Volledige samenvatting Blok 1.6 (Bachelor Pedagogische
Wetenschappen)
Let op: in deze samenvatting staan doelstellingen van het NVO tentamen voor pre-master
studenten aangezien zij blok 1.6 van de Bachelor Pedagogische wetenschappen later dan de reguliere
studenten hebben gekregen. Echter komt de stof volledig overeen dus is deze samenvatting volledig
bruikbaar voor eerstejaars bachelor studenten.
5a. Een beschrijving en kritische beschouwing te geven van de identiteit van de orthopedagogiek,
zowel vanuit een historisch als vanuit een vergelijkend perspectief (probleem 1 van blok 1.6)
5. Orthopedagogisch handelen
Literatuur doelstelling 5a:
- Ruijssenaars, A. J. J. M., Van den Bergh, P.M., & Van Drenth, J.M.L. (2012). Orthopedagogiek:
ontwikkelingen, theorieën en modellen. (hoofdstuk 1 (Koppelingen naar een externe site.), 2
(Koppelingen naar een externe site.) en 8.4.1 (Koppelingen naar een externe site.)). (SL)
- van der Ploeg, J. & Scholte, E. (red.). Orthopedagogische probleemvelden en voorzieningen in
Nederland (373-390). (hoofdstuk 21). (SL)
- van IJzendoorn, M.H. & Rosmalen, van, L. (2016). Pedagogiek in beeld. Een inleiding in de
pedagogische studie van opvoeding, onderwijs en hulpverlening. Houten: Bohn, Stafleu, van Loghum.
(Passages uit H1 (1.2 en 1.3.1) en H15 (15.2 en 15.3)).(beschikbaar als e-book: https://eur-on-
worldcat-org.eur.idm.oclc.org/oclc/1022796133 )
- Luijk M. et al. (2019). Opgroeien in de complexe werkelijkheid: de unieke bijdrage van de
pedagogiek in Nederland. Pedagogiek 39 (1), 79-93. doi 10.5117/PED2019.1005.LUIJ
- Werkvelden van de orthopedagoog (Koppelingen naar een externe site.)
- JeugdwetKoppelingen naar een externe site.
Wat is orthopedagogiek?
Pedagogiek = bestuderen van de opvoeding, onderwijs en hulpverlening met oog op verbetering in
de praktijk.
Orthopedagogiek = richt zich op de opvoeding in problematische situaties met als doel het
optimaliseren van de opvoeding voor het kind en de opvoeder. Een orthopedagoog verleent hulp bij
opvoedings- en onderwijsproblemen.
De orthopedagoog bestudeert de opvoeding wanneer er sprake is van een problematische
ontwikkeling en ondersteunt ouders en andere opvoeders bij opvoedingsproblemen.
Verschillende benaderingen over orthopedagogiek:
➢ Klassieke benadering = van Gelder en Baartman. Benadering van vroeger.
• Afwijkende-/probleemkind staat centraal
• Oorzaak: Problemen komen uit het kind zelf → probleem had biologische aard
• Doel → GEEN preventie maar behandeling om de gevolgen zo klein mogelijk te
maken.
• Aanpak: Strenge opvoeding om problemen te verhelpen.
➢ Moderne benadering (vanaf 1980) = Ter Horst en de Ruyter. Benadering meer van nu.
, • Problematische opvoedingssituatie (POS) van het kind staat centraal.
• Oorzaak: moet gezocht worden in de opvoeding (meer focus hierop)
• Doel → perfectioneren/optimaliseren van de opvoeding bij het kind en de ouders
• Aanpak: preventie en behandeling, opvoeders meenemen in proces.
Let op: tentamenvraag NVO 2021 ging over wat er nu centraal staat in de orthopedagogiek.
Antwoord: Problematische opvoedingssituatie.
Aandachtsgebieden orthopedagogiek
- Ontwikkelingsstoornissen, lichamelijke en zintuigelijke beperkingen
- Ernstige emotionele en gedragsproblemen
- Leerproblemen en stoornissen
→ Vooral hulpverlening bij de opvoedings- en onderwijsproblemen die met deze
aandachtsgebieden/beperkingen gepaard gaan.
