Samenvatting week 1 sterven en dood
Anatomisch en fysiologisch gezien kan veroudering en uiteindelijk het sterven toegeschreven worden
aan de endogene en exogene factoren die ook de voorafgaande menselijke ontwikkelingsgang
bepalen.
18.4. Sterven
Bij de stervende mens kunnen verschijnselen waargenomen worden die duiden op desintegratie van
het organisme als geheel. In laatste levensdagen verliest stervende alle behoefte om te eten en te
drinken, spreken wordt moeilijk of verdwijnt.
• Het huidgevoel is eerste zintuig dat afsterft → pijngewaarwording verdwijnt.
• Gezichtsvermogen wordt minder → hoornvlies van ogen dof en troebel door ontbreken
traanvocht.
• Gehoor blijft langst intact.
• Circulatie wordt slechter. Het verst van het hart gelegen lichaamsdelen(handen en voeten)
en neus koelen snel af. Bloeddruk daalt en hartslag wordt vlak, voordat dood intreed snel en
onregelmatig.
• Ademhaling verloopt traag, onregelmatig en moeizaam. Wordt reutelend.
• Luchtwegen hoopt slijm op dat niet meer opgehoest wordt.
• Spierweefsel verslapt, daardoor kan stervende geen goede lichaamshouding meer aannemen
• Hoofd zakt op de borst, mond en ogen halfgeopend, mogelijkheid tot slikken verminderd.
• Verliest controle over kringspieren van anus en blaas.
• Typische gelaatuitdrukking en gelaatsvorm, facies hippocratica.
o Spitse, bleke en koele neuspunt, Spitse kin,
o Ingevallen slapen, Koele oren, Slappe,
o Bewegingsloze lippen, Slaphangende wangen
o Bleke tot asgrauwe huidskleur en koud zweet op voorhoofd.
Wanneer de ademhaling van de stervende ophoudt, blijft het hart gewoonlijk nog even kloppen. De
dood treedt in door zuurstofgebrek in de hersenen.
De overledene
De dood is ingetreden wanneer alle voor het leven belangrijke functies zijn uitgevallen.
- Ademhaling, circulatie, hersenfuncties, reflexen
Ogen van overledene zijn dof en troebel, de pupilreflex is verdwenen. 15min na de dood, neemt
oogboldruk af, pupillen zijn bij druk dan te vervormen. Zijn niet meer rond maar hoekig.
Na 15-30min ontstaan bruine of paarse verkleuringen→ lijkvlekken.
Dit is gevolg van ophopingen van stilstaande en deels gestolde bloed in dieper gelegen weefsels.
2-3 uur ontstaat rigo mortis(lijkstijfheid). Begint bij het hoofd. Is gevolg van verstijving van
dwarsgestreepte spieren. Verstijfving komt doordat actine en myosinefilamenten in spierfibrillen
blijvend in elkaar schuiven. Gevolg van hoog calciumconcentratie in spiercellen.
In levende cellen zorgt calciumpomp voor juiste calciumconcentratie en daar is veel energie voor
nodig. In dode spiercellen komt geen zuurstof meer en wordt calcium niet meer weggepompt, met
gevolg dat filamenten niet meer van elkaar losgekoppeld worden.
Na 8-12uur is lichaam geheel verstijfd. Lijkstijfheid verdwijnt na 30 uur. Wanneer eiwitten gaan
ontbinden.
Na 24uur gaat het lichaam over op ontbinden. Wordt van binnenuit veroorzaakt door bacteriën die
afkomstig zijn uit maag-darmkanaal. Tegelijk komen weefsel enzymen vrij die autolyse(zelfvertering)
van cellen veroorzaken.
1
,Ook buitenaf dringen bacteriën binnen, nu niet langer gehinderd door afweer barrières. Bij
ontbindingsproces treedt gasvorming op. Hierdoor zet buik op. Lichaam ontbindt weer in stoffen
waaruit het leven opbouwde.
15.3 Osteoporose
Osteoporose is skeletafwijking met afgenomen botmassa en een toegenomen kans op spontane
(niet traumatische) botbreuken.
Jongvolwassenen piekmassa in bot, bepaald door:
- Erfelijke factoren
- Lichaamsbeweging
- Zuivelinname
- Vitamine D of zonlicht
Na piekmassa neemt massa geleidelijk af, bij vrouwen sterkste verlies na de menopauze.
DEXA-botmeting: Methode om osteoporose vast te stellen.
