Hoofdstuk 1: Moraliteit en ethiek
In algemene zin verwijst het begrip moraliteit naar de opvattingen die er zijn ten aanzien van hoe
mensen zich moeten gedragen ten opzichte van elkaar. Moraliteit gaat over wat mag en wat mag
niet in de omgang met de ander.
Ieder mens maakt voortdurend gebeurtenissen mee die een morele lading hebben:
- als iemand uit je groepje voor de 2de keer te laat komt
- als je een werkstuk knipt en plakt en vervolgens inlevert
- als je zwartrijdt met de trein
- als een vriend vereenzaamt na zijn of haar coming-out
- als je in een moeilijke thuissituatie zit, door ouders die alles verbieden
Deze voorbeelden maken duidelijk dat het onderwerp van de moraliteit vooral het ongewenste
gedrag is. Het gaat meestal over wat niet mag en over de grenzen die aan gedrag gesteld (moeten)
worden. Wordt een morele grens overschreven, zorgt de meestal voor boosheid. Morele oordelen
gaan vaak samen met verontwaardiging.
Moraliteit: dit is het geheel aan regels, waarden en houdingen dat het gedrag van mensen reguleert
met het oog op de belangen en het welzijn van anderen.
Morele regels begrenzen de individuele vrijheid van handelen. Niet alles wat kan en wordt gewild, is
toegestaan. De begrenzing wordt gevormd door een gemeenschappelijk belang.
Moraliteit gaat over gedrag van mensen: alleen mensen kunnen verantwoordelijk worden gehouden
voor hun gedrag.
- Smalle moraliteit: in hoeverre moeten we rekening houden met de belangen en welzijn van andere.
- Brede moraliteit: hierin wordt ook de vraag naar een zinvol en gelukkig leven betrokken. Wat
maakt een leven zinvol?
Moraliteit is normatief: moraliteit bevat regels waarmee menselijk gedrag wordt genormeerd. Het is
normatief. Er wordt voorgeschreven hoe gehandeld moet worden in de omgang met de ander. Iets is
toelaatbaar/ontoelaatbaar of goed/slecht.
Wat goed of slecht is verandert in de loop der jaren; vroeger was het niet erg om met de ramen dicht
te roken terwijl de kinderen achterin zaten, tegenwoordig denken mensen hier anders over.
Ook per land verschilt het wat goed of slecht is missverkiezingen.
Moraliteit schrijft dus voor hoe we ons moeten gedragen tegenover anderen. Normen, waarden en
houding zijn de bouwstenen van moraliteit. Normen en waarden slaan op gedrag en houding heeft
betrekking op de persoon die handelt.
1. Normen: morele regels noem je ook wel normen (ze geven regels/een richtlijn). Normen hebben
een dwingend karakter. Ze gebieden of verbieden bepaald gedrag.
- Een geleende fiets breng je terug.
- Oude mensen bied je een helpende hand.
De opvattingen die een mens hier over heeft zijn aangeboren. In veel gezegdes zitten morele regels
geformuleerd: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’.
Een andere vorm waarin morele regels zijn gegoten zijn gedragsregels die bedrijven hanteren.
2. Waarden: waarden geven aan wat goed, gewenst en waardevol wordt gevonden. Het zijn de
principes en idealen die richting geven aan een leven. Voorbeelden van morele waarden zijn:
professionaliteit, eerlijkheid en betrouwbaarheid.
Waarden drukken een ideale toestand uit. Wie de waarde gezondheid belangrijk vindt, wil dus
,gezond worden/blijven. Een docent past de waarde gelijkheid toe.
Waarden kunnen worden onderverdeeld in:
a. Persoonlijke waarden: dit zijn doelstellingen die je voor jezelf wilt bereiken.
b. Sociale waarden: deze betreffen direct het samenleven met andere mensen. Voorbeelden hiervan
zijn vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Het zijn ideale standen van zaken voor de samenleving in het
geheel.
Waarden liggen ten grondslag aan waardeoordelen. Ze worden gebruikt om gedrag, meningen en
ideeën van anderen te beoordelen:
- Maak die sigaret uit, want roken is slecht gezondheid.
- Zij is geen goede vriendin voor mijn zoon gezondheid (in het algemeen slecht voor zijn welzijn)
- Het is slecht om te spieken eerlijkheid.
- Het is goed om je afspraak na te komen betrouwbaarheid.
- Zij blijft aardig tegen een irritant kind geduld.
