Inhoudsopgave
Onderzoeksmethoden Scheepers, Tobi en Boeije / Boeije, Hart en Hox ................................................ 4
Hoofdstuk 1: Sociaalwetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke integriteit......................... 4
Hoofdstuk 2: Onderzoeksplan ............................................................................................................. 6
2.2 Onderdelen onderzoeksplan: .................................................................................................... 6
2.3 Voorbereiding op het onderzoeksplan: literatuuronderzoek ................................................... 7
2.4 De probleemstelling .................................................................................................................. 7
2.5 Onderzoeksopzet....................................................................................................................... 8
2.6 Ethische en praktische voorwaarden ........................................................................................ 9
2.7 Wijzigingen in het onderzoeksplan ........................................................................................... 9
Hoofdstuk 3: Benaderingen van onderzoek ...................................................................................... 10
3.2 Opvattingen over onderzoek ................................................................................................... 10
3.3 Typen onderzoek ..................................................................................................................... 12
Hoofdstuk 4: Theorieën en hypothesen ............................................................................................ 15
4.1 Onderzoeksvoorbeeld: partnerrelaties en kanker .................................................................. 15
4.2 Theorie als een samenhangend stelsel van uitspraken........................................................... 15
4.3 Bouwstenen van uitspraken: eenheden, variabelen en waarden ..................................... 16
4.4 Methodologische spelregels: Wat maakt wetenschap wetenschappelijk? ...................... 17
Hoofdstuk 5: Definiëren en operationaliseren.................................................................................. 19
5.2 Wetenschappelijke definities .................................................................................................. 19
5.3 Operationaliseren .................................................................................................................... 19
5.4 Kwaliteit van de operationalisering: betrouwbaarheid en validiteit ...................................... 20
5.5 Bruikbaarheid .......................................................................................................................... 22
5.6 Samenvattend: van vraagstelling naar waarneming en weer terug ....................................... 23
Hoofdstuk 5 (9de druk): Grootschalig veldonderzoek/survey-onderzoek ......................................... 24
5.1 Inleiding en leerdoelen ............................................................................................................ 24
5.2 Het onderzoeksplan: de probleemstelling, wat en waarom? ................................................. 24
5.3 Onderzoeksontwerp: Hoe?...................................................................................................... 25
Hoofdstuk 6: Het experiment ............................................................................................................ 34
6.1 Onderzoeksvoorbeeld: Psychische stress en het immuumsysteem ....................................... 34
6.2 Wat is een experiment en wanneer kies je ervoor?................................................................ 34
6.3 Het experimenteel ontwerp .................................................................................................... 35
6.4 Onderzoeksdeelnemers aan het experiment .......................................................................... 35
6.5 Experimentele ontwerpen blz. 182 ......................................................................................... 36
6.6 Kwaliteitscriteria bij het experiment ....................................................................................... 42
, 6.7 Dataverzameling bij experiment ............................................................................................. 45
6.8 Data-analyse bij experimenten ............................................................................................... 45
Hoofdstuk 9: Gebruik maken van bestaande gegevens .................................................................... 46
9.2 Wat zijn bestaande gegevens en wanneer kies je voor het gebruik ervan? ........................... 46
9.3 Gebruik van niet-uitgelokte gegevens..................................................................................... 46
9.4 Gebruik van bestaande onderzoeksgegevens ......................................................................... 47
Effectonderzoek in de gedragwetenschappen (Van Loon, Van der Meulen & Minnaert, 2015) .......... 49
Hoofdstuk 2: Empirische Methodologie............................................................................................ 49
2.1 Schets van de historie van de methodologie .................................................................... 49
2.2 Wat is methodologie? ....................................................................................................... 49
2.3 De empirische methodologie volgens A.D. de Groot ........................................................ 51
