Hoofdstuk 1 Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
Ontwikkelingsdeskundigen kijken op allerlei manieren naar hoe de biologische erfenis van
onze ouders en de omgeving waarin we leven op ons gedrag beïnvloedt.
● 1 ding gemeen; zijn geïnteresseerd in de groei en de veranderingen die een kind in
zijn jeugd en zijn adolescent doormaakt.
1.1 Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie (levenslooppsychologie) = de wetenschappelijke studie naar
patronen van groei, verandering en stabiliteit bij mensen vanaf de conceptie tot aan de
ouderdom, maar met een accent op de aren tot de volwassenheid, waarin veranderingen
elkaar het snelst opvolgen.
1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied
Thematische gebieden binnen de ontwikkelingspsychologie
● Fysieke ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op de fysieke opbouw van
het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de
behoefte aan eten, drinken en slaap.
○ De invloed van het lichaam op ons gedrag.
● Cognitieve ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op intellectuele
vermogens, zoals denken, leren, geheugen en probleemoplossing.
○ Hoe groei en verandering in intellectuele vermogens ons gedrag beïnvloedt.
● Sociaal-emotionele ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op sociale
relaties, interactie met anderen en op het omgaan met emoties.
○ De manier waarop de interacties van mensen en hun sociale relaties in de
loop van hun leven groeien, veranderen en stabiel blijven en de manier
waarop zij in toenemende mate hun emoties bewust ervaren en greep krijgen
op hun emoties.
● Persoonlijkheidsontwikkeling = ontwikkeling van duurzame gedragingen en
(karakter) eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden.
Leeftijdsgroepen en individuele verschillen
● Prenatale periode (conceptie tot geboorte)
● Babytijd (van geboorte tot 2 jaar)
● Peuter- en kleutertijd (van 2 tot 6 jaar)
● Schooltijd (van 6 tot 12 jaar)
● Adolescentie (van 12 tot 20 jaar)
Sociale constructie = een idee over de realiteit dat breed geaccepteerd is, maar afhangt
van de maatschappij en de cultuur op een bepaald moment.
1.1.2 Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
Cohort = een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek zijn geboren.
Normatieve gebeurtenissen = gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen
een groep op dezelfde manier voltrekken. Zijn historisch, leeftijdsgebonden of
sociaal-cultureel bepaald.
, ● Historisch bepaalde invloeden = omgevingsinvloeden en biologische invloeden die
verbonden zijn aan een specifiek historisch moment.
○ Cohorteffecten = invloeden van cohorten op de ontwikkeling.
● Leeftijdsgebonden invloeden = biologische invloeden en omgevingsinvloeden die
gelijk zijn voor mensen in een bepaalde leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze
opgroeien (bijv. puberteit).
● Sociaal- culturele invloeden = etnische afkomst, sociale klasse, lidmaatschap van
een subcultuur en dergelijke.
Niet-normatieve gebeurtenissen = specifieke gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven
van een bepaald persoon terwijl de meeste andere mensen hier niet mee te maken krijgen.
Hoe diversiteit de ontwikkeling beïnvloedt
Culturele context = alle culturen en subculturen hebben hun eigen opvattingen over
opvoeden en over ontwikkelingsdoelen voor kinderen.
Etnische groepen en etniciteit = culturele achtergrond, nationaliteit, religie en taal.
● Leden van etnische groepen hebben een gezamenlijke culturele achtergrond en
groepshistorie.
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst
1.2.1 Vroege denkbeelden over kinderen
Kinderen kregen vanaf 1600 pas een eigen status, daarvoor werden ze gezien als
miniatuurvolwassenen.
Babybiografien
Babybiografien (eind 1700); waarnemers, meestal de ouders, volgen de groei van een kind
door diens fysieke en taalkundige mijlpalen vast te leggen. In 1859 kwam Charles darwin
met de evolutietheorie. Darwin was ervan overtuigd dat begrip van de ontwikkeling van
individuen binnen een soort kon helpen om te achterhalen hoe de soort zelf was ontwikkeld.
Nature (erfelijkheid) en nurture (omgevingsinvloeden).
Focus op de kindertijd
Door de industrialisatie eind 18e en begin 19e eeuw, werd het arbeidsproces hervormd.
Onderwijs werd universele en kinderen waren niet meer nodig als goedkope
arbeidskrachten. Er kwamen wetten voor kinderen die ze beschermen tegen uitbuiting, meer
oog op onderwijs en ontwikkelingspsychologie werd als apart vakgebied erkend.