Drie niveaus van Orthopedagogiek
1. Gedrag = gedrag van het kind
2. Neurobiologisch = kijken naar de hersenen van het kind
3. Cognitief-psychologisch = empirisch, wat je waarneemt.
Werkvelden: gehandicaptenzorg, jeugdzorg, speciaal onderwijs.
Wetenschappelijke onderzoeksdisciplines:
1- Natuurwetenschappelijk = nadruk ligt op dataverzameling ter verklaring van problemen en
empirisch beschrijven van factoren
2- Technisch-instrumentele opvatting = De veronderstelling dat de opvoeder alles aan een kind kan
aanleren mits er effectieve wetenschappelijke methodes worden toegepast
3- (Gedragswetenschap)
Praktische disciplines:
1- Handelingsgerichte wetenschap: niet alleen kennis is noodzakelijk, ook professionele
vaardigheden en methodes. De opvoeding is een wederzijds proces tussen opvoeder en kind.
Niet-objectieve meetbare factoren meenemen. Voorbeeld: emotionele aspecten van de
opvoeding.
De twee profielen van orthopedagogiek zijn: Natuurwetenschappelijk en Handelingsgericht.
Antwoord leerdoel = orthopedagogiek is gericht op de opvoeding in problematische situaties.
Voorbeeld: bij een kind met een beperking, ontwikkelingsstoornis of gezins- en jeugdproblematiek.
Het doel is het optimaliseren van de opvoeding (voor ouder en kind).
Wat zijn de overeenkomsten en verschillen tussen orthopedagogiek, psychologie en
psychiatrie? (vergelijkend perspectief)
Biopsychosociaal model =
◼ Psychiatrie (bio) = medische kijk op ontwikkeling en opvoeding, problemen worden
verklaard vanuit de biologie. Richt zich op ontstaan, diagnosticeren en behandelen van
psychopathologie. Hiermee het herkennen, begrijpen en leren beïnvloeden van patronen.
- Psychiater schrijft medicatie voor en heeft verstand van processen in het lichaam die
bepaald gedrag veroorzaken (geneeskundige kennis).
Voorbeeld: onderzoek naar erfelijkheid bij ADHD, onderzoek risicofactoren suïcidaal gedrag.
, ◼ Psychologie (psycho) = bestudeert de ontwikkeling van de mens in alle levensfasen.
Beschrijven van normale ontwikkeling en verklaren van verstoorde ontwikkeling. Focus op
individuele beleving van de client.
Behandelen psychologische functies (motivatie, aandacht, geheugen).
- Kijken naar interventies als cognitieve gedragstherapie en conditionering.
◼ (Ortho)pedagogiek (sociaal) = nadruk op de rol die de omgeving speelt bij het opgroeien en
opvoeden van een kind (pedagogisch omgevingsperspectief). Interactie met de
opvoedingscontext (nabije en niet-nabije) is belangrijk in de ontwikkeling van een kind.
- Behandelen ontwikkelingsstoornissen, beperkingen en diverse problenen.
Voorbeeld: onderzoek naar effecten van planmatig handelen in jeugdhulpverlening.
Onderzoek naar rekenprogramma’s voor hoogbegaafde leerlingen.
Verschillen
Onderwerp (Ortho)pedagogiek Ontwikkelings/ Kinder- en jeugdpsychiatrie
kinderpsychologie
Niveau van Integratief Integratief X
onderzoeksvragen (beide kanten belichten)
Type Beschrijven, verklaren en toepassen. Alleen beschrijven en verklaren X
onderzoeksvragen Bijdrage normen + waarden debat
(normatief)
Soort wetenschap Handelingswetenschap (hulp en Gedragswetenschap, positieve Gedragswetenschap, positieve
advies) wetenschap; gebaseerd op feiten wetenschap → Gericht op
→ Gericht op diagnostiek diagnostiek
Referentiekader Omgevingsperspectief (micro,meso, Individuele perspectief (micro), Individuele perspectief (micro),
macro) en bio-psychosociaal met bio-psychosociaal met nadruk op bio-psychosociaal met nadruk op
nadruk op sociaal psycho bio
Oorsprong van Wijsgerig antropologisch (gericht op Empirisch Empirisch
discipline gedrag), (Empirisch) Opleiding: psychologie Opleiding: geneeskunde
Opleiding: pedagogische (Gevoeliger voor signalen die
wetenschappen herkenbaar zijn vanuit medisch-
biologische achtergrond)
Oorsprong van het Omgeving (omgevingsperspectief) Intrapsychisch Biologisch (biopsychosociaal
probleem model)
Behandeling Alle (maar geen medicatie) Alle (maar geen medicatie) Alle inclusief medicatie
Wetenschappelijk Geesteswetenschap, nadruk op POS Empirisch Geesteswetenschap, bio-
onderzoek - (problematische neurologisch, individuele
onderwerp opvoedingssituatie) en psychopathologie begrijpen en
onderwijs(problemen) die hiermee beïnvloeden.
