Hoofdstuk 2
Normatieve theorieën Zijn bedoeld om een algemeen antwoord te geven op de vraag hoe mensen moreel
juist zouden moeten handelen.
Normatieve theorie Beoordeelt Streeft naar
Teleologische of gevolgenethiek Gevolgen (doel) van de handeling Het bereiken van gewaardeerde
doelen.
Maximaliseren genot voor zo veel
mogelijk mensen (utilisme)
Deontologische of plichtethiek Handeling zelf, intentie Handelen op basis van redelijke
morele regels
Deugdenethiek Karakter en motieven van de Handelen vanuit goede
handelende persoon eigenschappen
Teleologische ethiek
Teleologische ethiek Hierin wordt beoordeeld welke handeling moreel juist is door naar het doel of gevolgen
van die handeling te kijken. Wordt ook wel gevolgenethiek genoemd.
Utilisme Is een belangrijke teleologische normatieve theorie, hierin probeert men te beschrijven hoe
mensen moreel zouden moeten handelen, waarbij ze een afweging maken op basis van de gevolgen van hun
handeling.
Consequentialisme Een latere variant van het utilisme. Er wordt ervoor gepleit om de bedoelde gevolgen uit
te breiden tot alle voorzienbare consequenties. De actor moet een inschatting maken van de consequenties
van zijn daad, maar die zijn niet altijd te voorspellen.
Het utilisme gaat ervan uit dat mensen naar maximaal genot voor iedereen zoeken. Eigenbelang keurt utilisme
af.
Kritiekpunten:
- Utilisme kan leiden tot tirannie van de meerderheid, want stel dat de meerderheid homoseksualiteit afkeurt,
is het dan juist dit te verbieden of moeten de rechten van de minderheden beschermt worden?
- Het is erg simplistisch om alleen pijn en genot tegen elkaar af te wegen. Aangezien er vele soorten pijn en
genot zijn.
Daarom is er een onderscheid gemaakt tussen lagere en hogere vormen van genot:
* Spiritueel genot is meer waard dan lichamelijk genot. Hecht veel waarde aan zelfontplooiing. Er wordt meer
gekeken naar de langetermijnafwegingen, dan naar de voordelen op de korte termijn. (vb. school/onderwijs).
* Geluk is belangrijk, maar autonomie, het maken van je eigen keuzes, en echtheid zijn dat ook.
2 vormen van utilisme:
Handelingsutilisme Je weegt de gevolgen tegen elkaar af en beoordeelt of de handeling bijdraagt aan het
realiseren van de waarden die je nastreeft.
Omdat je niet altijd de gevolgen kunt voorspellen, kun je regels bedenken zodat je in een specifieke situatie
alleen maar deze regel hoeft toe te passen. Hiermee kom je uit op het regelutilisme.
Regelutilisme De regel, de norm, staat centraal.
(Vb. sinterklaas; regelutilisme kiest voor de regel ‘liegen mag nooit’ of handelingsutilisme die bedenkt hoe
gelukkig kinderen worden als ze een paar jaar in sinterklaas geloven.)
Deontologische ethiek
Deontologische ethiek Welke handeling moreel juist is door te kijken of de handeling zelf juist is, ongeacht
,de feitelijke gevolgen.
Wordt ook wel plichtethiek of beginselethiek genoemd.
Deontologische theorieën stellen dat morele regels onafhankelijk van doelen moeten zijn.
Iemand die kinderen helpt in nood handelt uit morele plicht en niet vanuit eigenbelang.
Utilisten kijken naar de morele keuzes die iemand in het heden maakt, deontologen kijken ook naar het
verleden. Als je iets in het verleden hebt beloofd, kan hij nu de plicht hebben deze na te komen. Als iemand
zich regelmatig niet aan zijn afspraken houdt, wordt hij onbetrouwbaar waardoor anderen niet willen
samenwerken.
Deontologische en utilitaristische argumentaties kunnen tot dezelfde uitkomst leiden, al is de weg
verschillend.
Verdieping Kant:
Stelt dat de autonomie van mensen het hoogste doel is:
- De mens als redelijk wezen bepaalt zelf zijn wetten
- De mens laat zich door de kerk of traditie niet voorschrijven wat hij moet doen.