In kaart brengen van kans op fracturen van heup, wervels en pols belangrijker, ook valrisico/neiging
belangrijk.
Oorzaken
Meest frequente risicofactor is daling van oestrogeen postmenopauzaal. Productie van vrouwelijke
geslachtshormonen neemt sterk af.
Langdurig gebruik van corticosteroïden (prednison oraal) veroorzaakt versneld verlies van botmassa.
Verdere meespelende factoren:
- Gebrek aan beweging
- Te weinig calciuminname
- Tekort aan zonlicht
- Alcoholisme
- Roken
Verschijnselen
Verminderde lichaamslengte → vroeg teken osteoporose. Paar centimeters krimpen kan ook als een
normaal ouderdomsverschijnsel worden beschouwt.
Klachten treden vaak pas op als er al fracturen zijn ontstaan. Meestal geen trauma, maar een
spontane breuk → pathologische fracturen
Ingezakte wervels → Lage rugpijn
Wervelfracturen door osteoporose vaak (twee derde gevallen) asymptomatisch maar kunnen ook
lijden tot veel pijn, immobiliteit en slechte kwaliteit van leven.
Heupfracturen vaak zeer pijnlijk. Patiënt wordt vaak liggend gevonden met een verkort been in
exorotatie.
Exorotatie → de femurkop blijft op zijn plek, het andere deel van het
dijbeen wordt door de bilspieren omhoog getrokken en naar buiten
gedraaid.
Heupfractuur gaat gepaard met complicaties:
- Bloeding/shock
- Trombo-embolie
- Pneumonie
2
,Vaak bejaarden (met osteoporose) met andere ziekten, de sterfte in is in het eerste jaar twee maal
zo hoog als dat van leeftijdsgenoten. Bij overleving, vaak (deels) onafhankelijkheid kwijt.
Polsfracturen meestal door val of poging tot opvangen val. Pijn,
zwelling, verkleuring en functieverlies. Kan behoorlijk invaliderend
zijn. Kunnen lijden tot posttraumatische (Sudeckse) dystrofie of
compressie van de nervus medianus in de carpale tunnel.
Onderzoek
Anamnese gericht op risicofactoren en pijnklachten.
Bij verdenking fractuur → beschrijving trauma.
Fractuur door normale belasting is pathologisch → osteoporose of bottumor.
Lichamelijk onderzoek fractuur tekenen → zwelling, verkleuring, abnormale stand en asdrukpijn.
Bloedonderzoek toont normale waarden van Ca++, fosfaat, en parathormoon.
Röntgenopname om breuk te bevestigen. Om dislocatie van bot te bekijken opnames van twee
richten loodrecht op elkaar nodig.
Gewone röntgenopname laat alleen vergevorderde osteoporose zien. Minder ernstig botmassa
verlies kan wel vastgelegd worden met botdensitometrie.
Botdensitometrie → bepaling van botmassa, gewoonlijk gemeten in wervel en heup met de DEXA-
techniek.
Behandeling
Preventieve adviezen:
- Voldoende lichaamsbeweging (half uur per dag wandelen)
- Voldoende calcium (zuivel)
- Regelmatig zonlicht
- Vallen voorkomen (beperken alcohol en benzodiazepines)
- Stoppen met roken
Medicatie meest effectief bij vergevorderde osteoporose met pathologische breuken, bij lichtere
vormen werking medicatie onduidelijk.
Bisfosfonaten (alendronine-zuur, lisedronaat) remmen de botresorptie door osteoclasten
(afbrekers). Tasten slokdarm wel aan en moeten rechtop zittend met veel water ingenomen worden.
Mogen niet gelijk met tweewaardige ionen ingenomen worden (Ferro, Ca++), remt de resorptie
sterk. Ruim half uur voor maaltijd innemen.
Naast Bisfosfonaten 1000 mg calcium en 800 mg colecalciferol (vitamine D) per dag. Beste moment
savonds laat, calcium waarde in bloed is dan het laagst.
Denosumab remt de ontwikkeling van actieve osteoclasten, werking vergelijkbaar met
Bisfosfonaten. Hierbij ook calciumsuppletie nodig.
Raloxifen heeft stimulerend effect op de oestrogeenreceptoren van de botten. Blokkeert
oestrogeenreceptoren in borst en baarmoeder. Helpt vooral tegen postmenopauzale
wervelfracturen en beschermt wss tegen mamma- en endometriumcarcinoom. Bijwerkingen lijken
op overgangsklachten.