gepaard gaan
- Alle drie wel geschoold in Classificatie op grond van
empirisch onderzoek doen verschijnselen.
en toegang tot dezelfde Zie hiernaast de overeenkomsten.
wetenschappelijke bronnen
- Dezelfde middelen om Zie hiernaast de overeenkomsten.
problemen te herkennen en
taxeren; DSM,
CBCl/TRF/YSR,
gesprekstechnieken,
luisterhouding, inlevend
vermogen.
, Werkveld GGZ instelling, Jeugdhulp, (speciaal) Vooral GGZ instelling, Jeugdhulp, Ziekenhuis, jeugdinstelling
onderwijs, gehandicapte zorg. onderwijs,
algemene ziekenhuis,
jeugdinstelling
Doelgroep Kinderen (opvoedingscontext en Alle mensen Alle mensen (gericht op o.a.
opvoedingsgeschiedenis) persoonlijkheidskenmerken en
3 aandachtsgebieden: pathologie bij de ouder)
1. Ontwikkelingsstoornissen,
lichamelijke en zintuigelijke
beperkingen
2. Emotionele- en gedragsproblemen
3. Leerproblemen en leerstoornissen
Bij orthopedagogiek vormt de problematische opvoedings- en onderwijsleersituatie het centrale
thema van onderzoek en praktijk. Nadruk in opleidingen ligt op behandeling, begeleiding,
diagnostiek.
Kinderpsychiatrie: begrijpen en verklaren van emotionele en gedragsproblemen van een kind of
jeugdige in een biopsychosociaal model
Overeenkomsten
1.Psychiatrie/Psychologie is gedrag & Orthopedagogiek is praktische behandeling
- Psychiatrie/Psychologie → Empirisch normatief/gedragswetenschap
- Orthopedagogiek → Handelingswetenschap (hulp en handelingsgericht advies)
→ Integratieve theorie; integratie van pedagogische kennis in andere disciplines met oog op
verbetering van de praktijk (van micro- tot macroniveau).
Uitleg:
Orthopedagogiek verbindt verschillende disciplinaire perspectieven met elkaar tot een
integratieve theorie, integreert pedagogisch relevante kennis uit andere disciplines vanuit
een pedagogische perspectief en met het oog op de verbetering van de pedagogische
praktijk, in het belang van het kind.
Psycholoog legt de nadruk op beschrijving en verklaring van de ontwikkeling.
2.Psychologen en Orthopedagogen mogen beide geen medicatie voorschrijven (psychiater wel)
3.Zowel psychiaters, psychologen en orthopedagogen bevoegd voor diagnose stellen.
4.Zowel psychiaters, psychologen en orthopedagogen werken evidence-based (evidence-bases
practice → klinisch handelen op basis van bewijs)
5. Gelijkwaardig: als twee academische disciplines in een werkveld uitwisselbaar zijn wat betreft
bekwaamheid en effectiviteit in het uitvoeren van kerntaken waarvoor ze zich gesteld zien (iedere
professional neemt ook de verantwoordelijkheid op zich om de eigen grenzen van bekwaamheid te
bewaken).
Antwoord leerdoel = bij orthopedagogiek wordt er meer naar de sociale kant gekeken en bij
psychologie meet naar de psyche kant en bij psychiatoren meer naar de biologische kant.
Een psychiater mag wel medicatie voorschrijven, orthopedagoog en psycholoog niet. Orthopedagoog
kijkt naar de situatie (integratief) en de andere twee disciplines alleen naar het individu.
Orthopedagogiek is meer handelingsgericht en de andere twee disciplines zijn meer gericht op de
positieve wetenschappen (en dus diagnostiek).