2.4 Typen van onderzoek ........................................................................................................ 55
2.5 Objectiviteit en intersubjectiviteit..................................................................................... 56
2.6 Stellingen De Groot ‘Er is maar één methodologie’ .......................................................... 57
6.1 Samenvatting van hoofdstuk 2 .......................................................................................... 59
Hoofdstuk 3: Definities van enkele relevante begrippen .................................................................. 60
3.2 Gedragswetenschappen .................................................................................................... 60
3.3 Interventie(programma).................................................................................................... 60
3.4 Effectiviteit van interventies ............................................................................................. 61
3.5 Effectonderzoek ................................................................................................................ 62
3.6 Effect size........................................................................................................................... 65
3.7 Samenvatting hoofdstuk 3 ................................................................................................ 65
Hoofdstuk 4: Ideaalmodel voor effectonderzoek ............................................................................. 66
4.1 Inleiding ............................................................................................................................. 66
4.2 Algemene richtlijnen bij het inventariseren van begrippen en doelen op basis van het
theoretisch raam ........................................................................................................................... 66
4.3 Algemene richtlijnen bij het operationaliseren van variabelen in criteria ........................ 69
4.4 Algemene richtlijnen bij het opstellen van meetinstrumenten ........................................ 71
4.5 Algemene richtlijnen bij het kiezen van het onderzoeksdesign ........................................ 75
4.6 Algemene richtlijnen bij het verzamelen, analyseren en interpreteren van data ............ 78
4.7 Algemene richtlijnen bij het rapporteren van het effectonderzoek zie blz. 154 .............. 81
4.8 Samenvatting van hoofdstuk 4 .......................................................................................... 81
Hoofdstuk 5: Methodologische problemen ...................................................................................... 85
5.1 Inleiding ............................................................................................................................. 85
5.2 Problemen bij het inventariseren van variabelen en doelen ............................................ 85
5.3 Problemen bij het operationaliseren van variabelen in criteria ....................................... 87
, 5.4 Instrumentatieproblemen ................................................................................................. 88
5.5 Problemen bij het kiezen van het onderzoeksdesign........................................................ 91
5.6 Problemen bij het verzamelen, analyseren en interpreteren van data ............................ 94
5.7 Problemen bij het rapporteren van het effectonderzoek ................................................. 97
5.8 Samenvatting van hoofdstuk 5 .......................................................................................... 97
Hoofdstuk 6: Methodologische mogelijkheden .............................................................................. 101
6.2 Hulpmiddelen bij het inventariseren van variabelen en doelen ..................................... 101
6.3 Mogelijkheden bij het operationaliseren van doelen: het meten van verandering ....... 105
6.4 Mogelijkheden bij het opstellen van meetinstrumenten................................................ 107
6.5 Mogelijkheden bij het kiezen van het onderzoeksdesign ............................................... 108
6.6 Oplossingen bij de verzameling, analyse en interpretatie van de data .......................... 117
6.7 Mogelijkheden bij het rapporteren van effectonderzoek ............................................... 124
6.8 Checklists voor de opzet van een methodologisch robuuste effectstudie ..................... 124
6.9 Samenvatting hoofdstuk 6 .............................................................................................. 126
, Onderzoeksmethoden Scheepers, Tobi en Boeije / Boeije, Hart en Hox
Hoofdstuk 1: Sociaalwetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke integriteit
Begrippen: sociaal-wetenschappelijk onderzoek, methodenleer, methodologie
Leerdoelen:
➢ Het verschil tussen methodologie en methodenleer.
➢ Grondvormen van sociaalwetenschappelijk onderzoek.
➢ Het verschil tussen alledaagse en wetenschappelijke kennis.
➢ Wetenschappelijke kennis wordt gedeeld in een communicatieproces tussen verschillende
betrokkenen.
➢ Het begrip valorisatie:
➢ Aspecten van wetenschappelijke integriteit
➢ Aspecten van ethiek en mensgebonden onderzoek.
Doel van onderzoek: tot een resultaat komen dat als een bijdrage aan het systematisch geheel van
kennis kan worden beschouwd.
Je kijkt naar zintuigelijke en systematische waarnemingen → losse antwoorden van geselecteerde
respondenten of observaties → dan kijken naar de patronen in en de relaties tussen die antwoorden.