1.2.2 De 20e eeuw: ontwikkelingspsychologie als discipline
Alfred Binet deed pionierswerk op het gebied van de intelligentie van kinderen en hij deed
ook onderzoek naar het geheugen en hoofdrekenen. Granville Stanley Hall was de eerste
die het denken en het gedrag van kinderen onderzocht met behulp van vragenlijsten. Eerste
helft 20e eeuw trend die veel invloed had op ons inzicht in ontwikkeling kinderen:
grootschalige, systematische en langdurige onderzoeken (Terman Study of the Gifted aan
Stanford University). Wetenschappers wilden de aard van groei, verandering en stabiliteit
tijdens de kindertijd en adolescentie op een wetenschappelijke manier bestuderen.
1.2.3 Vraagstukken bij de thema's van de ontwikkelingspsychologie
,Continue verandering versus discontinue verandering
Continue verandering = geleidelijke kwantitatieve ontwikkeling, waarbij prestaties op een
bepaald niveau voortvloeien uit die op de vorige niveaus. Vaardigheden of kenmerken
veranderen niet in aard maar in omvang.
Discontinue verandering = ontwikkeling die in aparte stappen of stadia plaatsvindt en
waarbij elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia.
Kritieke en gevoelige perioden: de invloed van de omgeving
Kritieke periode = een specifieke tijdspanne in de ontwikkeling waarin een bepaalde
gebeurtenis de grootste - en zelfs onomkeerbare - gevolgen heeft. Komen voor wanneer de
aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli noodzakelijk is voor een normale
ontwikkeling of wanneer blootstelling aan bepaalde stimuli abnormale ontwikkeling tot gevolg
heeft.
Stimuli = prikkels, oftewel veranderingen in de uitwendige of inwendige omgeving waarop
een organisme reageert.
Plasticiteit = de mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysieke structuur
veranderbaar is. Mensen zijn veel flexibeler dan werd aangenomen. Kunnen latere
ervaringen gebruiken om eerdere achterstanden in te halen. Niet per definitie blijvende
schade bij gemis aan sociale ervaringen.
Gevoelige periode = een afgebakende tijdspanne, meestal vroeg in het leven, waarin
mensen extra gevoelig zijn voor bepaalde omgevingsinvloeden en sterk ontvankelijk zijn
voor het leren van specifieke vaardigheden. Onderkent de plasticiteit van mensen in
ontwikkeling.
Levensloopmodel versus focus op specifieke perioden.
Vroeger meeste aandacht naar babytijd en adolescentie, nu hele periode van conceptie or
en met adolescentie. Redenen: in elk levensstadium sprake van groei en ontwikkeling.
Belangrijk deel van iemands omgeving bepaald door andere mensen in de sociale
omgeving. Om sociale invloeden op kids te begrijpen, moeten we de mensen begrijpen die
grotendeels verantwoordelijk zijn voor die invloeden.
Relatieve invloed van nature en nurture op de ontwikkeling
Nature-nurture debat = de discussie over de oorsprong van ons gedrag en onze
eigenschappen; in hoeverre komen deze voort uit onze aanleg en in hoeverre uit onze
opvoeding en leefomgeving?
Nature = eigenschappen, vermogens en capaciteiten die mensen van hun ouders erven.
omvat elke factor die het resultaat is van Maturatie = het proces van zich geleidelijk
ontvouwen van voorbestemde genetische informatie.
Nurture = omgevingsinvloeden. Sommige ervan zijn biologisch (zwangere vrouw die coke
gebruikt), andere sociaal (hoe kind wordt opgevoed, invloed van leeftijdsgenoten), weer
andere van maatschappelijke factoren (socio-economische omstandigheden).
, Gevolgen voor de opvoeding van kinderen en voor sociaal beleid
Ze gaan er niet van uit dat het nature of nurture is, vraag is meer in welke mate hun invloed
geldt. De interactie tussen genetische en omgevingsfactoren is complex, omdat sommige
genetisch bepaalde eigenschappen niet alleen directe invloed hebben op gedrag van kids,
maar ook indirect bijdragen aan vorming van hun omgeving. Ook zijn we door onze
genetische achtergrond geneigt tot bepaald gedrag, maar vertonen dat gedrag niet perse
zonder passende omgeving (eeneiige tweelingen kunnen zich totaal verschillend gedragen).
Begrippen best beschouwen als twee uitersten op een schaal, gedragspatronen ergens
middenin. Ook continue versus discontinue ontwikkeling geen of/of.