Wetenschappen)
Let op: in deze samenvatting staan doelstellingen van het NVO tentamen voor pre-master
studenten aangezien zij blok 1.6 van de Bachelor Pedagogische wetenschappen later dan de reguliere
studenten hebben gekregen. Echter komt de stof volledig overeen dus is deze samenvatting volledig
bruikbaar voor eerstejaars bachelor studenten.
5a. Een beschrijving en kritische beschouwing te geven van de identiteit van de orthopedagogiek,
zowel vanuit een historisch als vanuit een vergelijkend perspectief (probleem 1 van blok 1.6)
5. Orthopedagogisch handelen
Literatuur doelstelling 5a:
- Ruijssenaars, A. J. J. M., Van den Bergh, P.M., & Van Drenth, J.M.L. (2012). Orthopedagogiek:
ontwikkelingen, theorieën en modellen. (hoofdstuk 1 (Koppelingen naar een externe site.), 2
(Koppelingen naar een externe site.) en 8.4.1 (Koppelingen naar een externe site.)). (SL)
- van der Ploeg, J. & Scholte, E. (red.). Orthopedagogische probleemvelden en voorzieningen in
Nederland (373-390). (hoofdstuk 21). (SL)
- van IJzendoorn, M.H. & Rosmalen, van, L. (2016). Pedagogiek in beeld. Een inleiding in de
pedagogische studie van opvoeding, onderwijs en hulpverlening. Houten: Bohn, Stafleu, van Loghum.
(Passages uit H1 (1.2 en 1.3.1) en H15 (15.2 en 15.3)).(beschikbaar als e-book: https://eur-on-
worldcat-org.eur.idm.oclc.org/oclc/1022796133 )
- Luijk M. et al. (2019). Opgroeien in de complexe werkelijkheid: de unieke bijdrage van de
pedagogiek in Nederland. Pedagogiek 39 (1), 79-93. doi 10.5117/PED2019.1005.LUIJ
- Werkvelden van de orthopedagoog (Koppelingen naar een externe site.)
- JeugdwetKoppelingen naar een externe site.
Wat is orthopedagogiek?
Pedagogiek = bestuderen van de opvoeding, onderwijs en hulpverlening met oog op verbetering in
de praktijk.
Orthopedagogiek = richt zich op de opvoeding in problematische situaties met als doel het
optimaliseren van de opvoeding voor het kind en de opvoeder. Een orthopedagoog verleent hulp bij
opvoedings- en onderwijsproblemen.
De orthopedagoog bestudeert de opvoeding wanneer er sprake is van een problematische
ontwikkeling en ondersteunt ouders en andere opvoeders bij opvoedingsproblemen.
Verschillende benaderingen over orthopedagogiek:
➢ Klassieke benadering = van Gelder en Baartman. Benadering van vroeger.
• Afwijkende-/probleemkind staat centraal
• Oorzaak: Problemen komen uit het kind zelf → probleem had biologische aard
• Doel → GEEN preventie maar behandeling om de gevolgen zo klein mogelijk te
maken.
• Aanpak: Strenge opvoeding om problemen te verhelpen.
➢ Moderne benadering (vanaf 1980) = Ter Horst en de Ruyter. Benadering meer van nu.
, • Problematische opvoedingssituatie (POS) van het kind staat centraal.
• Oorzaak: moet gezocht worden in de opvoeding (meer focus hierop)
• Doel → perfectioneren/optimaliseren van de opvoeding bij het kind en de ouders
• Aanpak: preventie en behandeling, opvoeders meenemen in proces.
Let op: tentamenvraag NVO 2021 ging over wat er nu centraal staat in de orthopedagogiek.
Antwoord: Problematische opvoedingssituatie.
Aandachtsgebieden orthopedagogiek
- Ontwikkelingsstoornissen, lichamelijke en zintuigelijke beperkingen
- Ernstige emotionele en gedragsproblemen
- Leerproblemen en stoornissen
→ Vooral hulpverlening bij de opvoedings- en onderwijsproblemen die met deze
aandachtsgebieden/beperkingen gepaard gaan.
