Hoofdstuk 1 De functie van onderzoek
1.1 Onderzoek moet je leren
Onderzoekers hebben drie kenmerken waarmee zij zich als onderzoeker specificeren:
• Kennis→ zowel weet hebben van de diverse onderzoeksmethoden als kennis met betrekking tot
het onderwerp;
• Houding→ open voor feedback en rapporteren van conclusies;
• Vaardigheid → stappen van onderzoek ‘leren’.
Soms heeft het voordelen om ‘trucs’ te kennen met betrekking tot het doen van onderzoek, zoals het
beoordelen en begrijpen van kwantitatieve resultaten.
1.2 Uitgangspunten van onderzoek
Praktijkgericht onderzoek richt zich op het analyseren en aanpakken van problemen die zich in de
praktijk voordoen. Fundamenteel onderzoek houdt zich daarentegen bezig met onderwerpen die
zich juist niet in eerste instantie op praktijktoepassing richten. Fundamenteel onderzoek wordt ook
wel empirisch onderzoek genoemd.
Je kunt er voor kiezen om kwantitatief of kwalitatief onderzoek te doen. Bij kwantitatief onderzoek stel
je gesloten vragen en bestaat het resultaat uit cijfertjes. Kwalitatief onderzoek is breder en je kunt
gemakkelijk inspringen op onverwachte zaken. Je stelt nu open vragen en krijgt geen cijfers als
resultaat, maar tekst die je moet analyseren om er conclusies uit te trekken. Triangulatie is een
combinatie van ten minste twee onderzoeksmethoden. Dit heeft positieve gevolgen voor de geldigheid
van je resultaten.
1.4 Kwaliteitscriteria van onderzoek
De kwaliteitscriteria van onderzoek zijn:
• Onafhankelijkheid→ onafhankelijk van voorkeuren, meningen en invloeden van zowel de
onderzoeker als andere betrokkenen. Onderzoek moet intersubjectief zijn. Onderzoek is dan
herhaalbaar en de uitkomsten stemmen overeen.
• Toetsbaarheid van uitspraken → geen uitspraken die normatief en speculatief zijn, maar
uitspraken die te bewijzen zijn. Het onderwerp dient eenduidig en openbaar te zijn, zodat het
onderzoek repliceerbaar is.
• Betrouwbaarheid→ dit heeft betrekking op de resultaten. Het onderzoek moet herhaalbaar zijn en
mag geen toevallige fouten bevatten.
• Informativiteit → omdat het informatiegehalte maximaal dient te zijn, moet je het onderwerp
nauwkeurig beschrijven. Hierbij zijn de volgende punten belangrijk: periode, situatie, domein, groep
en de grenzen.
• Generaliseerbaarheid→ Uitspraken gelden in het algemeen / voor een grote groep.
• Statistische generalisatie→ generalisatie wordt bekeken via statistische toetsen.
• Inhoudelijke generalisatie → vergelijkbaar in vergelijkbare situaties.
• Validiteit → ‘meten wat we willen meten’ en geen systematische fouten in je onderzoek.
Externe validiteit houdt in dat de uitkomsten gelden voor een groot percentage, interne validiteit
dat het mogelijk is de juiste conclusies te trekken.
Verder zijn er nog twee ‘praktische criteria’, namelijk efficiency en bruikbaarheid.
,1.5 De onderzoekscyclus
Bij het doen van onderzoek doorloop je steeds een cyclus, waarbij elke fase begint en eindigt met
vragen. Ter beantwoording van de vragen dien je steeds een keuze te maken. Bij fundamenteel
onderzoek zie je vaak een empirische cyclus. Dit is een soort spiraal; beantwoording van de
onderzoeksvragen leidt steeds tot nieuwe vragen. Wanneer je onderzoek gaat doen naar de nieuwe
vragen, krijg je een PTO-schema: Probleem, Theorie, Onderzoek. Bij praktijkgericht onderzoek zie je
een vergelijkbare cyclus, namelijk de cyclus praktijkonderzoek. Deze cyclus zorgt voor een kader
waarbinnen je je onderzoek uitvoert.
1.6 Fasen in onderzoek
De mogelijke fasen van onderzoek:
1. Probleemanalyse → belangrijk: goede afbakening van doel en vraag.
2. Onderzoeksontwerp → methoden, tijd, middelen en betrokken personen.
3. Dataverzameling → gegevens verzamelen.
4. Data-analyse → gegevens bekijken.
5. Rapportage → terugblik en verslag schrijven.
Een werkcyclus geeft de onderzoeksopzet visueel weer. Een voorbeeld hiervan vind je in figuur
1.4. Zie: hfst. 1; p. 43; Wat is onderzoek?; N. Verhoeven.
De werkcyclus van onderzoek geeft de werkvolgorde van zowel de onderzoeksopzet als de
onderzoeksuitvoering. De subfase probleemafbakening en de subfase onderzoeksontwerp verschillen
inhoudelijk sterk, maar worden vaak in één fase beschreven. Deze ‘hoofdfase’ wordt de ontwerpfase
genoemd.