1.2.4 De toekomst van de ontwikkelingspsychologie
● Steeds meer onderzoek gedaan naar ontwikkeling en zullen nieuwe
onderzoeksgebieden en perspectieven ontstaan.
● Informatie over genen en genetische basis gedrag zal invloed hebben op alle
aspecten van ontwikkelingspsychologie. Er zal in werk ontwikkelingspsychologen
gekeken worden naar biologische, cognitieve en sociale aspecten, grenzen tussen
de subdisciplines vervagen. Epigenetica = de effecten van omgevingsinvloeden en
ervaringen op de uiting van onze genen.
● Meer aandacht voor diversiteitsvraagstukken.
● Groeiend aantal professionals (docenten, sociaal werkers, verpleegkundigen,
speelgoed ontwerpers…) zal gebruik maken van onderzoek en bevindingen
ontwikkelingspsychologie.
● Ontwikkelingspsychologie steeds grotere invloed op kwesties van algemeen belang.
Discussies over discriminatie, geweld, armoede en zelfs terrorisme kunnen gevoed
worden door onderzoek op dit gebied. Bijvoorbeeld hoe geweld bij kinderen te
voorkomen:
- verklaringen zoeken voor oorzaken geweld.
- verklaringen zoeken die verband leggen tussen opvoedingspraktijken en
moeilijk gedrag.
- bestuderen hoe blootstelling aan agressie tot geweld kan leiden.
- programma's ontwikkelen die agressie moeten verminderen.
Advies moet op juiste waarde worden geschat (kijk waar advies vandaan komt, maak
onderscheid tussen anekdotische en wetenschappelijk bewijs, rekening met culturele
context, ga er nooit van uit dat iets waar is omdat mensen erin geloven).
Hoofdstuk 2 Theoretische perspectieven en onderzoek
2.1 Perspectieven bij het kijken naar kinderen
Ontwikkelingspsychologen hebben een eigen visies op de kindertijd. Deze visies omvatten
een of meer theorieën en voorspellingen over het verschijnsel waarop ze zich richten.
Theorieën = verklaring of voorspelling ten aanzien van een verschijnsel, die raamwerk biedt
om de relaties tussen een reeks feiten of principes te begrijpen.
Ontwikkelingsdeskundigen kijken op allerlei manieren naar hoe de biologische erfenis van
onze ouders en de omgeving waarin we leven op ons gedrag beïnvloedt.
● 1 ding gemeen; zijn geïnteresseerd in de groei en de veranderingen die een kind in
zijn jeugd en zijn adolescent doormaakt.
1.1 Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie (levenslooppsychologie) = de wetenschappelijke studie naar
patronen van groei, verandering en stabiliteit bij mensen vanaf de conceptie tot aan de
ouderdom, maar met een accent op de aren tot de volwassenheid, waarin veranderingen
elkaar het snelst opvolgen.
1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied
Thematische gebieden binnen de ontwikkelingspsychologie
● Fysieke ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op de fysieke opbouw van
het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en de
behoefte aan eten, drinken en slaap.
○ De invloed van het lichaam op ons gedrag.
● Cognitieve ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op intellectuele
vermogens, zoals denken, leren, geheugen en probleemoplossing.
○ Hoe groei en verandering in intellectuele vermogens ons gedrag beïnvloedt.
● Sociaal-emotionele ontwikkeling = ontwikkeling die betrekking heeft op sociale
relaties, interactie met anderen en op het omgaan met emoties.
○ De manier waarop de interacties van mensen en hun sociale relaties in de
loop van hun leven groeien, veranderen en stabiel blijven en de manier
waarop zij in toenemende mate hun emoties bewust ervaren en greep krijgen
op hun emoties.
● Persoonlijkheidsontwikkeling = ontwikkeling van duurzame gedragingen en
(karakter) eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden.
Leeftijdsgroepen en individuele verschillen
● Prenatale periode (conceptie tot geboorte)
● Babytijd (van geboorte tot 2 jaar)
● Peuter- en kleutertijd (van 2 tot 6 jaar)
● Schooltijd (van 6 tot 12 jaar)
● Adolescentie (van 12 tot 20 jaar)
Sociale constructie = een idee over de realiteit dat breed geaccepteerd is, maar afhangt
van de maatschappij en de cultuur op een bepaald moment.
1.1.2 Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
Cohort = een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek zijn geboren.
Normatieve gebeurtenissen = gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen
een groep op dezelfde manier voltrekken. Zijn historisch, leeftijdsgebonden of
sociaal-cultureel bepaald.