Drie niveaus van Orthopedagogiek
1. Gedrag = gedrag van het kind
2. Neurobiologisch = kijken naar de hersenen van het kind
3. Cognitief-psychologisch = empirisch, wat je waarneemt.
Werkvelden: gehandicaptenzorg, jeugdzorg, speciaal onderwijs.
Wetenschappelijke onderzoeksdisciplines:
1- Natuurwetenschappelijk = nadruk ligt op dataverzameling ter verklaring van problemen en
empirisch beschrijven van factoren
2- Technisch-instrumentele opvatting = De veronderstelling dat de opvoeder alles aan een kind kan
aanleren mits er effectieve wetenschappelijke methodes worden toegepast
3- (Gedragswetenschap)
Praktische disciplines:
1- Handelingsgerichte wetenschap: niet alleen kennis is noodzakelijk, ook professionele
vaardigheden en methodes. De opvoeding is een wederzijds proces tussen opvoeder en kind.
Niet-objectieve meetbare factoren meenemen. Voorbeeld: emotionele aspecten van de
opvoeding.
De twee profielen van orthopedagogiek zijn: Natuurwetenschappelijk en Handelingsgericht.
Antwoord leerdoel = orthopedagogiek is gericht op de opvoeding in problematische situaties.
Voorbeeld: bij een kind met een beperking, ontwikkelingsstoornis of gezins- en jeugdproblematiek.
Het doel is het optimaliseren van de opvoeding (voor ouder en kind).
Wat zijn de overeenkomsten en verschillen tussen orthopedagogiek, psychologie en
psychiatrie? (vergelijkend perspectief)
Biopsychosociaal model =
◼ Psychiatrie (bio) = medische kijk op ontwikkeling en opvoeding, problemen worden
verklaard vanuit de biologie. Richt zich op ontstaan, diagnosticeren en behandelen van
psychopathologie. Hiermee het herkennen, begrijpen en leren beïnvloeden van patronen.
- Psychiater schrijft medicatie voor en heeft verstand van processen in het lichaam die
bepaald gedrag veroorzaken (geneeskundige kennis).
Voorbeeld: onderzoek naar erfelijkheid bij ADHD, onderzoek risicofactoren suïcidaal gedrag.
, ◼ Psychologie (psycho) = bestudeert de ontwikkeling van de mens in alle levensfasen.
Beschrijven van normale ontwikkeling en verklaren van verstoorde ontwikkeling. Focus op
individuele beleving van de client.
Behandelen psychologische functies (motivatie, aandacht, geheugen).
- Kijken naar interventies als cognitieve gedragstherapie en conditionering.
◼ (Ortho)pedagogiek (sociaal) = nadruk op de rol die de omgeving speelt bij het opgroeien en
opvoeden van een kind (pedagogisch omgevingsperspectief). Interactie met de
opvoedingscontext (nabije en niet-nabije) is belangrijk in de ontwikkeling van een kind.
- Behandelen ontwikkelingsstoornissen, beperkingen en diverse problenen.
Voorbeeld: onderzoek naar effecten van planmatig handelen in jeugdhulpverlening.
Onderzoek naar rekenprogramma’s voor hoogbegaafde leerlingen.
Verschillen
Onderwerp (Ortho)pedagogiek Ontwikkelings/ Kinder- en jeugdpsychiatrie
kinderpsychologie
Niveau van Integratief Integratief X
onderzoeksvragen (beide kanten belichten)
Type Beschrijven, verklaren en toepassen. Alleen beschrijven en verklaren X
onderzoeksvragen Bijdrage normen + waarden debat
(normatief)
Soort wetenschap Handelingswetenschap (hulp en Gedragswetenschap, positieve Gedragswetenschap, positieve
advies) wetenschap; gebaseerd op feiten wetenschap → Gericht op
→ Gericht op diagnostiek diagnostiek
Referentiekader Omgevingsperspectief (micro,meso, Individuele perspectief (micro), Individuele perspectief (micro),
macro) en bio-psychosociaal met bio-psychosociaal met nadruk op bio-psychosociaal met nadruk op
nadruk op sociaal psycho bio
Oorsprong van Wijsgerig antropologisch (gericht op Empirisch Empirisch
discipline gedrag), (Empirisch) Opleiding: psychologie Opleiding: geneeskunde
Opleiding: pedagogische (Gevoeliger voor signalen die
wetenschappen herkenbaar zijn vanuit medisch-
biologische achtergrond)
Oorsprong van het Omgeving (omgevingsperspectief) Intrapsychisch Biologisch (biopsychosociaal
probleem model)
Behandeling Alle (maar geen medicatie) Alle (maar geen medicatie) Alle inclusief medicatie
Wetenschappelijk Geesteswetenschap, nadruk op POS Empirisch Geesteswetenschap, bio-
onderzoek - (problematische neurologisch, individuele
onderwerp opvoedingssituatie) en psychopathologie begrijpen en
onderwijs(problemen) die hiermee beïnvloeden.