Waarden zijn abstract, ze beschrijven een doel, maar niet de weg om dit te bereiken. Normen
schrijven concreet gedrag voor. Normen trekken grenzen terwijl waarden een ideaal formuleren.
Waarden en normen zijn wel op elkaar betrokken. Als waarden het geformuleerde doel zijn, dan
stellen de normen de voorwaarden om het doel te bereiken.
De waarde gezondheid kan worden gerealiseerd door de norm niet te roken na te leven.
Ieder mens heeft andere waarde, deze kunnen ook in de loop der jaren veranderen en het ligt ook
aan de omgeving waarin je bent.
Het naast elkaar bestaan van verschillende waarden en normen noem je moreel pluralisme. Dit kan
zich voordoen als verschillende mensen verschillende waarden aanhangen, maar ook een individu
kan verschillende onverenigbare waarden aanhangen. Het kan leiden tot conflicten.
- Een vrouw is lid van de VVD maar gaat ook naar de katholieke kerk. De kerk verwacht dat ze tegen
abortus is maar de VVD vindt juist dat dit wel moet kunnen.
3. Houding: bij waarden en normen ligt de nadruk op het handelen. Welke regel moeten we volgen
en welke waarde ligt aan de regel ten grondslag? De houding van een persoon is ook belangrijk.
Houding is de manier van handelen van een bepaald persoon.
Karaktereigenschappen bepalen mede de morele keuzes die worden gemaakt. Iemand met
doorzettingsvermogen, maakt andere keuzes dan iemand die altijd makkelijk opgeeft. Je houding
bepaald ook de manier waarop je naar de wereld kijkt.
Moraliteit is niet de enige verzameling aan regels voor gedrag. Rechtsregels, fatsoensregels en
religieuze regels schrijven ook gedrag voor.
1. Het onderscheid met fatsoensregels: dit zijn zwakke morele regels. Regels die we minder
belangrijk vinden dan morele regels. Het gaat in dit geval over bijv. tafelmanieren, wachten op je
beurt bij de bakker en opstaan in de tram voor een ouder iemand. Fatsoenregels noem je ook wel
etiquette.
2. Het onderscheid met religie: grote religies kennen regels en die zijn voor gelovige belangrijk. Maar
een religie omvat meer dan morele regels. Bijv. spijswetten, kledingvoorschriften of speciale dagen.
Een tweede verschil tussen moraliteit en religies is dat religies grote verhalen kennen en al dan niet
heilige boeken waar deze in staan. Moraliteit heeft geen centraal betekenisverlenend verhaal.
Een derde verschil is dat religies meestal een bovennatuurlijk opperwezen kennen dat de oorsprong
is van alle morele regels.
3. De verschillen tussen recht en moraliteit: een functie van het recht is het reguleren van de
maatschappij d.m.v. regels. Het is niet verwonderlijk dat de oorsprong van veel rechtsregels een
, morele regel is. dat liegen niet mag is vastgesteld in art. 3:44 BW en iemand bang maken mag ook
niet art. 285 Sr.
Ondanks dat recht en moraliteit nauw met elkaar zijn verweven, zijn er ook verschillen tussen de 2.
Recht onderscheidt zich van morele regels door het feit dat recht geschreven bronnen heeft.
Rechtsregels kunnen worden afgedwongen. Bij overtreding van morele regels bestaat geen sanctie.
Het recht bestaat niet alleen uit regels waarin de rechten en plichten van burgers zijn vastgesteld.
Een hele categorie is bedoeld om bevoegdheden te verlenen en procedures vast te stellen. Dit noem
je ook wel secundaire regels. De moraliteit kent geen systeem van primaire en secundaire regels.
Een vierde verschil tussen moraliteit en recht is dat het recht ingebed is in een sociaal systeem. De
wet kent gebouwen met rechtbanken, politiebureaus en gevangenissen en een minister. Moraliteit
heeft geen eigen apparaat.
Moraliteit en ethiek: ethiek is moraal op papier. Het is denken over moraal, losgemaakt van
intuïtieve morele keuzes die onmiddellijk worden gemaakt. Aan de basis van de ethiek liggen dan ook
niet morele intuïties maar ons redeneervermogen, onze rede of ratio. Ethici proberen theorieën op
stellen over moraliteit. Deze theorieën kennen 2 functies.
1. De theorieën kunnen behulpzaam zijn in het scheppen van helderheid. Sommige zaken zijn te
ingewikkeld om direct een moreel oordeel over te kunnen vormen.
