als tirannen. In 499 v. Chr. probeerden de Klein-Aziatische Grieken
hun tirannen te verjagen en vrij te komen van de Perzen poging mislukte.
In 492 organiseerde de Perzische koning Darius I (522-486) een strafexpeditie tegen Athene.
De Perzen kwamen aan bij Marathon in Attica, maar werden door de Atheense hoplieten
verslagen.
In 480 vielen de Perzen onder leiding van Xerxes de Grieken opnieuw aan. De Spartaanse
koning Leonidas verloor met 300 hoplieten bij Thermopylae. Athene evacueerde zijn burgers
naar het eiland Salamis en hier werd het Perzische leger verslagen. Het Perzische leger
moest verkleinen wegens bevoorradingsproblemen. In 479 werden de Perzen door de
Grieken o.l.v. de Spartaanse regent Pausanias bij Plataeae verslagen. Pas in 449
aanvaardden de Perzen dit als een feit.
Gevolg: Grieken zagen dit als de overwinning van de vrije Grieken
De Griekse cultuur werd daardoor verder ontwikkeld
Sparta en Athene na 479 v. Chr.
Na 479 liet Sparta de leiding van de strijd tegen de Perzen over aan Athene.
In 464 v. Chr. brak en een helotenopstand uit in Sparta vroeg Athene om hulp
Atheense leger kwam, maar werd weer weggestuurd Athene erg beledigd leidde tot
een oorlog tussen hen van 461 tot 446. Nu had Athene de Perzen én Sparta als vijand.
1
,In Sparta nam het aantal burgers met volledige rechten (Spartiaten) af door lage
geboortecijfers en degradatie(afbraak) van verarmde Spartiaten tot 2e rang burgers. de
Spartiaten werden een kleine bevoorrechte minderheid.
De Delisch-Attische Zeebond (477-404)
In 477 stichtte Athene een eigen strijdbond tegen Perzië. Enkele lidstaten leverden schepen
en soldaten, maar de meeste betaalden financiële bedragen aan de bondskas. Na 499 bleef
de bond bestaan. Het werd een instrument van de Atheense machtspolitiek. Athene
bemoeide zich met interne zaken van hun bondgenoten, bracht in enkele lidstaten
bevriende democratische regeringen aan de macht en stichtten kolonies (klerouchieen) in
het bondsgebied, geen zelfstandige stadstaten maar militair steunpunt verhoogde aantal
hoplieten. (kolonisten kregen een stuk grond en stegen naar de vermogensklasse van de
zeugiten, die leverden het grootse deel van de hoplieten).
Atheense leiders in de 5e eeuw
Athene werd in deze periode geleid door enige bekwamen staatslieden:
- Themistocles (ca. 490 - 470)
- Cimon (ca. 470 - 461)
- Pericles (460 - 429)
Kwamen uit de aristocratische bovenlaag, maar stonden loyaal tegenover democratie.
Themistocles en Pericles streefden naar Atheense hegemonie over Griekenland conflict
Sparta daarom bouw lange muren rondom Athene.
Cimon wilde Sparta ontzien, kwam ten val toen er oorlog tussen Sparta en Athene kwam.
Het hoogtepunt van de machtsontplooiing, welvaart en culturele bloei van Athene ligt
tussen 446 en 431. Andere stadsstaten verreweg aristocratisch of oligarchisch ze waren
bang voor uitbreiding democratie.
De Atheense staatsinkomsten
Waar haalde Athene zijn geld vandaan? :
- Bijdragen bondgenoten, die aan de bondskas betaald werden
- Zilvermijnen van Lauerion
- Tol- en havengelden in de havenstad Pireaus
- Metoiken (vreemdelingen) die hoofdelijke- en marktbelasting betaalden.
- Burgers werden incidenteel belast tijdens financiële nood
- Liturgieën: financiële diensten aan de staat
- Goudmijnen in Thracië
- Indirect inkomen: eigen machtspositie; monopolie positie graangebieden Zuid-
Rusland prijs graan in Athene laag
De Peloponnesische oorlog (431 – 404 v. Chr.)
