Nederlands Portaal:
1.1:
Gesproken taal: kun je horen, je hoort een reeks klanken die je in betekenis kunt omzetten.
Geschreven taal: kun je zien, je ziet een reeks tekens, letters, waaraan je een betekenis kunt geven.
Beide zijn heel actieve processen die naarmate je een meer ervaren taalgebruiker bent automatisch
verlopen.
Vier domeinen van taal: spreken, luisteren, schrijven en lezen
Receptief proces: betekenis geven aan bepaalde klanken en tekens (ontvangend)
Productief proces: zelf kan je klanken en tekens produceren: spreken-> spraakklanken en schrijven->
lettertekens
Mondelinge vaardigheden: spreken en luisteren
Schriftelijke vaardigheden: schrijven en lezen
Taal definities:
1. Taal heeft een functie: je kunt met taal contact onderhouden met anderen -> communiceren, en
jezelf uitdrukken
2. Taal gaat ergens over, heeft een betekenis: je kunt door middel van taal vertellen over iets, en taal
kan daarmee verwijzen naar een werkelijkheid die niet aanwezig hoeft te zijn
3. Taal heeft een systeem: de taal is gestructureerd volgens een systeem dat klanken tot tekens,
tekens tot woorden, en woorden tot zinnen combineert
Functies van taal:
Het is een:
-communicatiemiddel
-middel om greep te krijgen op de werkelijkheid
-expressiemiddel
Communicatiemiddel:
Bij communicatie is er sprake van een zender, boodschap/uiting en een ontvanger
In communicatie onderscheiden we:
-het zakelijke aspect, de gewone letterlijke betekenis
-het appellerend aspect van de boodschap, betreft het doel dat de zender wil bereiken
-de relatie tussen zender en ontvanger
-het expressief effect, je geeft een bepaalde indruk over jezelf als je met anderen communiceert
Feedback op de boodschap: de reactie van de ontvanger
Vier aspecten van de voortgezette communicatie: zender-boodschap-ontvanger-feedback (zie
schema blz 21)
Het non-verbale gedrag van de spreker en luisteraar bepaald in de praktijk het overgrote deel van de
communicatie.
Middel om greep te krijgen op de werkelijkheid:
-Taal verwijst naar de werkelijkheid, maar die werkelijkheid kan de nabije werkelijkheid zijn of de
verderaf gelegen of een abstracte werkelijkheid zijn die geen verband houdt met de zichtbare
werkelijkheid
-Taal heeft een conceptualiserende functie: je kunt de werkelijkheid ‘vangen’ in concepten die je
weergeeft in taal
,Expressiemiddel:
-Taal is een middel tot zelfexpressie
-Je kunt vaak snel door te horen en te lezen uitmaken wie iets heeft gezegd of geschreven
-Taal met het expressieve aspect is ook van invloed op gesprekken, door woordgebruik en non-
verbale expressie wordt de communicatie versterkt waardoor de boodschap beter of overtuigender
overkomt
Betekenis van taal:
De semantiek:
-houdt zich bezig met de relatie tussen teken en betekenis, en kijkt in hoeverre de beschreven
werkelijkheid voldoende weergeeft.
-semantisch aspect: taal gaat ergens over, heeft een betekenis en verwijst naar een werkelijkheid die
buiten de taal ligt.
-meestal gaat semantiek over woorden, maar ook bijvoorbeeld de zinsbouw, kunnen van invloed zijn
op de betekenis
Woorden met een afhankelijke betekenis:
Dergelijke woorden zijn alleen begrijpelijk als ook het antecedent (datgene waarnaar verwezen
wordt) duidelijk of bekend is.
Lexicale woorden:
Woorden met een eigen betekenis, die niet afhankelijk is van de context waarin het woord gebruikt
wordt -> stoel of auto. Deze kun je gewoon opzoeken in een woordenboek.
Polysemie:
Dat hetzelfde woord in verschillende contexten kan leiden tot een verschil in betekenis: het verwijst
nog wel naar dezelfde algemene betekenis maar geeft er toch een andere nuance aan.
= verschijnsel van verschillende betekenisaspecten
Homoniemen: zijn woorden die dezelfde klank hebben en dezelfde schriftelijke weergave, maar een
geheel andere betekenis -> bank.