Hoofdstuk 2 Aanleiding tot het onderzoek
2.1 Keuze van je onderwerp
De keuze voor onderzoek is op verschillende manieren te maken. Vaak dient een opdrachtgever een
verzoek in naar aanleiding van een probleem, maar soms kun je zelf kiezen, bijvoorbeeld wanneer je
een opdracht voor je eigen studie doet. Tevens kun je fundamenteel onderzoek doen en daarvoor een
theorie testen.
Voorbeelden van aanleidingen tot onderzoek zijn het testen van theorie en uitbreiden van kennis,
aanbevelingen doen en het oplossen van een probleem. Zie: hfst. 2; p. 53; Wat is onderzoek?; N.
Verhoeven. Figuur 2.1 geeft een model voor de aanleidingen tot onderzoek.
2.2 Opdrachtgevers, balans tussen wens en mogelijkheid
Voordat je met een onderzoek kunt beginnen moet je de wensen van de opdrachtgever in kaart
brengen. Vervolgens ga je het onderwerp afbakenen. Hierna kijk je welke mogelijkheden en
beperkingen je hebt bij het beantwoorden van de hoofdvraag. Dan ga je het onderzoeksvoorstel
schrijven, inclusief tijdsplanning en budget. Hiermee probeer je de opdracht binnen te halen.
In figuur 2.2 zie je een vereenvoudigde weergave van een opzet van praktijkonderzoek. Zie: hfst.
2; p. 59; Wat is onderzoek?; N. Verhoeven.
, 2.3 Informatie verzamelen
Informatie verzamelen doe je het hele onderzoek lang: bij het vooronderzoek, eventueel bij het
literatuuronderzoek en ter verzameling van nieuwe informatie. Om de juiste informatie te kunnen
vinden dient je zoekopdracht zo specifiek mogelijk te zijn.
Een logboek helpt je met drie dingen:
• Informatie / gegevens zoeken;
• Planning;
• Uitvoer onderzoek.
Verhogen van de betrouwbaarheid doe je door de bron te achterhalen en nog een bron te vinden
om de eerste bron te bevestigen.
Big 6 is een zoekmethode voor het vinden van informatie. Deze methode kent zes regels:
1. Probleem definiëren; formuleer een zoekvraag.
2. Zoekplaats bepalen.
3. Bepalen zoekstrategie.
4. Bestuderen & selecteren van informatie.
5. Organiseren van informatie.
6. Resultaat evalueren.
Zie: figuur 2.3; hfst. 2; p. 63; Wat is onderzoek?; N. Verhoeven.
Met een metacrawler doorzoek je meerdere zoekmachines. Voor wetenschappelijke en betrouwbare
informatie kun je Google Scholar gebruiken. Tips voor het gebruik van zoekmachines op het internet:
1. Link werkt niet → domein en extensie weghalen. De extensie is ‘.nl’ of ‘.com’.
2. Specifiek gegeven → incomplete zin → dubbele aanhalingstekens.
3. Allintitle→ voor het zoeken van een website waarvan je de naam niet precies weet.
4. Zo specifiek mogelijk; gebruik aanhalingstekens.
5. ‘Filetype: doc’ of filetype: pdf’ achter de zoekopdracht om word of pdf-bestanden te zoeken.
6. Geef een trefwoord op bij een afkorting.
7. Gebruik de optie ‘geavanceerd zoeken’.
8. Asterisks gebruiken. Voorbeeld: Rome door te zoeken op ‘Rom*’. Zo vind je internationale
informatie en informatie in verschillende talen.
In een logboek maak je aantekeningen over het onderzoeksproces en de inhoud. Handig is om het
logboek vorm te geven volgens een mappenstructuur. Je verwerkt je aantekeningen dan per
onderzoeksfase. Een mijlpaal is een belangrijk tijdstip tijdens je onderzoek, zoals een meetpunt of
een keuzemoment.
Hoofdstuk 3 Afbakening van het onderzoek
3.1 Verder met de voorbereidingen: de ontwerpfase
Tot de ontwerpfase behoren alle activiteiten die leiden tot afbakening. In deze fase bepaal je de
probleemstelling, de doelstelling en eventueel een aantal deelvragen. De subfasen van de
ontwerpfase:
1. Oriëntatie;
2. Probleemomschrijving;
3. Vaststellen dataverzamelingsmethode;
4. Maken onderzoekplan, budget, planning, enz.
1.1 Onderzoek moet je leren
Onderzoekers hebben drie kenmerken waarmee zij zich als onderzoeker specificeren:
• Kennis→ zowel weet hebben van de diverse onderzoeksmethoden als kennis met betrekking tot
het onderwerp;
• Houding→ open voor feedback en rapporteren van conclusies;
• Vaardigheid → stappen van onderzoek ‘leren’.