In 431 brak er opnieuw een oorlog uit tussen Athene en Sparta. Deze oorlog was veel
intensiever dan de vorige (461- 446). De Atheners en Spartanen hadden hun bondgenoten
achter zich. Tijden deze oorlog werd in de hele Griekse wereld zwaar gevochten.
Dood van Pericles in 429 en een epidemie waardoor een derde van de Atheense bevolking
overleed Athene sloot vrede met Sparta in 421. De Atheense machtpositie was nog niet
gebroken.
2
, In de volgende oorlogsperiode (413-404) verloor Athene door de volgende oorzaken:
- Athene verspilde het beste deel van zijn leger en vloot in een mislukte poging Sicilië
te veroveren
- Alcibiades (aristocratische volksmenner) liep over na Sparta en Sparta ging op zijn
adviezen in: bezetten van een vast punt in Attica, hulp bieden aan Syracuse en
contact met Perzië zoeken.
De Spartanen hinderden vanuit een vast punt in Attica de landbouw in heel Attica en de
mijnbouw in de Zilvermijnen Athene miste en belangrijke bron van voedsel en geld.
Sparta bouwde met de hulp van Perzië een sterke vloot in 405 werd de Atheense vloot
door de Spartaanse vloot verslagen bij Aigospotamoi Athene leed grote verliezen: aantal
mannelijke burgers teruggedrongen, lange muren werden afgebroken.
De periode 404 – 336 v. Chr.
Tussen 404 en 338 waren en veel coalitieoorlogen (tussen Sparta, Athene, Thebe en hun
bondgenoten).
*Athene herstelde zich snel na de nederlaag in 404. Het was nog steeds de belangrijkste
marktplaats en het voornaamste cultuurcentrum van Griekenland.
*Sparta kreeg steeds duidelijker te kampen met een tekort aan Spartiaten.
De Perzen speelden met subsidies en plotten de Griekse poleis tegen elkaar uit , om te
voorkomen dat ze zich zouden verenigen en zich gezamenlijk tegen Perzië zouden keren.
We kunnen in de Perzische bemoeienis met Griekenland twee fasen onderscheidden:
1. In de eerste helft van de 5e eeuw bestrijden de Perzen de Grieken.
2. Vanaf 413 tot 340 voerden zij een verdeel- en heerstactiek door telkens andere
Griekse stadstaten met subsidie te ondersteunen.
De tweede Attische Zeebond (377 – 355)
Opgericht door Athene in 377 v. Chr. deze bond was gericht tegen Sparta en werd minder
door Athene overheerst dan de 1e. toen Athene na 362 harder ging optreden en kolonies
gingen stichtten in het bondsgebied, kwamen de kwamen de bondgenoten in opstand (357-
355) en viel de bond uiteen.
Sociale en militaire veranderingen
De oorlogen werden steeds meer uitgevochten met professionele huursoldaten, die in
overvloed te krijgen waren door landloze boerenzoons (land kwijtgeraakt aan de rijken) en
ballingen die een middel van bestaan moesten zoeken (hun bezit was verbeurdverklaard).
Het keerpunt in de coalitieoorlogen kwam in 371 de Thebaan Epaminondas vernietigde
het Spartaanse leger bij Leuctra en hief de Peloponnesische bond op. Op de Peloponnesus
braken oorlogen tussen stadstaten en revoluties daarbinnen uit. De revoluties breidde zich
uit naar Midden-Griekenland een stroom van ballingen en beroofden geen inkomsten
duizenden Griekse huurlingen traden in Perzische dienst.
De opkomst van Macedonië
Macedonië werd geregeerd door koningen. Macedoniërs spraken een Grieks dialect, maar
werden door de Grieken niet als Grieken beschouwd. Het koningshuis werd wel al Grieks
beschouwd.
3
