Forensische psychiatrie
Samenvatting Raes en Bakker – De psychiatrie in het Nederlandse recht
Voorgeschreven stof 2014/2015
H1 R&B: Inleiding
1900 Kraepelin vestigt psychiatrische ziekteleer (nosologie)
verschillende theorieën
belangrijkste stroming voor ontwikkeling psychiatrie = fenomenologie: verzet zich tegen objectivisme
natuurwetenschap en zegt dat het ook een subjectieve waarneming is, niet alleen empirisch te
toetsen
empirische = verstehen
fenomenologische = erklären
er was veel verwarring over termen dus toen kwam de voorloper van de DSM, de APA (American
Psychiatric Association), die maakte een classificatiesysteem
lees nog even in het boek de verschillen met arts-patiëntrelatie, blz. 7 R&B
H2 R&B: Historische reflecties over psychiatrie en recht
2.1 van verlichting naar 18e eeuw
Eind 18e eeuw: behoefte aan codificatie
1809 crimineel wetboek, maar na inlijving bij FR in 1811 Code Penal: doel is bestrijding misdaad door
eliminatie van onverbeterlijken en intimidatie en afschrikking van anderen >> ging ervan uit dat mens
een vrije keuze heeft tussen goed en kwaad en zich dus schuldig kon maken
er ontstond meer aandacht voor natuurwetenschappelijk onderzoek, systematische indelingen en de
betekenis van hersenstoornissen >> weg vrij voor geneeskundige behandeling van psychisch
gestoorden
verzorging in inrichtingen veranderede: van opsluiting, afzondering en verwaarlozing naar een meer
medische aanpak: moral treatment
nieuwe inrichting die gebaseerd is op beïnvloeding door opvoeding, arbeid en onderwijs: retreat
minder dwangmiddelen >> andere terreur namelijk dwang door angst en geforceerde onderwerping
Benjamin Rush (1745-1813) geeft als eerst wetenschappelijke basis aan onderzoek en behandeling
van geestelijk gestoorden >> verzet zich tegen wreedheden strafstelsel
Pinel: stoornissen tasten niet alleen verstand aan, maar ook de wil
2.2 Recht en psychiatrie 19e eeuw
in Engeland rechtsvraag of iemand die gedreven is door wanen niet schuldig handelt, als hij wist dat
hij in strijd met de wet handelde >> McNaughten rule: verdachte geldt als geestelijk gezond tenzij het
tegendeel wordt bewezen, daartoe moet worden aangetoond dat hij als gevolg van die geestesziekte
de aard en strekking van de daad niet besefte of niet wist dat wat hij deed verkeerd was >> geldt nog
steeds
verwaarlozing patiënten >> Krankzinnigenwet biedt mogelijkheid tot toezicht en verbetering
ook in strafrecht meer humaan: geen dwangarbeid meer en lijfstraffen en doodstraf
Lombroso: ‘L’Uomo delinquente: menselijk gedrag in samenhang met lichamelijke kenmerken
2.3 Rond eeuwwisseling, jeugdigen
,eerst geen onderscheid tussen kinderen en volwassenen, verbetering met strafrechtelijke kinderwet:
bijzondere bepalingen van jeugdigen tot 18 jaar = grote ommekeer want er spreekt een andere
mentaliteit uit: het gaat niet om wraak of vergelding maar om behandeling en voorkomen van
herhaling
2.4 ontstaan tbs 1795-1928
klassieke richting in strafrecht: humanisering van strafstelsel
moderne richting: experimenteel onderzoek en aandacht voor delinquente mens, belangrijk is Van
Hamel: stel maatregelen voor
1. voor lichtere gevallen maatregel of straf als waarschuwing ter afschrikking
2. voor zwaardere gevallen behandeling en verpleging van lange duur met oogmerk verbetering
en genezing: speciale inrichtingen, tbs
3. voor zeer zware gevallen: ook tbs maar pas na 10 jaar overwegen of verlenging noodzakelijk
is
in 1928 werd dit ingevoerd als TBR (Psychopathenwetten)
2.5 tbs in 1928-1988
er werden asyls opgericht >> toename tbs-ers ging snel >> 1933 Stopwet (aanscherping criteria voor
TBR) tot na WOII
Baan bleef van grote betekenis: staat aan wieg van Psychiatrische observatiekliniek (Pieter Baan
centrum), Selectie Instituut en nog een kliniek
2.6 tbs sinds 1988
1995 oprichting longstay: 2 aspecten
- schept plaatsen voor tbs-ers met behandelperspectief