3
, Femurfracturen operatief behandelen, heuppen, dynamische heupschroef of kop-halsprothese.
Polsfracturen gips
Wervelfracturen moeilijk te fixeren. Wel cement in de corpora spuiten: percutaan osteoplastiek.
15.4 Enkele reumatische afwijkingen
Reuma -> verzamelnaam voor pijnlijke, niet-traumatische aandoeningen van het bewegingsapparaat.
Onder te verdelen in:
1. Reumatoïde Artritis
2. Arthorsis deformans
3. Jicht
4. Ziekte van Bechterew (spondylitis ankylopoëtica)
Basisbehandeling reuma: ontlasting en rust beperken schade aan gewrichten. Onbelaste oefeningen
helpen contracturen van kapsel of spieren te voorkomen. Medicatie: NSAID’s en corticosteroïden,
werken ontstekingsremmend. Soms operatie bij aanhoudende pijn en zwelling ondanks ander
geprobeerde therapie.
15.4.1. Reumatoïde artritis
➔ Meest frequente aandoening bij jongvolwassenen
➔ Vaker bij vrouwen dan mannen
➔ Vooral de MCP en MTP gewrichtjes ontstoken
Oorzaak: immuuncomplexen worden tegen de synoviale membraam gevormd door nog onbekende
oorzaak. Dit roept een afweerreactie op van granulocyten die vervolgens het gewricht beschadigen.
Verschijnselen: ochtendstijfheid, polyartritis (weke-delenzwelling van drie of meer gewrichten in
onderarm of been), symmetrische artritis (links en rechts bijna dezelfde gewrichten aangetast),
reuma noduli (subcutane knobbels bij benige uitsteeksels), reumafactor, erosies.
Onderzoek: anamnese, inspectie en palpatie, reumafactor bij bloedonderzoek. Röntgenafdelingen
kunnen erosies aantonen.
Behandeling:
➔ Rust of ontlasten kan gewrichtsschade beperken en onbelaste oefeningen kunnen verstijven
voorkomen.
➔ Medicatie zoals Ascal, NSAIDS of corticosteroïden voor onderdrukken ontsteking.
➔ Andere vorm medicatie: DMARD’s, voorbeeld methotrexaat. Werkt pas na maanden
4
Anatomisch en fysiologisch gezien kan veroudering en uiteindelijk het sterven toegeschreven worden
aan de endogene en exogene factoren die ook de voorafgaande menselijke ontwikkelingsgang
bepalen.
18.4. Sterven
Bij de stervende mens kunnen verschijnselen waargenomen worden die duiden op desintegratie van
het organisme als geheel. In laatste levensdagen verliest stervende alle behoefte om te eten en te
drinken, spreken wordt moeilijk of verdwijnt.
• Het huidgevoel is eerste zintuig dat afsterft → pijngewaarwording verdwijnt.
• Gezichtsvermogen wordt minder → hoornvlies van ogen dof en troebel door ontbreken
traanvocht.
• Gehoor blijft langst intact.
• Circulatie wordt slechter. Het verst van het hart gelegen lichaamsdelen(handen en voeten)
en neus koelen snel af. Bloeddruk daalt en hartslag wordt vlak, voordat dood intreed snel en
onregelmatig.
• Ademhaling verloopt traag, onregelmatig en moeizaam. Wordt reutelend.
• Luchtwegen hoopt slijm op dat niet meer opgehoest wordt.
• Spierweefsel verslapt, daardoor kan stervende geen goede lichaamshouding meer aannemen
• Hoofd zakt op de borst, mond en ogen halfgeopend, mogelijkheid tot slikken verminderd.
• Verliest controle over kringspieren van anus en blaas.
• Typische gelaatuitdrukking en gelaatsvorm, facies hippocratica.
o Spitse, bleke en koele neuspunt, Spitse kin,
o Ingevallen slapen, Koele oren, Slappe,
o Bewegingsloze lippen, Slaphangende wangen
o Bleke tot asgrauwe huidskleur en koud zweet op voorhoofd.
Wanneer de ademhaling van de stervende ophoudt, blijft het hart gewoonlijk nog even kloppen. De
dood treedt in door zuurstofgebrek in de hersenen.
De overledene
De dood is ingetreden wanneer alle voor het leven belangrijke functies zijn uitgevallen.
- Ademhaling, circulatie, hersenfuncties, reflexen
Ogen van overledene zijn dof en troebel, de pupilreflex is verdwenen. 15min na de dood, neemt
oogboldruk af, pupillen zijn bij druk dan te vervormen. Zijn niet meer rond maar hoekig.