In ethische theorieën worden normen, waarden en argumenten op een rijtje gezet. Theorieën geven
woorden aan gevoelens en overwegingen die maar half zijn uitgedacht en scherpen dus ons denken
aan. Dit is van belang voor ons maar maakt het ook mogelijk te discussiëren over morele problemen.
Wanneer de ethiek probeert te verhelderen en morele standpunten beschrijft, wordt zij descriptieve
ethiek genoemd. Descriptief betekend beschrijvend. Deze richting inventariseert de morele
opvattingen die leven onder de mensen en stelt vragen als: waarom keuren mensen bepaald gedrag
af en waarom beschouwen ze ander gedrag goed?
De 2de taak die de ethiek zich stelt, is het kritisch toetsen van morele opvattingen en het opstellen
van geldige theorieën. Niet zelden nemen ethici dan de taak van profeet op zich en beschrijven zij het
pad dat naar hun inzicht leidt tot een zinvol en juist leven. Deze ethiek is de normatieve ethiek.
Descriptieve ethiek: beschrijving en verheldering van morele begrippen.
Normatieve ethiek: het voorschrijven van gedrag of identiteit.
De 3 hoofdstromingen; plichtethiek, gevolgethiek en deugdethiek
In elke theorie wordt de nadruk gelegd op 1 van de 3 bouwstenen.
Plichtethiek: hier staat de norm centraal. Het centrale idee is dat men de plicht heeft om aan deze
norm te gehoorzamen, ongeacht de consequenties.
Gevolgethiek: hier staat de handeling centraal. Niet de handeling op zich maar het gevolg.
handelingen worden beoordeeld aan de hand van de bijdrage die ze leveren aan het tot stand komen
van waarden als geluk, welzijn en sociaal welzijn.
Deugdethiek: in de plicht en gevolg ethiek staat het handelen centraal, wat mensen doen. In beide
komt de vraag centraal te staan: hoe moet de mens handelen, wat mag je doen en wat niet? In de
deugdethiek stelt men andere vragen. De vraag is: wat voor mens moet je zijn? De houding die
iemand heeft zoals die tot uitdrukking komt in haar karakter staat centraal. Een ander woord voor
goede karaktereigenschappen is deugden. In deze ethiek wordt in eerste instantie geen oordeel
gegeven over wat iemand heeft gedaan, maar over wat voor persoon iemand is.
Hoofdstuk 2: Plichtethiek
In algemene zin verwijst het begrip moraliteit naar de opvattingen die er zijn ten aanzien van hoe
mensen zich moeten gedragen ten opzichte van elkaar. Moraliteit gaat over wat mag en wat mag
niet in de omgang met de ander.
Ieder mens maakt voortdurend gebeurtenissen mee die een morele lading hebben:
- als iemand uit je groepje voor de 2de keer te laat komt
- als je een werkstuk knipt en plakt en vervolgens inlevert
- als je zwartrijdt met de trein
- als een vriend vereenzaamt na zijn of haar coming-out
- als je in een moeilijke thuissituatie zit, door ouders die alles verbieden
Deze voorbeelden maken duidelijk dat het onderwerp van de moraliteit vooral het ongewenste
gedrag is. Het gaat meestal over wat niet mag en over de grenzen die aan gedrag gesteld (moeten)
worden. Wordt een morele grens overschreven, zorgt de meestal voor boosheid. Morele oordelen
gaan vaak samen met verontwaardiging.
Moraliteit: dit is het geheel aan regels, waarden en houdingen dat het gedrag van mensen reguleert
met het oog op de belangen en het welzijn van anderen.
Morele regels begrenzen de individuele vrijheid van handelen. Niet alles wat kan en wordt gewild, is
toegestaan. De begrenzing wordt gevormd door een gemeenschappelijk belang.
Moraliteit gaat over gedrag van mensen: alleen mensen kunnen verantwoordelijk worden gehouden
voor hun gedrag.
- Smalle moraliteit: in hoeverre moeten we rekening houden met de belangen en welzijn van andere.
- Brede moraliteit: hierin wordt ook de vraag naar een zinvol en gelukkig leven betrokken. Wat
maakt een leven zinvol?
Moraliteit is normatief: moraliteit bevat regels waarmee menselijk gedrag wordt genormeerd. Het is
normatief. Er wordt voorgeschreven hoe gehandeld moet worden in de omgang met de ander. Iets is
toelaatbaar/ontoelaatbaar of goed/slecht.
Wat goed of slecht is verandert in de loop der jaren; vroeger was het niet erg om met de ramen dicht
te roken terwijl de kinderen achterin zaten, tegenwoordig denken mensen hier anders over.