- dagprijs in longstay is lager
- voor bepaalde groep tbs-ers is geen behandeling meer
schaarste aan tbs plaatsen >> veel tbs-ers verblijven langdurig in gevangenis, terwijl ze daar niet
horen
ontwikkelingen zoals sterke toename behandelduur, beperkte verlofmogelijkheden en toegenomen
kans op levenslang op longstay hebben vertrouwen in tbs maatregel bij procespartijen aangetast >>
advocaten adviseren clienten om niet mee te werken aan gedragskundig onderzoek pro Justitia
H12 R&B
tbs
- ingevoerd in 1928: maatregel van krankzinnigengesticht beschermde de maatschappij niet
tegen geestelijk gestoorde delinquenten
- 1988 voorwaarden aangescherpt en mogelijkheid van voortdurende verlenging beperkt tot
geweldsdelicten
artikelen
37a Sr: tbs aan verdachte met gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis tijdens misdrijf van
minimaal 4 jaar en er gevaar is voor veiligheid
38e lid 1: maximaal 4 jaar tbs met verpleging als gaat om geweldsdelict
38 lid 5: tbs met voorwaarden kan alleen als veroordeelde zich bereid heeft verklaard tot naleving
tbs kan niet meer door minister worden beëindigd, alleen doordat tbs niet wordt verlengt door
rechter
interne rechtspositie tbs-ers in Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden (BVT) en
Reglement verpleging ter beschikking gestelden (RVT)
, zie boek voor al die artikelen als je ze moet weten VRAGEN OF JE ZE MOET WETEN
Forensische zorg
Ifzo opgericht: informatiesysteem forensische zorg, om informatie-uitwisseling te optimalisering
zorgplichten: plichten voor inrichtingen
materiële rechten: rechten van tbs-er (brieven krijgen, telefoongesprekken voeren, bezoek krijgen)
beperking hiervan is mogelijk indien het noodzakelijk is voor de bescherming van maatschappij of
handhaving van orde en veiligheid in inrichting
dwangbehandeling alleen bij uitzondering geoorloofd: ernstig gevaar voor veiligheid van anderen
binnen inrichting en indien bij achterwege blijven van behandeling de gezondheid van de verpleegde
ernstig wordt geschaad
tbs rechtvaardigt niet een neurochirurgische ingreep zonder toestemming of gedwongen
psychotherapeutische behandeling
Wet WOPZ 2008: niet dwangbehandelingscriterium: dwangbehandeling is aanvaardbaar als
aannemelijk is dat zonder die behandeling het gevaar dat de stoornis de patiënt doet veroorzaken,
niet binnen een redelijke termijn kan worden weggenomen >> ultimum remedium
BVT art. 56 en 57: recht van beklag verpleegde tegen disciplinaire straffen en tegen beslissing tot
plaatsing afdeling intensieve zorg, beperking van bewegingsvrijheid, afzondering, beperking van
recht contact met buitenwereld, alle beslissingen die een recht beperken dus
beklagprocedure in 60-66 BVT
externe rechtspositie tbs-ers in 509f-509x Sv
Geschiedenis TBS
- Krankzinnigenwet 1884/Artikel 37 Sr
Volledig ontoerekeningsvatbaar >> krankzinnigengesticht
- Psychopatenwet 1928 (TBR)
Je kon nu ook naar TBR >> gedeeltelijk ontoerekeningsvatbaar
- Stopwet 1933
Teveel TBR-ers dus stopwet, we konden ze niet kwijt
- Zwarte Ruiter arrest: HR 1957 NL 1958, 5: 15 jaar cel en TBR
Passantenproblematiek, overheid verplicht om meer TBR klinieken te bouwen >> maar die
klinieken waren niet heel goed, rechters weinig vertrouwen in TBR systeem
- 1988 Van TBR naar TBS
- Nu onderscheid tussen TBS met voorwaarden en TBS zonder voorwaarden
(dwangverpleging),
- maximale TBS (max. 4 jaar), maar wordt vaak niet gemaximeerde TBS opgelegd
- Het moet gaan om delict van 4 jaar of meer en gevaar voor maatschappij >> minder
vermogensdelicten
- Commissie Visser in 2005/2005
TBS-ers ontsnappen en plegen verkrachting en moord >> onderzoekscommissie Visser doet
aanbevelingen
Nu loopt de TBS terug, dus veel klinieken moeten dicht (zijn er nu 13)
Recidive na behandeling: binnen 2 jaar: 5% recidive (gevangenis: 46%) na 2 jaar: 15-20% (gevangenis
75%)
2/3 al eerder contact met GGZ en 46% is al eerder opgenomen
TBS (vereisten voor oplegging)