, ● Historisch bepaalde invloeden = omgevingsinvloeden en biologische invloeden die
verbonden zijn aan een specifiek historisch moment.
○ Cohorteffecten = invloeden van cohorten op de ontwikkeling.
● Leeftijdsgebonden invloeden = biologische invloeden en omgevingsinvloeden die
gelijk zijn voor mensen in een bepaalde leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze
opgroeien (bijv. puberteit).
● Sociaal- culturele invloeden = etnische afkomst, sociale klasse, lidmaatschap van
een subcultuur en dergelijke.
Niet-normatieve gebeurtenissen = specifieke gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven
van een bepaald persoon terwijl de meeste andere mensen hier niet mee te maken krijgen.
Hoe diversiteit de ontwikkeling beïnvloedt
Culturele context = alle culturen en subculturen hebben hun eigen opvattingen over
opvoeden en over ontwikkelingsdoelen voor kinderen.
Etnische groepen en etniciteit = culturele achtergrond, nationaliteit, religie en taal.
● Leden van etnische groepen hebben een gezamenlijke culturele achtergrond en
groepshistorie.
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst
1.2.1 Vroege denkbeelden over kinderen
Kinderen kregen vanaf 1600 pas een eigen status, daarvoor werden ze gezien als
miniatuurvolwassenen.
Babybiografien
Babybiografien (eind 1700); waarnemers, meestal de ouders, volgen de groei van een kind
door diens fysieke en taalkundige mijlpalen vast te leggen. In 1859 kwam Charles darwin
met de evolutietheorie. Darwin was ervan overtuigd dat begrip van de ontwikkeling van
individuen binnen een soort kon helpen om te achterhalen hoe de soort zelf was ontwikkeld.
Nature (erfelijkheid) en nurture (omgevingsinvloeden).
Focus op de kindertijd
Door de industrialisatie eind 18e en begin 19e eeuw, werd het arbeidsproces hervormd.
Onderwijs werd universele en kinderen waren niet meer nodig als goedkope
arbeidskrachten. Er kwamen wetten voor kinderen die ze beschermen tegen uitbuiting, meer
oog op onderwijs en ontwikkelingspsychologie werd als apart vakgebied erkend.
1.2.2 De 20e eeuw: ontwikkelingspsychologie als discipline
Alfred Binet deed pionierswerk op het gebied van de intelligentie van kinderen en hij deed
ook onderzoek naar het geheugen en hoofdrekenen. Granville Stanley Hall was de eerste
die het denken en het gedrag van kinderen onderzocht met behulp van vragenlijsten. Eerste
helft 20e eeuw trend die veel invloed had op ons inzicht in ontwikkeling kinderen:
grootschalige, systematische en langdurige onderzoeken (Terman Study of the Gifted aan
Stanford University). Wetenschappers wilden de aard van groei, verandering en stabiliteit
tijdens de kindertijd en adolescentie op een wetenschappelijke manier bestuderen.
1.2.3 Vraagstukken bij de thema's van de ontwikkelingspsychologie
,Continue verandering versus discontinue verandering
Continue verandering = geleidelijke kwantitatieve ontwikkeling, waarbij prestaties op een
bepaald niveau voortvloeien uit die op de vorige niveaus. Vaardigheden of kenmerken
veranderen niet in aard maar in omvang.
Discontinue verandering = ontwikkeling die in aparte stappen of stadia plaatsvindt en
waarbij elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia.
Kritieke en gevoelige perioden: de invloed van de omgeving
Kritieke periode = een specifieke tijdspanne in de ontwikkeling waarin een bepaalde
gebeurtenis de grootste - en zelfs onomkeerbare - gevolgen heeft. Komen voor wanneer de
aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli noodzakelijk is voor een normale
ontwikkeling of wanneer blootstelling aan bepaalde stimuli abnormale ontwikkeling tot gevolg
heeft.
Stimuli = prikkels, oftewel veranderingen in de uitwendige of inwendige omgeving waarop
een organisme reageert.
Plasticiteit = de mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysieke structuur
veranderbaar is. Mensen zijn veel flexibeler dan werd aangenomen. Kunnen latere
ervaringen gebruiken om eerdere achterstanden in te halen. Niet per definitie blijvende
schade bij gemis aan sociale ervaringen.