Soms heeft het voordelen om ‘trucs’ te kennen met betrekking tot het doen van onderzoek, zoals het
beoordelen en begrijpen van kwantitatieve resultaten.
1.2 Uitgangspunten van onderzoek
Praktijkgericht onderzoek richt zich op het analyseren en aanpakken van problemen die zich in de
praktijk voordoen. Fundamenteel onderzoek houdt zich daarentegen bezig met onderwerpen die
zich juist niet in eerste instantie op praktijktoepassing richten. Fundamenteel onderzoek wordt ook
wel empirisch onderzoek genoemd.
Je kunt er voor kiezen om kwantitatief of kwalitatief onderzoek te doen. Bij kwantitatief onderzoek stel
je gesloten vragen en bestaat het resultaat uit cijfertjes. Kwalitatief onderzoek is breder en je kunt
gemakkelijk inspringen op onverwachte zaken. Je stelt nu open vragen en krijgt geen cijfers als
resultaat, maar tekst die je moet analyseren om er conclusies uit te trekken. Triangulatie is een
combinatie van ten minste twee onderzoeksmethoden. Dit heeft positieve gevolgen voor de geldigheid
van je resultaten.
1.4 Kwaliteitscriteria van onderzoek
De kwaliteitscriteria van onderzoek zijn:
• Onafhankelijkheid→ onafhankelijk van voorkeuren, meningen en invloeden van zowel de
onderzoeker als andere betrokkenen. Onderzoek moet intersubjectief zijn. Onderzoek is dan
herhaalbaar en de uitkomsten stemmen overeen.
• Toetsbaarheid van uitspraken → geen uitspraken die normatief en speculatief zijn, maar
uitspraken die te bewijzen zijn. Het onderwerp dient eenduidig en openbaar te zijn, zodat het
onderzoek repliceerbaar is.
• Betrouwbaarheid→ dit heeft betrekking op de resultaten. Het onderzoek moet herhaalbaar zijn en
mag geen toevallige fouten bevatten.
• Informativiteit → omdat het informatiegehalte maximaal dient te zijn, moet je het onderwerp
nauwkeurig beschrijven. Hierbij zijn de volgende punten belangrijk: periode, situatie, domein, groep
en de grenzen.
• Generaliseerbaarheid→ Uitspraken gelden in het algemeen / voor een grote groep.
• Statistische generalisatie→ generalisatie wordt bekeken via statistische toetsen.
• Inhoudelijke generalisatie → vergelijkbaar in vergelijkbare situaties.
• Validiteit → ‘meten wat we willen meten’ en geen systematische fouten in je onderzoek.
Externe validiteit houdt in dat de uitkomsten gelden voor een groot percentage, interne validiteit
dat het mogelijk is de juiste conclusies te trekken.
Verder zijn er nog twee ‘praktische criteria’, namelijk efficiency en bruikbaarheid.
,1.5 De onderzoekscyclus
Bij het doen van onderzoek doorloop je steeds een cyclus, waarbij elke fase begint en eindigt met
vragen. Ter beantwoording van de vragen dien je steeds een keuze te maken. Bij fundamenteel
onderzoek zie je vaak een empirische cyclus. Dit is een soort spiraal; beantwoording van de
onderzoeksvragen leidt steeds tot nieuwe vragen. Wanneer je onderzoek gaat doen naar de nieuwe
vragen, krijg je een PTO-schema: Probleem, Theorie, Onderzoek. Bij praktijkgericht onderzoek zie je
een vergelijkbare cyclus, namelijk de cyclus praktijkonderzoek. Deze cyclus zorgt voor een kader
waarbinnen je je onderzoek uitvoert.
1.6 Fasen in onderzoek
De mogelijke fasen van onderzoek:
1. Probleemanalyse → belangrijk: goede afbakening van doel en vraag.
2. Onderzoeksontwerp → methoden, tijd, middelen en betrokken personen.
3. Dataverzameling → gegevens verzamelen.
4. Data-analyse → gegevens bekijken.
5. Rapportage → terugblik en verslag schrijven.
Een werkcyclus geeft de onderzoeksopzet visueel weer. Een voorbeeld hiervan vind je in figuur
1.4. Zie: hfst. 1; p. 43; Wat is onderzoek?; N. Verhoeven.
De werkcyclus van onderzoek geeft de werkvolgorde van zowel de onderzoeksopzet als de
onderzoeksuitvoering. De subfase probleemafbakening en de subfase onderzoeksontwerp verschillen
inhoudelijk sterk, maar worden vaak in één fase beschreven. Deze ‘hoofdfase’ wordt de ontwerpfase
genoemd.