Synoniemen: zijn woorden die ongeveer dezelfde betekenis hebben maar andere klanken -> fiets
Hoe verwijzen woorden naar de werkelijkheid?
-Lexicale woorden verwijzen het meest duidelijk en direct naar de werkelijkheid -> stoel, ons concept
stoel is gelabeld met een klankvorm die afhankelijk is van de taal waarin we spreken.
-Connotaties: het geheel van bijbetekenissen, ze geven gezamenlijk inhoud aan een concept.
Deze connotaties zijn geheel afhankelijk van de cultuur waarin iemand opgroeit, van zijn persoonlijke
interesses en contacten, maar vooral ook van zijn kennis van de wereld.
Systeem van taal:
Taal kan je zien als een systeem dat is opgebouwd uit verschillende lagen. Bij spreken en luisteren is
de kleinste eenheid een spraakklank of fenomeen en de grootste eenheid een voordracht of gesprek.
Bij schrijven en lezen is de kleinste eenheid een letter of grafeem en de grootste eenheid een tekst.
, In dit systeem wordt van klein naar groot onderscheiden:
a. fonologie -> spraakklanken: fonemen, klinkers, tweeklanken en medeklinkers
b. morfologie -> vormleer van woorden: woordsoorten, morfemen, samenstellingen, afleidingen en
uitgangen
c. syntaxis -> zinsbouw: rangschikking en functie van woorden en woordgroepen
d. teksten -> opbouw en taalgebruik
A. Fonologie: de kleinste taaleenheid is het foneem ofwel de spraakklank. De fonemen kunnen we
onderscheiden in:
-klinkers (vocalen)
-tweeklanken (diftongen), bestaan uit twee klinkers en wordt op één ononderbroken adem
uitgesproken
-medeklinkers (consonanten), kunnen stemhebbend of stemloos zijn, verder onderscheiden we ze op
grond van plaats in het stemorgaan waar ze worden gevormd (in mond en keelholte):
*bilabialen: worden met de lippen gevormd -> p,b,m,w
*labiodentalen: worden met de onderlip en boventanden gevormd -> f,v
*dentalen: worden met de tongpunt en bovenste tandvlees gevormd -> t,d,s,z,l,r,n
*palatalen: worden met het tongblad en het harde gehemelte gevormd -> tj,kj,sj,j,zj,nj
*velaren: worden met het tongblad en de grens van het harde en zachte gehemelte gevormd ->
k,ch,g,ng
Explosieve medeklinkers: waarvan je de klank niet lang kan aanhouden -> t,d,p,b,k
Neusklanken: de glijders, kunnen langer aangehouden worden -> w,f,v,s,z,l,ch,g
De H: neemt een aparte plaats in, is een stemloze glijder
Assimilatie: verschijnsel dat spraakklanken invloed op elkaar uitoefenen, voorbeeld:
-het foneem ‘ee’ in beek wordt geschreven als ‘ee’, net zoals in beer maar hetzelfde foneem klinkt in
beide woorden anders.
-de ‘v’ in uitvinden wordt uitgesproken als een ‘f’ doordat hij direct volgt op de stemloze ‘t’
B. Morfologie: woordsoorten
Een bekend onderdeel van de taalschouwing is het taalkundig ontleden. Er zijn tien woordsoorten:
-zelfstandig naamwoord -> auto, land, liefde
-bijvoeglijk naamwoord -> groot, rood, houten
-telwoord -> één, tweede, meeste, enkele
-werkwoord
-voornaamwoord -> hij, jullie, die, deze, dergelijke
-bijwoord -> erg, gisteren, misschien
-voegwoord -> en, maar, omdat, wanneer
-voorzetsel -> op, door, tegen, tot
-lidwoord
-tussenwerpsel -> ja, bravo, helaas
Morfemen: een woord bestaat uit morfemen, dat zijn de kleinste betekenisdragende delen van taal.
Vrij morfeem: kan zelf als woord voorkomen, kan worden gecombineerd met andere woorden -> tuin
Gebonden morfemen: woorddelen die niet zelfstandig als woord voorkomen -> tuintje – tje
Samenstellingen: is een woord dat bestaat uit delen die ook zelf als woord kunnen voorkomen:
-met een werkwoord als tweede lid van het woord -> opzoeken, overhalen, ademhalen
-met een zelfstandig naamwoord als tweede lid van het woord -> kersenpit, kleinkind, spreekuur
1.1:
Gesproken taal: kun je horen, je hoort een reeks klanken die je in betekenis kunt omzetten.
