Hoofdstuk 14: verandering in de moderne samenleving
Paragraaf 14.1 Context: traditioneel of modern
❖ Traditionele samenlevingen vertonen meer variatie dan de moderne.
❖ Dat gedrag in de moderne samenleving grotendeels voorspelbaar is, komt door
het proces dat we institutionalisering noemen.
➢ In het proces van institutionalisering ontstaan vaak organisaties die zich
richten op de standaard gedragspatronen die gevormd worden.
■ Organisaties zijn verbanden tussen mensen die een
gemeenschappelijk doel nastreven.
➢ Door gebrek aan institutionalisering in traditionele samenlevingen is er
sprake van meer variatie in normen dan in moderne samenleving.
❖ Een groot verschil tussen het denken en handelen in traditionele samenlevingen
en in een moderne samenleving kan worden verklaard door rationalisering.
➢ Voordelen van rationalisering volgens Max Weber:
■ verdere uitbouw van wetenschap en daardoor grotere beheersing
van sociale processen en natuur
■ rationele en efficiënte vormgeving van arbeidsorganisaties
■ nadruk op universele formele regels en gelijk behandeling van
gelijke gevallen ipv personen gunsten verlenen op basis van
emotionele bindingen
■ meten van opbrengsten en aandacht voor juiste man of vrouw op
juiste plaats
➢ Nadelen van rationalisering volgens Max Weber:
■ wereld waarin ons bestaan steeds meer dreigt te worden
gecontroleerd en waarbij middelen steeds meer de doelen gaan
overheersen
■ differentiatie in arbeidsverdeling die leidt tot enerzijds
vervreemding van werknemers en anderzijds tot grote
machtsverschillen in bedrijven, organisaties en de samenleving als
geheel.
■ onpersoonlijke benadering en formele, bureaucratische opstelling
in relaties tussen mensen
■ hoge eisen die het moderne arbeidsproces aan werknemers stelt.
Daarnaast is een onderklasse ontstaan die niet aan die eisen kan
voldoen en daardoor door samenleving wordt uitgesloten
■ toename van macht van bureaucratische organisatie
❖ Functionalisme-paradigma
➢ Rationalisering vormde volgens Weber het cement van de ontwikkeling
van de kapitalistische economie en leidde tot groei van materiële
welvaart.
, ➢ Mechanische solidariteit: gelijkvormigheid, geringe arbeidsdeling
waarvan sprake was in de traditionele samenleving
➢ Organische solidariteit: onderscheid, een verdere arbeidsdeling waarvan
sprake is in de moderne samenleving.
❖ Conflict-paradigma
➢ nadruk op ontstaan van maatschappelijke ongelijkheid verhoudingen door
dit proces van rationalisering
➢ Door kapitalisme ongelijke verdeling van de welvaart en ongelijke
verhoudingen in de samenleving.
➢ Marx: ongelijkheid tussen bezittende klasse en niet-bezittende klasse
staat centraal.
➢ vervreemding: de mens heeft geen zeggenschap meer over hoe en wat er
geproduceerd wordt.
❖ Rationele-actor-paradigma
➢ Door rationalisering kunnen actoren in toenemende mate het proces
beheersen om de eigen doelen te bereiken.
➢ Mensen ontwikkeld een samenhangend geheel van doelen en relaties die
worden onderhouden.
❖ De variatie op macroniveau tussen traditionele samenleving is groot
❖ De variatie op microniveau is het grootst binnen een moderne samenleving,
komt door individualisering
❖ De kanttekening moet gemaakt worden dat empirisch bewijs voor
individualisering niet overal even sterk te vinden is.
Paragraaf 14.2 Analyse: wording van de moderne samenleving
❖ Sociaal wetenschappers beschouwen zichzelf als de systematische
wetenschappelijke reflectie op de opkomst van de moderne samenleving.
❖ Politieke kenmerken moderne samenleving
➢ democratische rechtsstaten, volkssoevereiniteit.
➢ klassieke en sociale grondrechten.
❖ Economische kenmerken moderne samenleving
➢ door globalisering meer sprake van een wereldmarkt.
➢ gemengde economie; rol voor de overheid en ruimte voor vrije markt.
➢ productiesysteem is gerationaliseerd en gedifferentieerd
➢ meer sprake van een kenniseconomie
❖ Demografische kenmerken moderne samenleving
➢ urbanisatie (verstedelijking)
➢ heterogene samenstelling
❖ Culturele en sociale kenmerken moderne samenleving
➢ rationeel denken
➢ secularisering (verwereldlijking)
➢ zelfontplooiing en persoonlijke autonomie zijn belangrijk waarden van
moderne mensen
Paragraaf 14.1 Context: traditioneel of modern
❖ Traditionele samenlevingen vertonen meer variatie dan de moderne.