Volgens Kant leidt het utilitrisme tot heteronomie: Een situatie waarin een ander de wet bepaalt. Als iemand
zich laat leiden door behoeftes worden ze afhankelijk. Ze hebben iets nodig wat ze zelf niet hebben. De markt
beïnvloedt dit door reclame. Kant stelt ook dat moreel handelen niet kan worden gestuurd door gevolgen,
omdat we de werkelijkheid nooit geheel in handen hebben. Het streven naar geluk wijst hij als moreel doel af.
Moreel gedrag wordt gestuurd door de rede en niet door waar we toevallig zin in hebben.
Het vermogen redelijk te handelen en je niet te laten sturen door anderen, verlangens of nut noemt Kant
Praktische rede.
Kant onderscheid de feiten van de waarden. Hij stelt dat morele waarden nooit afhankelijk mogen zijn van
bijzondere omstandigheden. Door waarden op een redelijke manier te beredeneren worden ze
universeelgeldig.
Kant baseert zijn ethiek op drie principes:
1. Handeling heeft pas morele waarde als deze wordt gemotiveerd door een morele plicht.
2. De morele waarde van een handeling wordt bepaald door de regel die eraan ten grondslag ligt en niet door
de mate waarin deze bijdraagt aan een gewenst doel, zoals bij utilisme.
3. Men is verplicht een bepaalde handeling te verrichten als de morele wet ze daartoe verplicht.
Maximes De morele regels waardoor men hun gedrag laten bepalen.
Imperatief Een juiste regel verzinnen, waar je je gedrag op kan baseren, als je wordt geconfronteerd met een
moreel probleem.
2 soorten imperatieven;
Hypothetische imperatief= Gekoppeld aan specifieke doelen. Die schrijft voor wat iemand moet doen om een
bepaald doel te bereiken.
Categorische imperatief= Gelden onder alle omstandigheden, onafhankelijk van een concreet doel. Als je wilt
weten of iets moreel juist is, moet je bedenken of jouw handeling voortaan een algemene wet zou worden.
Vb. als een rijke roept: “Ik zal niemand in de weg zitten, maar ik heb ook geen zin om anderen te helpen. Ieder
voor zich en god voor ons allen”. Stel als hij zich afvraagt of zijn gedrag juist is. Dan zou hij zich moeten
afvragen volgens kant: dat hij zou willen dat iedereen zo zou reageren op mensen die het minder getroffen
hebben. Volgens Kant kan dat geen redelijke Maxime zijn.
Kant gaf later een andere formulering van zijn wet: ‘Handel zo dat je de mensheid, zowel in je eigen persoon als
, in de persoon van ieder ander, tegelijkertijd altijd ook als doel en nooit enkel als middel gebruikt’.
Mensen hebben hun eigen autonome doelen en men mag anderen niet uitsluitend gebruiken om zijn eigen
doelen te bereiken. We moeten iedereen respecteren als mens. We mogen wel gebruik maken van hun
diensten of hun hulp vragen, als we daarbij ook rekening houden met hun gedachtes, belangen en behoeftes.
Kritiek theorie Kant:
- Richt zich op absolute karakter, er is geen ruimte voor uitzonderingen.
- De vraag of universele redelijkheid bestaat.
- Te sterk gericht op autonomie (daarmee wordt ontkent dat men met elkaar verbonden staan in een web van
relaties).
In de deugdenethiek wordt bekeken welke handeling moreel juist is door naar de persoonlijkheid van de actor
te kijken.
Deugden Zijn goede eigenschappen van individuen, zoals dapperheid, zorgzaamheid of rechtvaardigheid.
Deugden komen dus van binnenuit, maar ook van buitenuit, want ze zijn ook aangeleerd.
Een deugd is altijd verbonden aan een persoon en is dus geen abstracte waarde of norm. Je kunt een deugd pas
herkennen als iemand zich ‘goed’ gedraagt.
4 verschillende hoofddeugden:
- Wijsheid en redelijkheid: de deugden van het verstand
- Moed of kracht: de deugden van de geest
- Matigheid: de deugden passie, emotie en verlangen
- Rechtvaardigheid: de deugd die eruit bestaat om een goede harmonie te vinden tussen de hierboven
genoemde deugden en de deugden van de maatschappelijke en politieke orde.