Geschreven taal: kun je zien, je ziet een reeks tekens, letters, waaraan je een betekenis kunt geven.
Beide zijn heel actieve processen die naarmate je een meer ervaren taalgebruiker bent automatisch
verlopen.
Vier domeinen van taal: spreken, luisteren, schrijven en lezen
Receptief proces: betekenis geven aan bepaalde klanken en tekens (ontvangend)
Productief proces: zelf kan je klanken en tekens produceren: spreken-> spraakklanken en schrijven->
lettertekens
Mondelinge vaardigheden: spreken en luisteren
Schriftelijke vaardigheden: schrijven en lezen
Taal definities:
1. Taal heeft een functie: je kunt met taal contact onderhouden met anderen -> communiceren, en
jezelf uitdrukken
2. Taal gaat ergens over, heeft een betekenis: je kunt door middel van taal vertellen over iets, en taal
kan daarmee verwijzen naar een werkelijkheid die niet aanwezig hoeft te zijn
3. Taal heeft een systeem: de taal is gestructureerd volgens een systeem dat klanken tot tekens,
tekens tot woorden, en woorden tot zinnen combineert
Functies van taal:
Het is een:
-communicatiemiddel
-middel om greep te krijgen op de werkelijkheid
-expressiemiddel
Communicatiemiddel:
Bij communicatie is er sprake van een zender, boodschap/uiting en een ontvanger
In communicatie onderscheiden we:
-het zakelijke aspect, de gewone letterlijke betekenis
-het appellerend aspect van de boodschap, betreft het doel dat de zender wil bereiken
-de relatie tussen zender en ontvanger
-het expressief effect, je geeft een bepaalde indruk over jezelf als je met anderen communiceert
Feedback op de boodschap: de reactie van de ontvanger
Vier aspecten van de voortgezette communicatie: zender-boodschap-ontvanger-feedback (zie
schema blz 21)
Het non-verbale gedrag van de spreker en luisteraar bepaald in de praktijk het overgrote deel van de
communicatie.
Middel om greep te krijgen op de werkelijkheid:
-Taal verwijst naar de werkelijkheid, maar die werkelijkheid kan de nabije werkelijkheid zijn of de
verderaf gelegen of een abstracte werkelijkheid zijn die geen verband houdt met de zichtbare
werkelijkheid
-Taal heeft een conceptualiserende functie: je kunt de werkelijkheid ‘vangen’ in concepten die je
weergeeft in taal
,Expressiemiddel:
-Taal is een middel tot zelfexpressie
-Je kunt vaak snel door te horen en te lezen uitmaken wie iets heeft gezegd of geschreven
-Taal met het expressieve aspect is ook van invloed op gesprekken, door woordgebruik en non-
verbale expressie wordt de communicatie versterkt waardoor de boodschap beter of overtuigender
overkomt
Betekenis van taal:
De semantiek:
-houdt zich bezig met de relatie tussen teken en betekenis, en kijkt in hoeverre de beschreven
werkelijkheid voldoende weergeeft.
-semantisch aspect: taal gaat ergens over, heeft een betekenis en verwijst naar een werkelijkheid die
buiten de taal ligt.
-meestal gaat semantiek over woorden, maar ook bijvoorbeeld de zinsbouw, kunnen van invloed zijn
op de betekenis
Woorden met een afhankelijke betekenis:
Dergelijke woorden zijn alleen begrijpelijk als ook het antecedent (datgene waarnaar verwezen
wordt) duidelijk of bekend is.
Lexicale woorden:
Woorden met een eigen betekenis, die niet afhankelijk is van de context waarin het woord gebruikt
wordt -> stoel of auto. Deze kun je gewoon opzoeken in een woordenboek.
Polysemie:
Dat hetzelfde woord in verschillende contexten kan leiden tot een verschil in betekenis: het verwijst
nog wel naar dezelfde algemene betekenis maar geeft er toch een andere nuance aan.
= verschijnsel van verschillende betekenisaspecten
Homoniemen: zijn woorden die dezelfde klank hebben en dezelfde schriftelijke weergave, maar een
geheel andere betekenis -> bank.