Ook per land verschilt het wat goed of slecht is missverkiezingen.
Moraliteit schrijft dus voor hoe we ons moeten gedragen tegenover anderen. Normen, waarden en
houding zijn de bouwstenen van moraliteit. Normen en waarden slaan op gedrag en houding heeft
betrekking op de persoon die handelt.
1. Normen: morele regels noem je ook wel normen (ze geven regels/een richtlijn). Normen hebben
een dwingend karakter. Ze gebieden of verbieden bepaald gedrag.
- Een geleende fiets breng je terug.
- Oude mensen bied je een helpende hand.
De opvattingen die een mens hier over heeft zijn aangeboren. In veel gezegdes zitten morele regels
geformuleerd: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’.
Een andere vorm waarin morele regels zijn gegoten zijn gedragsregels die bedrijven hanteren.
2. Waarden: waarden geven aan wat goed, gewenst en waardevol wordt gevonden. Het zijn de
principes en idealen die richting geven aan een leven. Voorbeelden van morele waarden zijn:
professionaliteit, eerlijkheid en betrouwbaarheid.
Waarden drukken een ideale toestand uit. Wie de waarde gezondheid belangrijk vindt, wil dus
,gezond worden/blijven. Een docent past de waarde gelijkheid toe.
Waarden kunnen worden onderverdeeld in:
a. Persoonlijke waarden: dit zijn doelstellingen die je voor jezelf wilt bereiken.
b. Sociale waarden: deze betreffen direct het samenleven met andere mensen. Voorbeelden hiervan
zijn vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Het zijn ideale standen van zaken voor de samenleving in het
geheel.
Waarden liggen ten grondslag aan waardeoordelen. Ze worden gebruikt om gedrag, meningen en
ideeën van anderen te beoordelen:
- Maak die sigaret uit, want roken is slecht gezondheid.
- Zij is geen goede vriendin voor mijn zoon gezondheid (in het algemeen slecht voor zijn welzijn)
- Het is slecht om te spieken eerlijkheid.
- Het is goed om je afspraak na te komen betrouwbaarheid.
- Zij blijft aardig tegen een irritant kind geduld.
Waarden zijn abstract, ze beschrijven een doel, maar niet de weg om dit te bereiken. Normen
schrijven concreet gedrag voor. Normen trekken grenzen terwijl waarden een ideaal formuleren.
Waarden en normen zijn wel op elkaar betrokken. Als waarden het geformuleerde doel zijn, dan
stellen de normen de voorwaarden om het doel te bereiken.
De waarde gezondheid kan worden gerealiseerd door de norm niet te roken na te leven.
Ieder mens heeft andere waarde, deze kunnen ook in de loop der jaren veranderen en het ligt ook
aan de omgeving waarin je bent.
Het naast elkaar bestaan van verschillende waarden en normen noem je moreel pluralisme. Dit kan
zich voordoen als verschillende mensen verschillende waarden aanhangen, maar ook een individu
kan verschillende onverenigbare waarden aanhangen. Het kan leiden tot conflicten.
- Een vrouw is lid van de VVD maar gaat ook naar de katholieke kerk. De kerk verwacht dat ze tegen
abortus is maar de VVD vindt juist dat dit wel moet kunnen.
3. Houding: bij waarden en normen ligt de nadruk op het handelen. Welke regel moeten we volgen
en welke waarde ligt aan de regel ten grondslag? De houding van een persoon is ook belangrijk.
Houding is de manier van handelen van een bepaald persoon.
Karaktereigenschappen bepalen mede de morele keuzes die worden gemaakt. Iemand met
doorzettingsvermogen, maakt andere keuzes dan iemand die altijd makkelijk opgeeft. Je houding
bepaald ook de manier waarop je naar de wereld kijkt.
Moraliteit is niet de enige verzameling aan regels voor gedrag. Rechtsregels, fatsoensregels en
religieuze regels schrijven ook gedrag voor.
1. Het onderscheid met fatsoensregels: dit zijn zwakke morele regels. Regels die we minder
belangrijk vinden dan morele regels. Het gaat in dit geval over bijv. tafelmanieren, wachten op je
beurt bij de bakker en opstaan in de tram voor een ouder iemand. Fatsoenregels noem je ook wel
etiquette.
2. Het onderscheid met religie: grote religies kennen regels en die zijn voor gelovige belangrijk. Maar
een religie omvat meer dan morele regels. Bijv. spijswetten, kledingvoorschriften of speciale dagen.