Deze wetenschappers hebben als gemeenschappelijk doel om systematische, empirische
waarnemingen van bepaalde aspecten van de sociale werkelijkheid te verrichten om daarover
theoretische inzichten te ontwikkelen of om eerder ontwikkelde theoretische inzichten te toetsen
(King, Keohane en Verba, 1994).
Twee benaderingen in de sociale wetenschappen: (verdere uitleg hoofdstuk 3)
1. Empirisch-analytische benadering
2. Empirisch-interpretatieve benadering
➢ Leiden tot verschillende onderzoeksontwerpen
Twee typen wetenschappelijk onderzoek:
1. Fundamenteel onderzoek → bijdrage leveren aan wetenschappelijke kennis
2. Praktijkgericht onderzoek → oplossingen te leveren van praktijkproblemen die bestaan bij
aanwijsbare personen, groepen of organisaties buiten de wetenschap.
Explorerend onderzoek:
➢ Je kiest als onderzoeker voor een aspect van de werkelijkheid, waarnaar vrijwel nog geen
onderzoek is gedaan. Hierdoor ben je gedwongen om met je onderzoek de sociale werkelijkheid
te verkennen of te exploreren.
Toetsend onderzoek:
➢ Je kiest als onderzoeker voor een vraagstelling waarover al theoretische inzichten zijn verworven
en je die theoretische inzichten kunt gebruiken om daaruit specifieke hypothesen af te leiden en
wel specifieke uitspraken te doen over hetgeen wat je verwacht aan te treffen in de sociale
werkelijkheid.
Methodenleer: het geheel van onderzoeksmethoden waarover de sociale wetenschappen
inmiddels beschikken. Het is een ‘leer’ omdat er een innerlijke samenhang is
en omdat men zich in die methoden kan verdiepen en ze aan anderen kan
overdragen.
Methodologie: de wetenschape EN de sociaalwetenschappelijke methoden.
Wetenschappelijke uitspraken over onderzoeksmethoden (het voorwerp van
systematisch onderzoek).
Onderzoeksmethoden Scheepers, Tobi en Boeije / Boeije, Hart en Hox ................................................ 4
Hoofdstuk 1: Sociaalwetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke integriteit......................... 4
Hoofdstuk 2: Onderzoeksplan ............................................................................................................. 6
2.2 Onderdelen onderzoeksplan: .................................................................................................... 6
2.3 Voorbereiding op het onderzoeksplan: literatuuronderzoek ................................................... 7
2.4 De probleemstelling .................................................................................................................. 7
2.5 Onderzoeksopzet....................................................................................................................... 8
2.6 Ethische en praktische voorwaarden ........................................................................................ 9
2.7 Wijzigingen in het onderzoeksplan ........................................................................................... 9
Hoofdstuk 3: Benaderingen van onderzoek ...................................................................................... 10
3.2 Opvattingen over onderzoek ................................................................................................... 10
3.3 Typen onderzoek ..................................................................................................................... 12
Hoofdstuk 4: Theorieën en hypothesen ............................................................................................ 15
4.1 Onderzoeksvoorbeeld: partnerrelaties en kanker .................................................................. 15
4.2 Theorie als een samenhangend stelsel van uitspraken........................................................... 15
4.3 Bouwstenen van uitspraken: eenheden, variabelen en waarden ..................................... 16
4.4 Methodologische spelregels: Wat maakt wetenschap wetenschappelijk? ...................... 17
Hoofdstuk 5: Definiëren en operationaliseren.................................................................................. 19
5.2 Wetenschappelijke definities .................................................................................................. 19
5.3 Operationaliseren .................................................................................................................... 19
5.4 Kwaliteit van de operationalisering: betrouwbaarheid en validiteit ...................................... 20
5.5 Bruikbaarheid .......................................................................................................................... 22
5.6 Samenvattend: van vraagstelling naar waarneming en weer terug ....................................... 23
Hoofdstuk 5 (9de druk): Grootschalig veldonderzoek/survey-onderzoek ......................................... 24
5.1 Inleiding en leerdoelen ............................................................................................................ 24