Na 15-30min ontstaan bruine of paarse verkleuringen→ lijkvlekken.
Dit is gevolg van ophopingen van stilstaande en deels gestolde bloed in dieper gelegen weefsels.
2-3 uur ontstaat rigo mortis(lijkstijfheid). Begint bij het hoofd. Is gevolg van verstijving van
dwarsgestreepte spieren. Verstijfving komt doordat actine en myosinefilamenten in spierfibrillen
blijvend in elkaar schuiven. Gevolg van hoog calciumconcentratie in spiercellen.
In levende cellen zorgt calciumpomp voor juiste calciumconcentratie en daar is veel energie voor
nodig. In dode spiercellen komt geen zuurstof meer en wordt calcium niet meer weggepompt, met
gevolg dat filamenten niet meer van elkaar losgekoppeld worden.
Na 8-12uur is lichaam geheel verstijfd. Lijkstijfheid verdwijnt na 30 uur. Wanneer eiwitten gaan
ontbinden.
Na 24uur gaat het lichaam over op ontbinden. Wordt van binnenuit veroorzaakt door bacteriën die
afkomstig zijn uit maag-darmkanaal. Tegelijk komen weefsel enzymen vrij die autolyse(zelfvertering)
van cellen veroorzaken.
1
,Ook buitenaf dringen bacteriën binnen, nu niet langer gehinderd door afweer barrières. Bij
ontbindingsproces treedt gasvorming op. Hierdoor zet buik op. Lichaam ontbindt weer in stoffen
waaruit het leven opbouwde.
15.3 Osteoporose
Osteoporose is skeletafwijking met afgenomen botmassa en een toegenomen kans op spontane
(niet traumatische) botbreuken.
Jongvolwassenen piekmassa in bot, bepaald door:
- Erfelijke factoren
- Lichaamsbeweging
- Zuivelinname
- Vitamine D of zonlicht
Na piekmassa neemt massa geleidelijk af, bij vrouwen sterkste verlies na de menopauze.
DEXA-botmeting: Methode om osteoporose vast te stellen.
In kaart brengen van kans op fracturen van heup, wervels en pols belangrijker, ook valrisico/neiging
belangrijk.
Oorzaken
Meest frequente risicofactor is daling van oestrogeen postmenopauzaal. Productie van vrouwelijke
geslachtshormonen neemt sterk af.
Langdurig gebruik van corticosteroïden (prednison oraal) veroorzaakt versneld verlies van botmassa.
Verdere meespelende factoren:
- Gebrek aan beweging
- Te weinig calciuminname
- Tekort aan zonlicht
- Alcoholisme
- Roken
Verschijnselen
Verminderde lichaamslengte → vroeg teken osteoporose. Paar centimeters krimpen kan ook als een
normaal ouderdomsverschijnsel worden beschouwt.
Klachten treden vaak pas op als er al fracturen zijn ontstaan. Meestal geen trauma, maar een
spontane breuk → pathologische fracturen
Ingezakte wervels → Lage rugpijn
Wervelfracturen door osteoporose vaak (twee derde gevallen) asymptomatisch maar kunnen ook
lijden tot veel pijn, immobiliteit en slechte kwaliteit van leven.
Heupfracturen vaak zeer pijnlijk. Patiënt wordt vaak liggend gevonden met een verkort been in
exorotatie.
Exorotatie → de femurkop blijft op zijn plek, het andere deel van het
dijbeen wordt door de bilspieren omhoog getrokken en naar buiten
gedraaid.
Heupfractuur gaat gepaard met complicaties:
- Bloeding/shock
- Trombo-embolie
- Pneumonie
2
,Vaak bejaarden (met osteoporose) met andere ziekten, de sterfte in is in het eerste jaar twee maal
zo hoog als dat van leeftijdsgenoten. Bij overleving, vaak (deels) onafhankelijkheid kwijt.
Polsfracturen meestal door val of poging tot opvangen val. Pijn,
zwelling, verkleuring en functieverlies. Kan behoorlijk invaliderend
zijn. Kunnen lijden tot posttraumatische (Sudeckse) dystrofie of
compressie van de nervus medianus in de carpale tunnel.
Onderzoek
Anamnese gericht op risicofactoren en pijnklachten.
Bij verdenking fractuur → beschrijving trauma.