gepaard gaan
- Alle drie wel geschoold in Classificatie op grond van
empirisch onderzoek doen verschijnselen.
en toegang tot dezelfde Zie hiernaast de overeenkomsten.
wetenschappelijke bronnen
- Dezelfde middelen om Zie hiernaast de overeenkomsten.
problemen te herkennen en
taxeren; DSM,
CBCl/TRF/YSR,
gesprekstechnieken,
luisterhouding, inlevend
vermogen.
, Werkveld GGZ instelling, Jeugdhulp, (speciaal) Vooral GGZ instelling, Jeugdhulp, Ziekenhuis, jeugdinstelling
onderwijs, gehandicapte zorg. onderwijs,
algemene ziekenhuis,
jeugdinstelling
Doelgroep Kinderen (opvoedingscontext en Alle mensen Alle mensen (gericht op o.a.
opvoedingsgeschiedenis) persoonlijkheidskenmerken en
3 aandachtsgebieden: pathologie bij de ouder)
1. Ontwikkelingsstoornissen,
lichamelijke en zintuigelijke
beperkingen
2. Emotionele- en gedragsproblemen
3. Leerproblemen en leerstoornissen
Bij orthopedagogiek vormt de problematische opvoedings- en onderwijsleersituatie het centrale
thema van onderzoek en praktijk. Nadruk in opleidingen ligt op behandeling, begeleiding,
diagnostiek.
Kinderpsychiatrie: begrijpen en verklaren van emotionele en gedragsproblemen van een kind of
jeugdige in een biopsychosociaal model
Overeenkomsten
1.Psychiatrie/Psychologie is gedrag & Orthopedagogiek is praktische behandeling
- Psychiatrie/Psychologie → Empirisch normatief/gedragswetenschap
- Orthopedagogiek → Handelingswetenschap (hulp en handelingsgericht advies)
→ Integratieve theorie; integratie van pedagogische kennis in andere disciplines met oog op
verbetering van de praktijk (van micro- tot macroniveau).
Uitleg:
Orthopedagogiek verbindt verschillende disciplinaire perspectieven met elkaar tot een
integratieve theorie, integreert pedagogisch relevante kennis uit andere disciplines vanuit
een pedagogische perspectief en met het oog op de verbetering van de pedagogische
praktijk, in het belang van het kind.
Psycholoog legt de nadruk op beschrijving en verklaring van de ontwikkeling.
2.Psychologen en Orthopedagogen mogen beide geen medicatie voorschrijven (psychiater wel)
3.Zowel psychiaters, psychologen en orthopedagogen bevoegd voor diagnose stellen.
4.Zowel psychiaters, psychologen en orthopedagogen werken evidence-based (evidence-bases
practice → klinisch handelen op basis van bewijs)
5. Gelijkwaardig: als twee academische disciplines in een werkveld uitwisselbaar zijn wat betreft
bekwaamheid en effectiviteit in het uitvoeren van kerntaken waarvoor ze zich gesteld zien (iedere
professional neemt ook de verantwoordelijkheid op zich om de eigen grenzen van bekwaamheid te
bewaken).
Antwoord leerdoel = bij orthopedagogiek wordt er meer naar de sociale kant gekeken en bij
psychologie meet naar de psyche kant en bij psychiatoren meer naar de biologische kant.
Een psychiater mag wel medicatie voorschrijven, orthopedagoog en psycholoog niet. Orthopedagoog
kijkt naar de situatie (integratief) en de andere twee disciplines alleen naar het individu.
Orthopedagogiek is meer handelingsgericht en de andere twee disciplines zijn meer gericht op de
positieve wetenschappen (en dus diagnostiek).