5.2 Het onderzoeksplan: de probleemstelling, wat en waarom? ................................................. 24
5.3 Onderzoeksontwerp: Hoe?...................................................................................................... 25
Hoofdstuk 6: Het experiment ............................................................................................................ 34
6.1 Onderzoeksvoorbeeld: Psychische stress en het immuumsysteem ....................................... 34
6.2 Wat is een experiment en wanneer kies je ervoor?................................................................ 34
6.3 Het experimenteel ontwerp .................................................................................................... 35
6.4 Onderzoeksdeelnemers aan het experiment .......................................................................... 35
6.5 Experimentele ontwerpen blz. 182 ......................................................................................... 36
6.6 Kwaliteitscriteria bij het experiment ....................................................................................... 42
, 6.7 Dataverzameling bij experiment ............................................................................................. 45
6.8 Data-analyse bij experimenten ............................................................................................... 45
Hoofdstuk 9: Gebruik maken van bestaande gegevens .................................................................... 46
9.2 Wat zijn bestaande gegevens en wanneer kies je voor het gebruik ervan? ........................... 46
9.3 Gebruik van niet-uitgelokte gegevens..................................................................................... 46
9.4 Gebruik van bestaande onderzoeksgegevens ......................................................................... 47
Effectonderzoek in de gedragwetenschappen (Van Loon, Van der Meulen & Minnaert, 2015) .......... 49
Hoofdstuk 2: Empirische Methodologie............................................................................................ 49
2.1 Schets van de historie van de methodologie .................................................................... 49
2.2 Wat is methodologie? ....................................................................................................... 49
2.3 De empirische methodologie volgens A.D. de Groot ........................................................ 51
2.4 Typen van onderzoek ........................................................................................................ 55
2.5 Objectiviteit en intersubjectiviteit..................................................................................... 56
2.6 Stellingen De Groot ‘Er is maar één methodologie’ .......................................................... 57
6.1 Samenvatting van hoofdstuk 2 .......................................................................................... 59
Hoofdstuk 3: Definities van enkele relevante begrippen .................................................................. 60
3.2 Gedragswetenschappen .................................................................................................... 60
3.3 Interventie(programma).................................................................................................... 60
3.4 Effectiviteit van interventies ............................................................................................. 61
3.5 Effectonderzoek ................................................................................................................ 62
3.6 Effect size........................................................................................................................... 65
3.7 Samenvatting hoofdstuk 3 ................................................................................................ 65
Hoofdstuk 4: Ideaalmodel voor effectonderzoek ............................................................................. 66
4.1 Inleiding ............................................................................................................................. 66
4.2 Algemene richtlijnen bij het inventariseren van begrippen en doelen op basis van het
theoretisch raam ........................................................................................................................... 66
4.3 Algemene richtlijnen bij het operationaliseren van variabelen in criteria ........................ 69
4.4 Algemene richtlijnen bij het opstellen van meetinstrumenten ........................................ 71
4.5 Algemene richtlijnen bij het kiezen van het onderzoeksdesign ........................................ 75
4.6 Algemene richtlijnen bij het verzamelen, analyseren en interpreteren van data ............ 78
4.7 Algemene richtlijnen bij het rapporteren van het effectonderzoek zie blz. 154 .............. 81