Synoniemen: zijn woorden die ongeveer dezelfde betekenis hebben maar andere klanken -> fiets
Hoe verwijzen woorden naar de werkelijkheid?
-Lexicale woorden verwijzen het meest duidelijk en direct naar de werkelijkheid -> stoel, ons concept
stoel is gelabeld met een klankvorm die afhankelijk is van de taal waarin we spreken.
-Connotaties: het geheel van bijbetekenissen, ze geven gezamenlijk inhoud aan een concept.
Deze connotaties zijn geheel afhankelijk van de cultuur waarin iemand opgroeit, van zijn persoonlijke
interesses en contacten, maar vooral ook van zijn kennis van de wereld.
Systeem van taal:
Taal kan je zien als een systeem dat is opgebouwd uit verschillende lagen. Bij spreken en luisteren is
de kleinste eenheid een spraakklank of fenomeen en de grootste eenheid een voordracht of gesprek.
Bij schrijven en lezen is de kleinste eenheid een letter of grafeem en de grootste eenheid een tekst.
, In dit systeem wordt van klein naar groot onderscheiden:
a. fonologie -> spraakklanken: fonemen, klinkers, tweeklanken en medeklinkers
b. morfologie -> vormleer van woorden: woordsoorten, morfemen, samenstellingen, afleidingen en
uitgangen
c. syntaxis -> zinsbouw: rangschikking en functie van woorden en woordgroepen
d. teksten -> opbouw en taalgebruik
A. Fonologie: de kleinste taaleenheid is het foneem ofwel de spraakklank. De fonemen kunnen we
onderscheiden in:
-klinkers (vocalen)
-tweeklanken (diftongen), bestaan uit twee klinkers en wordt op één ononderbroken adem
uitgesproken
-medeklinkers (consonanten), kunnen stemhebbend of stemloos zijn, verder onderscheiden we ze op
grond van plaats in het stemorgaan waar ze worden gevormd (in mond en keelholte):
*bilabialen: worden met de lippen gevormd -> p,b,m,w
*labiodentalen: worden met de onderlip en boventanden gevormd -> f,v
*dentalen: worden met de tongpunt en bovenste tandvlees gevormd -> t,d,s,z,l,r,n
*palatalen: worden met het tongblad en het harde gehemelte gevormd -> tj,kj,sj,j,zj,nj
*velaren: worden met het tongblad en de grens van het harde en zachte gehemelte gevormd ->
k,ch,g,ng
Explosieve medeklinkers: waarvan je de klank niet lang kan aanhouden -> t,d,p,b,k
Neusklanken: de glijders, kunnen langer aangehouden worden -> w,f,v,s,z,l,ch,g
De H: neemt een aparte plaats in, is een stemloze glijder
Assimilatie: verschijnsel dat spraakklanken invloed op elkaar uitoefenen, voorbeeld:
-het foneem ‘ee’ in beek wordt geschreven als ‘ee’, net zoals in beer maar hetzelfde foneem klinkt in
beide woorden anders.
-de ‘v’ in uitvinden wordt uitgesproken als een ‘f’ doordat hij direct volgt op de stemloze ‘t’
B. Morfologie: woordsoorten
Een bekend onderdeel van de taalschouwing is het taalkundig ontleden. Er zijn tien woordsoorten:
-zelfstandig naamwoord -> auto, land, liefde
-bijvoeglijk naamwoord -> groot, rood, houten
-telwoord -> één, tweede, meeste, enkele
-werkwoord
-voornaamwoord -> hij, jullie, die, deze, dergelijke
-bijwoord -> erg, gisteren, misschien
-voegwoord -> en, maar, omdat, wanneer
-voorzetsel -> op, door, tegen, tot
-lidwoord
-tussenwerpsel -> ja, bravo, helaas
Morfemen: een woord bestaat uit morfemen, dat zijn de kleinste betekenisdragende delen van taal.
Vrij morfeem: kan zelf als woord voorkomen, kan worden gecombineerd met andere woorden -> tuin
Gebonden morfemen: woorddelen die niet zelfstandig als woord voorkomen -> tuintje – tje
Samenstellingen: is een woord dat bestaat uit delen die ook zelf als woord kunnen voorkomen:
-met een werkwoord als tweede lid van het woord -> opzoeken, overhalen, ademhalen
-met een zelfstandig naamwoord als tweede lid van het woord -> kersenpit, kleinkind, spreekuur