Fractuur door normale belasting is pathologisch → osteoporose of bottumor.
Lichamelijk onderzoek fractuur tekenen → zwelling, verkleuring, abnormale stand en asdrukpijn.
Bloedonderzoek toont normale waarden van Ca++, fosfaat, en parathormoon.
Röntgenopname om breuk te bevestigen. Om dislocatie van bot te bekijken opnames van twee
richten loodrecht op elkaar nodig.
Gewone röntgenopname laat alleen vergevorderde osteoporose zien. Minder ernstig botmassa
verlies kan wel vastgelegd worden met botdensitometrie.
Botdensitometrie → bepaling van botmassa, gewoonlijk gemeten in wervel en heup met de DEXA-
techniek.
Behandeling
Preventieve adviezen:
- Voldoende lichaamsbeweging (half uur per dag wandelen)
- Voldoende calcium (zuivel)
- Regelmatig zonlicht
- Vallen voorkomen (beperken alcohol en benzodiazepines)
- Stoppen met roken
Medicatie meest effectief bij vergevorderde osteoporose met pathologische breuken, bij lichtere
vormen werking medicatie onduidelijk.
Bisfosfonaten (alendronine-zuur, lisedronaat) remmen de botresorptie door osteoclasten
(afbrekers). Tasten slokdarm wel aan en moeten rechtop zittend met veel water ingenomen worden.
Mogen niet gelijk met tweewaardige ionen ingenomen worden (Ferro, Ca++), remt de resorptie
sterk. Ruim half uur voor maaltijd innemen.
Naast Bisfosfonaten 1000 mg calcium en 800 mg colecalciferol (vitamine D) per dag. Beste moment
savonds laat, calcium waarde in bloed is dan het laagst.
Denosumab remt de ontwikkeling van actieve osteoclasten, werking vergelijkbaar met
Bisfosfonaten. Hierbij ook calciumsuppletie nodig.
Raloxifen heeft stimulerend effect op de oestrogeenreceptoren van de botten. Blokkeert
oestrogeenreceptoren in borst en baarmoeder. Helpt vooral tegen postmenopauzale
wervelfracturen en beschermt wss tegen mamma- en endometriumcarcinoom. Bijwerkingen lijken
op overgangsklachten.
3
, Femurfracturen operatief behandelen, heuppen, dynamische heupschroef of kop-halsprothese.
Polsfracturen gips
Wervelfracturen moeilijk te fixeren. Wel cement in de corpora spuiten: percutaan osteoplastiek.
15.4 Enkele reumatische afwijkingen
Reuma -> verzamelnaam voor pijnlijke, niet-traumatische aandoeningen van het bewegingsapparaat.
Onder te verdelen in:
1. Reumatoïde Artritis
2. Arthorsis deformans
3. Jicht
4. Ziekte van Bechterew (spondylitis ankylopoëtica)
Basisbehandeling reuma: ontlasting en rust beperken schade aan gewrichten. Onbelaste oefeningen
helpen contracturen van kapsel of spieren te voorkomen. Medicatie: NSAID’s en corticosteroïden,
werken ontstekingsremmend. Soms operatie bij aanhoudende pijn en zwelling ondanks ander
geprobeerde therapie.
15.4.1. Reumatoïde artritis
➔ Meest frequente aandoening bij jongvolwassenen
➔ Vaker bij vrouwen dan mannen
➔ Vooral de MCP en MTP gewrichtjes ontstoken
Oorzaak: immuuncomplexen worden tegen de synoviale membraam gevormd door nog onbekende
oorzaak. Dit roept een afweerreactie op van granulocyten die vervolgens het gewricht beschadigen.
Verschijnselen: ochtendstijfheid, polyartritis (weke-delenzwelling van drie of meer gewrichten in
onderarm of been), symmetrische artritis (links en rechts bijna dezelfde gewrichten aangetast),
reuma noduli (subcutane knobbels bij benige uitsteeksels), reumafactor, erosies.
Onderzoek: anamnese, inspectie en palpatie, reumafactor bij bloedonderzoek. Röntgenafdelingen
kunnen erosies aantonen.
Behandeling:
➔ Rust of ontlasten kan gewrichtsschade beperken en onbelaste oefeningen kunnen verstijven
voorkomen.
➔ Medicatie zoals Ascal, NSAIDS of corticosteroïden voor onderdrukken ontsteking.
➔ Andere vorm medicatie: DMARD’s, voorbeeld methotrexaat. Werkt pas na maanden
4