Gevoelige periode = een afgebakende tijdspanne, meestal vroeg in het leven, waarin
mensen extra gevoelig zijn voor bepaalde omgevingsinvloeden en sterk ontvankelijk zijn
voor het leren van specifieke vaardigheden. Onderkent de plasticiteit van mensen in
ontwikkeling.
Levensloopmodel versus focus op specifieke perioden.
Vroeger meeste aandacht naar babytijd en adolescentie, nu hele periode van conceptie or
en met adolescentie. Redenen: in elk levensstadium sprake van groei en ontwikkeling.
Belangrijk deel van iemands omgeving bepaald door andere mensen in de sociale
omgeving. Om sociale invloeden op kids te begrijpen, moeten we de mensen begrijpen die
grotendeels verantwoordelijk zijn voor die invloeden.
Relatieve invloed van nature en nurture op de ontwikkeling
Nature-nurture debat = de discussie over de oorsprong van ons gedrag en onze
eigenschappen; in hoeverre komen deze voort uit onze aanleg en in hoeverre uit onze
opvoeding en leefomgeving?
Nature = eigenschappen, vermogens en capaciteiten die mensen van hun ouders erven.
omvat elke factor die het resultaat is van Maturatie = het proces van zich geleidelijk
ontvouwen van voorbestemde genetische informatie.
Nurture = omgevingsinvloeden. Sommige ervan zijn biologisch (zwangere vrouw die coke
gebruikt), andere sociaal (hoe kind wordt opgevoed, invloed van leeftijdsgenoten), weer
andere van maatschappelijke factoren (socio-economische omstandigheden).
, Gevolgen voor de opvoeding van kinderen en voor sociaal beleid
Ze gaan er niet van uit dat het nature of nurture is, vraag is meer in welke mate hun invloed
geldt. De interactie tussen genetische en omgevingsfactoren is complex, omdat sommige
genetisch bepaalde eigenschappen niet alleen directe invloed hebben op gedrag van kids,
maar ook indirect bijdragen aan vorming van hun omgeving. Ook zijn we door onze
genetische achtergrond geneigt tot bepaald gedrag, maar vertonen dat gedrag niet perse
zonder passende omgeving (eeneiige tweelingen kunnen zich totaal verschillend gedragen).
Begrippen best beschouwen als twee uitersten op een schaal, gedragspatronen ergens
middenin. Ook continue versus discontinue ontwikkeling geen of/of.
1.2.4 De toekomst van de ontwikkelingspsychologie
● Steeds meer onderzoek gedaan naar ontwikkeling en zullen nieuwe
onderzoeksgebieden en perspectieven ontstaan.
● Informatie over genen en genetische basis gedrag zal invloed hebben op alle
aspecten van ontwikkelingspsychologie. Er zal in werk ontwikkelingspsychologen
gekeken worden naar biologische, cognitieve en sociale aspecten, grenzen tussen
de subdisciplines vervagen. Epigenetica = de effecten van omgevingsinvloeden en
ervaringen op de uiting van onze genen.
● Meer aandacht voor diversiteitsvraagstukken.
● Groeiend aantal professionals (docenten, sociaal werkers, verpleegkundigen,
speelgoed ontwerpers…) zal gebruik maken van onderzoek en bevindingen
ontwikkelingspsychologie.
● Ontwikkelingspsychologie steeds grotere invloed op kwesties van algemeen belang.
Discussies over discriminatie, geweld, armoede en zelfs terrorisme kunnen gevoed
worden door onderzoek op dit gebied. Bijvoorbeeld hoe geweld bij kinderen te
voorkomen:
- verklaringen zoeken voor oorzaken geweld.
- verklaringen zoeken die verband leggen tussen opvoedingspraktijken en
moeilijk gedrag.
- bestuderen hoe blootstelling aan agressie tot geweld kan leiden.
- programma's ontwikkelen die agressie moeten verminderen.
Advies moet op juiste waarde worden geschat (kijk waar advies vandaan komt, maak
onderscheid tussen anekdotische en wetenschappelijk bewijs, rekening met culturele
context, ga er nooit van uit dat iets waar is omdat mensen erin geloven).
Hoofdstuk 2 Theoretische perspectieven en onderzoek
2.1 Perspectieven bij het kijken naar kinderen
Ontwikkelingspsychologen hebben een eigen visies op de kindertijd. Deze visies omvatten
een of meer theorieën en voorspellingen over het verschijnsel waarop ze zich richten.
Theorieën = verklaring of voorspelling ten aanzien van een verschijnsel, die raamwerk biedt
om de relaties tussen een reeks feiten of principes te begrijpen.