Samenvatting Raes en Bakker – De psychiatrie in het Nederlandse recht
Voorgeschreven stof 2014/2015
H1 R&B: Inleiding
1900 Kraepelin vestigt psychiatrische ziekteleer (nosologie)
verschillende theorieën
belangrijkste stroming voor ontwikkeling psychiatrie = fenomenologie: verzet zich tegen objectivisme
natuurwetenschap en zegt dat het ook een subjectieve waarneming is, niet alleen empirisch te
toetsen
empirische = verstehen
fenomenologische = erklären
er was veel verwarring over termen dus toen kwam de voorloper van de DSM, de APA (American
Psychiatric Association), die maakte een classificatiesysteem
lees nog even in het boek de verschillen met arts-patiëntrelatie, blz. 7 R&B
H2 R&B: Historische reflecties over psychiatrie en recht
2.1 van verlichting naar 18e eeuw
Eind 18e eeuw: behoefte aan codificatie
1809 crimineel wetboek, maar na inlijving bij FR in 1811 Code Penal: doel is bestrijding misdaad door
eliminatie van onverbeterlijken en intimidatie en afschrikking van anderen >> ging ervan uit dat mens
een vrije keuze heeft tussen goed en kwaad en zich dus schuldig kon maken
er ontstond meer aandacht voor natuurwetenschappelijk onderzoek, systematische indelingen en de
betekenis van hersenstoornissen >> weg vrij voor geneeskundige behandeling van psychisch
gestoorden
verzorging in inrichtingen veranderede: van opsluiting, afzondering en verwaarlozing naar een meer
medische aanpak: moral treatment
nieuwe inrichting die gebaseerd is op beïnvloeding door opvoeding, arbeid en onderwijs: retreat
minder dwangmiddelen >> andere terreur namelijk dwang door angst en geforceerde onderwerping
Benjamin Rush (1745-1813) geeft als eerst wetenschappelijke basis aan onderzoek en behandeling
van geestelijk gestoorden >> verzet zich tegen wreedheden strafstelsel
Pinel: stoornissen tasten niet alleen verstand aan, maar ook de wil
2.2 Recht en psychiatrie 19e eeuw
in Engeland rechtsvraag of iemand die gedreven is door wanen niet schuldig handelt, als hij wist dat
hij in strijd met de wet handelde >> McNaughten rule: verdachte geldt als geestelijk gezond tenzij het
tegendeel wordt bewezen, daartoe moet worden aangetoond dat hij als gevolg van die geestesziekte
de aard en strekking van de daad niet besefte of niet wist dat wat hij deed verkeerd was >> geldt nog
steeds
verwaarlozing patiënten >> Krankzinnigenwet biedt mogelijkheid tot toezicht en verbetering
ook in strafrecht meer humaan: geen dwangarbeid meer en lijfstraffen en doodstraf
Lombroso: ‘L’Uomo delinquente: menselijk gedrag in samenhang met lichamelijke kenmerken
2.3 Rond eeuwwisseling, jeugdigen
,eerst geen onderscheid tussen kinderen en volwassenen, verbetering met strafrechtelijke kinderwet:
bijzondere bepalingen van jeugdigen tot 18 jaar = grote ommekeer want er spreekt een andere
mentaliteit uit: het gaat niet om wraak of vergelding maar om behandeling en voorkomen van
herhaling
2.4 ontstaan tbs 1795-1928
klassieke richting in strafrecht: humanisering van strafstelsel
moderne richting: experimenteel onderzoek en aandacht voor delinquente mens, belangrijk is Van
Hamel: stel maatregelen voor
1. voor lichtere gevallen maatregel of straf als waarschuwing ter afschrikking
2. voor zwaardere gevallen behandeling en verpleging van lange duur met oogmerk verbetering
en genezing: speciale inrichtingen, tbs
3. voor zeer zware gevallen: ook tbs maar pas na 10 jaar overwegen of verlenging noodzakelijk
is
in 1928 werd dit ingevoerd als TBR (Psychopathenwetten)
2.5 tbs in 1928-1988
er werden asyls opgericht >> toename tbs-ers ging snel >> 1933 Stopwet (aanscherping criteria voor
TBR) tot na WOII
Baan bleef van grote betekenis: staat aan wieg van Psychiatrische observatiekliniek (Pieter Baan
centrum), Selectie Instituut en nog een kliniek
2.6 tbs sinds 1988
1995 oprichting longstay: 2 aspecten
- schept plaatsen voor tbs-ers met behandelperspectief
- dagprijs in longstay is lager