4.8 Samenvatting van hoofdstuk 4 .......................................................................................... 81
Hoofdstuk 5: Methodologische problemen ...................................................................................... 85
5.1 Inleiding ............................................................................................................................. 85
5.2 Problemen bij het inventariseren van variabelen en doelen ............................................ 85
5.3 Problemen bij het operationaliseren van variabelen in criteria ....................................... 87
, 5.4 Instrumentatieproblemen ................................................................................................. 88
5.5 Problemen bij het kiezen van het onderzoeksdesign........................................................ 91
5.6 Problemen bij het verzamelen, analyseren en interpreteren van data ............................ 94
5.7 Problemen bij het rapporteren van het effectonderzoek ................................................. 97
5.8 Samenvatting van hoofdstuk 5 .......................................................................................... 97
Hoofdstuk 6: Methodologische mogelijkheden .............................................................................. 101
6.2 Hulpmiddelen bij het inventariseren van variabelen en doelen ..................................... 101
6.3 Mogelijkheden bij het operationaliseren van doelen: het meten van verandering ....... 105
6.4 Mogelijkheden bij het opstellen van meetinstrumenten................................................ 107
6.5 Mogelijkheden bij het kiezen van het onderzoeksdesign ............................................... 108
6.6 Oplossingen bij de verzameling, analyse en interpretatie van de data .......................... 117
6.7 Mogelijkheden bij het rapporteren van effectonderzoek ............................................... 124
6.8 Checklists voor de opzet van een methodologisch robuuste effectstudie ..................... 124
6.9 Samenvatting hoofdstuk 6 .............................................................................................. 126
, Onderzoeksmethoden Scheepers, Tobi en Boeije / Boeije, Hart en Hox
Hoofdstuk 1: Sociaalwetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke integriteit
Begrippen: sociaal-wetenschappelijk onderzoek, methodenleer, methodologie
Leerdoelen:
➢ Het verschil tussen methodologie en methodenleer.
➢ Grondvormen van sociaalwetenschappelijk onderzoek.
➢ Het verschil tussen alledaagse en wetenschappelijke kennis.
➢ Wetenschappelijke kennis wordt gedeeld in een communicatieproces tussen verschillende
betrokkenen.
➢ Het begrip valorisatie:
➢ Aspecten van wetenschappelijke integriteit
➢ Aspecten van ethiek en mensgebonden onderzoek.
Doel van onderzoek: tot een resultaat komen dat als een bijdrage aan het systematisch geheel van
kennis kan worden beschouwd.
Je kijkt naar zintuigelijke en systematische waarnemingen → losse antwoorden van geselecteerde
respondenten of observaties → dan kijken naar de patronen in en de relaties tussen die antwoorden.
Deze wetenschappers hebben als gemeenschappelijk doel om systematische, empirische
waarnemingen van bepaalde aspecten van de sociale werkelijkheid te verrichten om daarover
theoretische inzichten te ontwikkelen of om eerder ontwikkelde theoretische inzichten te toetsen
(King, Keohane en Verba, 1994).
Twee benaderingen in de sociale wetenschappen: (verdere uitleg hoofdstuk 3)
1. Empirisch-analytische benadering
2. Empirisch-interpretatieve benadering
➢ Leiden tot verschillende onderzoeksontwerpen
Twee typen wetenschappelijk onderzoek:
1. Fundamenteel onderzoek → bijdrage leveren aan wetenschappelijke kennis
2. Praktijkgericht onderzoek → oplossingen te leveren van praktijkproblemen die bestaan bij
aanwijsbare personen, groepen of organisaties buiten de wetenschap.
Explorerend onderzoek:
➢ Je kiest als onderzoeker voor een aspect van de werkelijkheid, waarnaar vrijwel nog geen
onderzoek is gedaan. Hierdoor ben je gedwongen om met je onderzoek de sociale werkelijkheid
te verkennen of te exploreren.
Toetsend onderzoek:
➢ Je kiest als onderzoeker voor een vraagstelling waarover al theoretische inzichten zijn verworven
en je die theoretische inzichten kunt gebruiken om daaruit specifieke hypothesen af te leiden en
wel specifieke uitspraken te doen over hetgeen wat je verwacht aan te treffen in de sociale
werkelijkheid.
Methodenleer: het geheel van onderzoeksmethoden waarover de sociale wetenschappen
inmiddels beschikken. Het is een ‘leer’ omdat er een innerlijke samenhang is
en omdat men zich in die methoden kan verdiepen en ze aan anderen kan
overdragen.
Methodologie: de wetenschape EN de sociaalwetenschappelijke methoden.
Wetenschappelijke uitspraken over onderzoeksmethoden (het voorwerp van
systematisch onderzoek).