Klassieke ondeugden: Trots, Jaloezie, Boosheid, Luiheid, Hebzicht, Gulzigheid, Wellust.
Deugden zijn verinnerlijkte waarden, bijv. naastenliefde is een eigenschap van iemand geworden.
Volgens Aristoteles zijn deugden een evenwicht tussen twee uitersten Vb. gulheid ligt tussen gierigheid en
verkwisting.
Goed en professioneel handelen is niet alleen een kwestie van toepassen van de juiste methodiek. Het gaat om
de attitude en de persoonlijke kwaliteiten van de hulpverlener. Attitude voorspelbare manier waarop een
persoon denkt ver een sociaal object, dat object waardeert en zich ten opzichte van dat object gedraagt.
Op het meest algemene niveau moet zorg worden begrepen als een soort activiteit die alles omvat wat wij
doen om onze wereld te handhaven, te continueren en te herstellen, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen
leven.
Volgens Gillian (1982) staat zorg centraal in de ethiek. Rechtenethiek en zorgethiek vullen elkaar aan.
De zorgethiek is verder ontwikkeld door Tronto (1993), zij gaat uit van een gezamenlijk belang.
Tronto onderscheidt vier aspecten van zorg:
- Caring about Aandachtige betrokkenheid. Je signaleert dat iemand zorg nodig heeft en dat er iets moet
gebeuren.
- Caring for Zorg op zich nemen. De zorgverlener neemt de verantwoordelijkheid om in te grijpen.
- Care giving Zorg verlenen. De zorgverlener voert praktische zorg uit.
- Care receiving Zorg ontvangen. De zorgontvanger moet aangeven welke hulp hij nodig heeft.
Afrikaanse ethiek ‘ubuntu’ oftewel ‘onderlinge verbondenheid’ Iemand zoekt niet alleen verbondenheid
met zijn eigen groep, maar ook met anderen, zelfs als die anderen tegenstanders zijn.
Normatieve theorieën Zijn bedoeld om een algemeen antwoord te geven op de vraag hoe mensen moreel
juist zouden moeten handelen.
Normatieve theorie Beoordeelt Streeft naar
Teleologische of gevolgenethiek Gevolgen (doel) van de handeling Het bereiken van gewaardeerde
doelen.
Maximaliseren genot voor zo veel
mogelijk mensen (utilisme)
Deontologische of plichtethiek Handeling zelf, intentie Handelen op basis van redelijke
morele regels
Deugdenethiek Karakter en motieven van de Handelen vanuit goede
handelende persoon eigenschappen
Teleologische ethiek
Teleologische ethiek Hierin wordt beoordeeld welke handeling moreel juist is door naar het doel of gevolgen
van die handeling te kijken. Wordt ook wel gevolgenethiek genoemd.
Utilisme Is een belangrijke teleologische normatieve theorie, hierin probeert men te beschrijven hoe
mensen moreel zouden moeten handelen, waarbij ze een afweging maken op basis van de gevolgen van hun
handeling.
Consequentialisme Een latere variant van het utilisme. Er wordt ervoor gepleit om de bedoelde gevolgen uit
te breiden tot alle voorzienbare consequenties. De actor moet een inschatting maken van de consequenties
van zijn daad, maar die zijn niet altijd te voorspellen.
Het utilisme gaat ervan uit dat mensen naar maximaal genot voor iedereen zoeken. Eigenbelang keurt utilisme
af.
Kritiekpunten:
- Utilisme kan leiden tot tirannie van de meerderheid, want stel dat de meerderheid homoseksualiteit afkeurt,
is het dan juist dit te verbieden of moeten de rechten van de minderheden beschermt worden?
- Het is erg simplistisch om alleen pijn en genot tegen elkaar af te wegen. Aangezien er vele soorten pijn en
genot zijn.
Daarom is er een onderscheid gemaakt tussen lagere en hogere vormen van genot:
* Spiritueel genot is meer waard dan lichamelijk genot. Hecht veel waarde aan zelfontplooiing. Er wordt meer
gekeken naar de langetermijnafwegingen, dan naar de voordelen op de korte termijn. (vb. school/onderwijs).