- voor bepaalde groep tbs-ers is geen behandeling meer
schaarste aan tbs plaatsen >> veel tbs-ers verblijven langdurig in gevangenis, terwijl ze daar niet
horen
ontwikkelingen zoals sterke toename behandelduur, beperkte verlofmogelijkheden en toegenomen
kans op levenslang op longstay hebben vertrouwen in tbs maatregel bij procespartijen aangetast >>
advocaten adviseren clienten om niet mee te werken aan gedragskundig onderzoek pro Justitia
H12 R&B
tbs
- ingevoerd in 1928: maatregel van krankzinnigengesticht beschermde de maatschappij niet
tegen geestelijk gestoorde delinquenten
- 1988 voorwaarden aangescherpt en mogelijkheid van voortdurende verlenging beperkt tot
geweldsdelicten
artikelen
37a Sr: tbs aan verdachte met gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis tijdens misdrijf van
minimaal 4 jaar en er gevaar is voor veiligheid
38e lid 1: maximaal 4 jaar tbs met verpleging als gaat om geweldsdelict
38 lid 5: tbs met voorwaarden kan alleen als veroordeelde zich bereid heeft verklaard tot naleving
tbs kan niet meer door minister worden beëindigd, alleen doordat tbs niet wordt verlengt door
rechter
interne rechtspositie tbs-ers in Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden (BVT) en
Reglement verpleging ter beschikking gestelden (RVT)
, zie boek voor al die artikelen als je ze moet weten VRAGEN OF JE ZE MOET WETEN
Forensische zorg
Ifzo opgericht: informatiesysteem forensische zorg, om informatie-uitwisseling te optimalisering
zorgplichten: plichten voor inrichtingen
materiële rechten: rechten van tbs-er (brieven krijgen, telefoongesprekken voeren, bezoek krijgen)
beperking hiervan is mogelijk indien het noodzakelijk is voor de bescherming van maatschappij of
handhaving van orde en veiligheid in inrichting
dwangbehandeling alleen bij uitzondering geoorloofd: ernstig gevaar voor veiligheid van anderen
binnen inrichting en indien bij achterwege blijven van behandeling de gezondheid van de verpleegde
ernstig wordt geschaad
tbs rechtvaardigt niet een neurochirurgische ingreep zonder toestemming of gedwongen
psychotherapeutische behandeling
Wet WOPZ 2008: niet dwangbehandelingscriterium: dwangbehandeling is aanvaardbaar als
aannemelijk is dat zonder die behandeling het gevaar dat de stoornis de patiënt doet veroorzaken,
niet binnen een redelijke termijn kan worden weggenomen >> ultimum remedium
BVT art. 56 en 57: recht van beklag verpleegde tegen disciplinaire straffen en tegen beslissing tot
plaatsing afdeling intensieve zorg, beperking van bewegingsvrijheid, afzondering, beperking van
recht contact met buitenwereld, alle beslissingen die een recht beperken dus
beklagprocedure in 60-66 BVT
externe rechtspositie tbs-ers in 509f-509x Sv
Geschiedenis TBS
- Krankzinnigenwet 1884/Artikel 37 Sr
Volledig ontoerekeningsvatbaar >> krankzinnigengesticht
- Psychopatenwet 1928 (TBR)
Je kon nu ook naar TBR >> gedeeltelijk ontoerekeningsvatbaar
- Stopwet 1933
Teveel TBR-ers dus stopwet, we konden ze niet kwijt
- Zwarte Ruiter arrest: HR 1957 NL 1958, 5: 15 jaar cel en TBR
Passantenproblematiek, overheid verplicht om meer TBR klinieken te bouwen >> maar die
klinieken waren niet heel goed, rechters weinig vertrouwen in TBR systeem
- 1988 Van TBR naar TBS
- Nu onderscheid tussen TBS met voorwaarden en TBS zonder voorwaarden
(dwangverpleging),
- maximale TBS (max. 4 jaar), maar wordt vaak niet gemaximeerde TBS opgelegd
- Het moet gaan om delict van 4 jaar of meer en gevaar voor maatschappij >> minder
vermogensdelicten
- Commissie Visser in 2005/2005
TBS-ers ontsnappen en plegen verkrachting en moord >> onderzoekscommissie Visser doet
aanbevelingen
Nu loopt de TBS terug, dus veel klinieken moeten dicht (zijn er nu 13)
Recidive na behandeling: binnen 2 jaar: 5% recidive (gevangenis: 46%) na 2 jaar: 15-20% (gevangenis
75%)
2/3 al eerder contact met GGZ en 46% is al eerder opgenomen
TBS (vereisten voor oplegging)