Een tweede verschil tussen moraliteit en religies is dat religies grote verhalen kennen en al dan niet
heilige boeken waar deze in staan. Moraliteit heeft geen centraal betekenisverlenend verhaal.
Een derde verschil is dat religies meestal een bovennatuurlijk opperwezen kennen dat de oorsprong
is van alle morele regels.
3. De verschillen tussen recht en moraliteit: een functie van het recht is het reguleren van de
maatschappij d.m.v. regels. Het is niet verwonderlijk dat de oorsprong van veel rechtsregels een
, morele regel is. dat liegen niet mag is vastgesteld in art. 3:44 BW en iemand bang maken mag ook
niet art. 285 Sr.
Ondanks dat recht en moraliteit nauw met elkaar zijn verweven, zijn er ook verschillen tussen de 2.
Recht onderscheidt zich van morele regels door het feit dat recht geschreven bronnen heeft.
Rechtsregels kunnen worden afgedwongen. Bij overtreding van morele regels bestaat geen sanctie.
Het recht bestaat niet alleen uit regels waarin de rechten en plichten van burgers zijn vastgesteld.
Een hele categorie is bedoeld om bevoegdheden te verlenen en procedures vast te stellen. Dit noem
je ook wel secundaire regels. De moraliteit kent geen systeem van primaire en secundaire regels.
Een vierde verschil tussen moraliteit en recht is dat het recht ingebed is in een sociaal systeem. De
wet kent gebouwen met rechtbanken, politiebureaus en gevangenissen en een minister. Moraliteit
heeft geen eigen apparaat.
Moraliteit en ethiek: ethiek is moraal op papier. Het is denken over moraal, losgemaakt van
intuïtieve morele keuzes die onmiddellijk worden gemaakt. Aan de basis van de ethiek liggen dan ook
niet morele intuïties maar ons redeneervermogen, onze rede of ratio. Ethici proberen theorieën op
stellen over moraliteit. Deze theorieën kennen 2 functies.
1. De theorieën kunnen behulpzaam zijn in het scheppen van helderheid. Sommige zaken zijn te
ingewikkeld om direct een moreel oordeel over te kunnen vormen.
In ethische theorieën worden normen, waarden en argumenten op een rijtje gezet. Theorieën geven
woorden aan gevoelens en overwegingen die maar half zijn uitgedacht en scherpen dus ons denken
aan. Dit is van belang voor ons maar maakt het ook mogelijk te discussiëren over morele problemen.
Wanneer de ethiek probeert te verhelderen en morele standpunten beschrijft, wordt zij descriptieve
ethiek genoemd. Descriptief betekend beschrijvend. Deze richting inventariseert de morele
opvattingen die leven onder de mensen en stelt vragen als: waarom keuren mensen bepaald gedrag
af en waarom beschouwen ze ander gedrag goed?
De 2de taak die de ethiek zich stelt, is het kritisch toetsen van morele opvattingen en het opstellen
van geldige theorieën. Niet zelden nemen ethici dan de taak van profeet op zich en beschrijven zij het
pad dat naar hun inzicht leidt tot een zinvol en juist leven. Deze ethiek is de normatieve ethiek.
Descriptieve ethiek: beschrijving en verheldering van morele begrippen.
Normatieve ethiek: het voorschrijven van gedrag of identiteit.
De 3 hoofdstromingen; plichtethiek, gevolgethiek en deugdethiek
In elke theorie wordt de nadruk gelegd op 1 van de 3 bouwstenen.
Plichtethiek: hier staat de norm centraal. Het centrale idee is dat men de plicht heeft om aan deze
norm te gehoorzamen, ongeacht de consequenties.
Gevolgethiek: hier staat de handeling centraal. Niet de handeling op zich maar het gevolg.
handelingen worden beoordeeld aan de hand van de bijdrage die ze leveren aan het tot stand komen
van waarden als geluk, welzijn en sociaal welzijn.
Deugdethiek: in de plicht en gevolg ethiek staat het handelen centraal, wat mensen doen. In beide
komt de vraag centraal te staan: hoe moet de mens handelen, wat mag je doen en wat niet? In de
deugdethiek stelt men andere vragen. De vraag is: wat voor mens moet je zijn? De houding die
iemand heeft zoals die tot uitdrukking komt in haar karakter staat centraal. Een ander woord voor
goede karaktereigenschappen is deugden. In deze ethiek wordt in eerste instantie geen oordeel
gegeven over wat iemand heeft gedaan, maar over wat voor persoon iemand is.
Hoofdstuk 2: Plichtethiek