Hoofdstuk 2 Aanleiding tot het onderzoek
2.1 Keuze van je onderwerp
De keuze voor onderzoek is op verschillende manieren te maken. Vaak dient een opdrachtgever een
verzoek in naar aanleiding van een probleem, maar soms kun je zelf kiezen, bijvoorbeeld wanneer je
een opdracht voor je eigen studie doet. Tevens kun je fundamenteel onderzoek doen en daarvoor een
theorie testen.
Voorbeelden van aanleidingen tot onderzoek zijn het testen van theorie en uitbreiden van kennis,
aanbevelingen doen en het oplossen van een probleem. Zie: hfst. 2; p. 53; Wat is onderzoek?; N.
Verhoeven. Figuur 2.1 geeft een model voor de aanleidingen tot onderzoek.
2.2 Opdrachtgevers, balans tussen wens en mogelijkheid
Voordat je met een onderzoek kunt beginnen moet je de wensen van de opdrachtgever in kaart
brengen. Vervolgens ga je het onderwerp afbakenen. Hierna kijk je welke mogelijkheden en
beperkingen je hebt bij het beantwoorden van de hoofdvraag. Dan ga je het onderzoeksvoorstel
schrijven, inclusief tijdsplanning en budget. Hiermee probeer je de opdracht binnen te halen.
In figuur 2.2 zie je een vereenvoudigde weergave van een opzet van praktijkonderzoek. Zie: hfst.
2; p. 59; Wat is onderzoek?; N. Verhoeven.
, 2.3 Informatie verzamelen
Informatie verzamelen doe je het hele onderzoek lang: bij het vooronderzoek, eventueel bij het
literatuuronderzoek en ter verzameling van nieuwe informatie. Om de juiste informatie te kunnen
vinden dient je zoekopdracht zo specifiek mogelijk te zijn.
Een logboek helpt je met drie dingen:
• Informatie / gegevens zoeken;
• Planning;
• Uitvoer onderzoek.
Verhogen van de betrouwbaarheid doe je door de bron te achterhalen en nog een bron te vinden
om de eerste bron te bevestigen.
Big 6 is een zoekmethode voor het vinden van informatie. Deze methode kent zes regels:
1. Probleem definiëren; formuleer een zoekvraag.
2. Zoekplaats bepalen.
3. Bepalen zoekstrategie.
4. Bestuderen & selecteren van informatie.
5. Organiseren van informatie.
6. Resultaat evalueren.
Zie: figuur 2.3; hfst. 2; p. 63; Wat is onderzoek?; N. Verhoeven.
Met een metacrawler doorzoek je meerdere zoekmachines. Voor wetenschappelijke en betrouwbare
informatie kun je Google Scholar gebruiken. Tips voor het gebruik van zoekmachines op het internet:
1. Link werkt niet → domein en extensie weghalen. De extensie is ‘.nl’ of ‘.com’.
2. Specifiek gegeven → incomplete zin → dubbele aanhalingstekens.
3. Allintitle→ voor het zoeken van een website waarvan je de naam niet precies weet.
4. Zo specifiek mogelijk; gebruik aanhalingstekens.
5. ‘Filetype: doc’ of filetype: pdf’ achter de zoekopdracht om word of pdf-bestanden te zoeken.
6. Geef een trefwoord op bij een afkorting.
7. Gebruik de optie ‘geavanceerd zoeken’.
8. Asterisks gebruiken. Voorbeeld: Rome door te zoeken op ‘Rom*’. Zo vind je internationale
informatie en informatie in verschillende talen.
In een logboek maak je aantekeningen over het onderzoeksproces en de inhoud. Handig is om het
logboek vorm te geven volgens een mappenstructuur. Je verwerkt je aantekeningen dan per
onderzoeksfase. Een mijlpaal is een belangrijk tijdstip tijdens je onderzoek, zoals een meetpunt of
een keuzemoment.
Hoofdstuk 3 Afbakening van het onderzoek
3.1 Verder met de voorbereidingen: de ontwerpfase
Tot de ontwerpfase behoren alle activiteiten die leiden tot afbakening. In deze fase bepaal je de
probleemstelling, de doelstelling en eventueel een aantal deelvragen. De subfasen van de
ontwerpfase:
1. Oriëntatie;
2. Probleemomschrijving;
3. Vaststellen dataverzamelingsmethode;
4. Maken onderzoekplan, budget, planning, enz.