* Geluk is belangrijk, maar autonomie, het maken van je eigen keuzes, en echtheid zijn dat ook.
2 vormen van utilisme:
Handelingsutilisme Je weegt de gevolgen tegen elkaar af en beoordeelt of de handeling bijdraagt aan het
realiseren van de waarden die je nastreeft.
Omdat je niet altijd de gevolgen kunt voorspellen, kun je regels bedenken zodat je in een specifieke situatie
alleen maar deze regel hoeft toe te passen. Hiermee kom je uit op het regelutilisme.
Regelutilisme De regel, de norm, staat centraal.
(Vb. sinterklaas; regelutilisme kiest voor de regel ‘liegen mag nooit’ of handelingsutilisme die bedenkt hoe
gelukkig kinderen worden als ze een paar jaar in sinterklaas geloven.)
Deontologische ethiek
Deontologische ethiek Welke handeling moreel juist is door te kijken of de handeling zelf juist is, ongeacht
,de feitelijke gevolgen.
Wordt ook wel plichtethiek of beginselethiek genoemd.
Deontologische theorieën stellen dat morele regels onafhankelijk van doelen moeten zijn.
Iemand die kinderen helpt in nood handelt uit morele plicht en niet vanuit eigenbelang.
Utilisten kijken naar de morele keuzes die iemand in het heden maakt, deontologen kijken ook naar het
verleden. Als je iets in het verleden hebt beloofd, kan hij nu de plicht hebben deze na te komen. Als iemand
zich regelmatig niet aan zijn afspraken houdt, wordt hij onbetrouwbaar waardoor anderen niet willen
samenwerken.
Deontologische en utilitaristische argumentaties kunnen tot dezelfde uitkomst leiden, al is de weg
verschillend.
Verdieping Kant:
Stelt dat de autonomie van mensen het hoogste doel is:
- De mens als redelijk wezen bepaalt zelf zijn wetten
- De mens laat zich door de kerk of traditie niet voorschrijven wat hij moet doen.
Volgens Kant leidt het utilitrisme tot heteronomie: Een situatie waarin een ander de wet bepaalt. Als iemand
zich laat leiden door behoeftes worden ze afhankelijk. Ze hebben iets nodig wat ze zelf niet hebben. De markt
beïnvloedt dit door reclame. Kant stelt ook dat moreel handelen niet kan worden gestuurd door gevolgen,
omdat we de werkelijkheid nooit geheel in handen hebben. Het streven naar geluk wijst hij als moreel doel af.
Moreel gedrag wordt gestuurd door de rede en niet door waar we toevallig zin in hebben.
Het vermogen redelijk te handelen en je niet te laten sturen door anderen, verlangens of nut noemt Kant
Praktische rede.
Kant onderscheid de feiten van de waarden. Hij stelt dat morele waarden nooit afhankelijk mogen zijn van
bijzondere omstandigheden. Door waarden op een redelijke manier te beredeneren worden ze
universeelgeldig.
Kant baseert zijn ethiek op drie principes:
1. Handeling heeft pas morele waarde als deze wordt gemotiveerd door een morele plicht.
2. De morele waarde van een handeling wordt bepaald door de regel die eraan ten grondslag ligt en niet door
de mate waarin deze bijdraagt aan een gewenst doel, zoals bij utilisme.
3. Men is verplicht een bepaalde handeling te verrichten als de morele wet ze daartoe verplicht.
Maximes De morele regels waardoor men hun gedrag laten bepalen.
Imperatief Een juiste regel verzinnen, waar je je gedrag op kan baseren, als je wordt geconfronteerd met een
moreel probleem.
2 soorten imperatieven;
Hypothetische imperatief= Gekoppeld aan specifieke doelen. Die schrijft voor wat iemand moet doen om een
bepaald doel te bereiken.
Categorische imperatief= Gelden onder alle omstandigheden, onafhankelijk van een concreet doel. Als je wilt
weten of iets moreel juist is, moet je bedenken of jouw handeling voortaan een algemene wet zou worden.