❖ Dat gedrag in de moderne samenleving grotendeels voorspelbaar is, komt door
het proces dat we institutionalisering noemen.
➢ In het proces van institutionalisering ontstaan vaak organisaties die zich
richten op de standaard gedragspatronen die gevormd worden.
■ Organisaties zijn verbanden tussen mensen die een
gemeenschappelijk doel nastreven.
➢ Door gebrek aan institutionalisering in traditionele samenlevingen is er
sprake van meer variatie in normen dan in moderne samenleving.
❖ Een groot verschil tussen het denken en handelen in traditionele samenlevingen
en in een moderne samenleving kan worden verklaard door rationalisering.
➢ Voordelen van rationalisering volgens Max Weber:
■ verdere uitbouw van wetenschap en daardoor grotere beheersing
van sociale processen en natuur
■ rationele en efficiënte vormgeving van arbeidsorganisaties
■ nadruk op universele formele regels en gelijk behandeling van
gelijke gevallen ipv personen gunsten verlenen op basis van
emotionele bindingen
■ meten van opbrengsten en aandacht voor juiste man of vrouw op
juiste plaats
➢ Nadelen van rationalisering volgens Max Weber:
■ wereld waarin ons bestaan steeds meer dreigt te worden
gecontroleerd en waarbij middelen steeds meer de doelen gaan
overheersen
■ differentiatie in arbeidsverdeling die leidt tot enerzijds
vervreemding van werknemers en anderzijds tot grote
machtsverschillen in bedrijven, organisaties en de samenleving als
geheel.
■ onpersoonlijke benadering en formele, bureaucratische opstelling
in relaties tussen mensen
■ hoge eisen die het moderne arbeidsproces aan werknemers stelt.
Daarnaast is een onderklasse ontstaan die niet aan die eisen kan
voldoen en daardoor door samenleving wordt uitgesloten
■ toename van macht van bureaucratische organisatie
❖ Functionalisme-paradigma
➢ Rationalisering vormde volgens Weber het cement van de ontwikkeling
van de kapitalistische economie en leidde tot groei van materiële
welvaart.
, ➢ Mechanische solidariteit: gelijkvormigheid, geringe arbeidsdeling
waarvan sprake was in de traditionele samenleving
➢ Organische solidariteit: onderscheid, een verdere arbeidsdeling waarvan
sprake is in de moderne samenleving.
❖ Conflict-paradigma
➢ nadruk op ontstaan van maatschappelijke ongelijkheid verhoudingen door
dit proces van rationalisering
➢ Door kapitalisme ongelijke verdeling van de welvaart en ongelijke
verhoudingen in de samenleving.
➢ Marx: ongelijkheid tussen bezittende klasse en niet-bezittende klasse
staat centraal.
➢ vervreemding: de mens heeft geen zeggenschap meer over hoe en wat er
geproduceerd wordt.
❖ Rationele-actor-paradigma
➢ Door rationalisering kunnen actoren in toenemende mate het proces
beheersen om de eigen doelen te bereiken.
➢ Mensen ontwikkeld een samenhangend geheel van doelen en relaties die
worden onderhouden.
❖ De variatie op macroniveau tussen traditionele samenleving is groot
❖ De variatie op microniveau is het grootst binnen een moderne samenleving,
komt door individualisering
❖ De kanttekening moet gemaakt worden dat empirisch bewijs voor
individualisering niet overal even sterk te vinden is.
Paragraaf 14.2 Analyse: wording van de moderne samenleving
❖ Sociaal wetenschappers beschouwen zichzelf als de systematische
wetenschappelijke reflectie op de opkomst van de moderne samenleving.
❖ Politieke kenmerken moderne samenleving
➢ democratische rechtsstaten, volkssoevereiniteit.
➢ klassieke en sociale grondrechten.
❖ Economische kenmerken moderne samenleving
➢ door globalisering meer sprake van een wereldmarkt.
➢ gemengde economie; rol voor de overheid en ruimte voor vrije markt.
➢ productiesysteem is gerationaliseerd en gedifferentieerd
➢ meer sprake van een kenniseconomie
❖ Demografische kenmerken moderne samenleving
➢ urbanisatie (verstedelijking)
➢ heterogene samenstelling
❖ Culturele en sociale kenmerken moderne samenleving
➢ rationeel denken
➢ secularisering (verwereldlijking)
➢ zelfontplooiing en persoonlijke autonomie zijn belangrijk waarden van
moderne mensen