Vb. als een rijke roept: “Ik zal niemand in de weg zitten, maar ik heb ook geen zin om anderen te helpen. Ieder
voor zich en god voor ons allen”. Stel als hij zich afvraagt of zijn gedrag juist is. Dan zou hij zich moeten
afvragen volgens kant: dat hij zou willen dat iedereen zo zou reageren op mensen die het minder getroffen
hebben. Volgens Kant kan dat geen redelijke Maxime zijn.
Kant gaf later een andere formulering van zijn wet: ‘Handel zo dat je de mensheid, zowel in je eigen persoon als
, in de persoon van ieder ander, tegelijkertijd altijd ook als doel en nooit enkel als middel gebruikt’.
Mensen hebben hun eigen autonome doelen en men mag anderen niet uitsluitend gebruiken om zijn eigen
doelen te bereiken. We moeten iedereen respecteren als mens. We mogen wel gebruik maken van hun
diensten of hun hulp vragen, als we daarbij ook rekening houden met hun gedachtes, belangen en behoeftes.
Kritiek theorie Kant:
- Richt zich op absolute karakter, er is geen ruimte voor uitzonderingen.
- De vraag of universele redelijkheid bestaat.
- Te sterk gericht op autonomie (daarmee wordt ontkent dat men met elkaar verbonden staan in een web van
relaties).
In de deugdenethiek wordt bekeken welke handeling moreel juist is door naar de persoonlijkheid van de actor
te kijken.
Deugden Zijn goede eigenschappen van individuen, zoals dapperheid, zorgzaamheid of rechtvaardigheid.
Deugden komen dus van binnenuit, maar ook van buitenuit, want ze zijn ook aangeleerd.
Een deugd is altijd verbonden aan een persoon en is dus geen abstracte waarde of norm. Je kunt een deugd pas
herkennen als iemand zich ‘goed’ gedraagt.
4 verschillende hoofddeugden:
- Wijsheid en redelijkheid: de deugden van het verstand
- Moed of kracht: de deugden van de geest
- Matigheid: de deugden passie, emotie en verlangen
- Rechtvaardigheid: de deugd die eruit bestaat om een goede harmonie te vinden tussen de hierboven
genoemde deugden en de deugden van de maatschappelijke en politieke orde.
Klassieke ondeugden: Trots, Jaloezie, Boosheid, Luiheid, Hebzicht, Gulzigheid, Wellust.
Deugden zijn verinnerlijkte waarden, bijv. naastenliefde is een eigenschap van iemand geworden.
Volgens Aristoteles zijn deugden een evenwicht tussen twee uitersten Vb. gulheid ligt tussen gierigheid en
verkwisting.
Goed en professioneel handelen is niet alleen een kwestie van toepassen van de juiste methodiek. Het gaat om
de attitude en de persoonlijke kwaliteiten van de hulpverlener. Attitude voorspelbare manier waarop een
persoon denkt ver een sociaal object, dat object waardeert en zich ten opzichte van dat object gedraagt.
Op het meest algemene niveau moet zorg worden begrepen als een soort activiteit die alles omvat wat wij
doen om onze wereld te handhaven, te continueren en te herstellen, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen
leven.
Volgens Gillian (1982) staat zorg centraal in de ethiek. Rechtenethiek en zorgethiek vullen elkaar aan.
De zorgethiek is verder ontwikkeld door Tronto (1993), zij gaat uit van een gezamenlijk belang.
Tronto onderscheidt vier aspecten van zorg:
- Caring about Aandachtige betrokkenheid. Je signaleert dat iemand zorg nodig heeft en dat er iets moet
gebeuren.
- Caring for Zorg op zich nemen. De zorgverlener neemt de verantwoordelijkheid om in te grijpen.
- Care giving Zorg verlenen. De zorgverlener voert praktische zorg uit.
- Care receiving Zorg ontvangen. De zorgontvanger moet aangeven welke hulp hij nodig heeft.
Afrikaanse ethiek ‘ubuntu’ oftewel ‘onderlinge verbondenheid’ Iemand zoekt niet alleen verbondenheid
met zijn eigen groep, maar ook met anderen, zelfs als die anderen tegenstanders zijn.
