Je mag dit boek houden. Je mag in dit boek schrijven Je hebt ook toegang tot
Handig als naslagwerk. en aantekeningen maken. de online leeromgeving.
AUTEURS
Marianne Gommers
Desirée Hagens
Ar thur Jansen
Miranda Jansen
André van Leijen
Hans Rawee
Theo de Rouw
EINDREDACTIE
Ilse Gmelig
Lineke Pijnappels
,4
VWO
biologie voor jou
uitwerkingenboek
BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW
vwo
auteurs
MARIANNE GOMMERS
DESIRÉE HAGENS
ARTHUR JANSEN
MIRANDA JANSEN
ANDRÉ VAN LEIJEN
HANS RAWEE
THEO DE ROUW
eindredactie
ILSE GMELIG
LINEKE PIJNAPPELS
MET MEDEWERKING VAN
LIZZY BOS - VAN DER AVOORT
RENATE BROUWERS
DANIËL VAN DRAANEN
PAULA VAN KRANENBURG
CEES MULDER
MARTEN MULDER
RENÉ WESTRA
release 2019
MALMBERG ’ S - HERTOGENBOSCH
www.biologievoorjou.nl
,2 INHOUD
THEMA 1 THEMA 3
Inleiding in de biologie Genetica
ONTDEKKEN ONTDEKKEN
Eerst lachen, dan denken! 5 Een gouden missie 22
BASISSTOF BASISSTOF
1 Wat is biologie? 5 1 Fenotype en genotype 22
2 Organen, weefsels en cellen 5 2 Genenparen 22
3 Plantaardige en dierlijke cellen 6 3 Monohybride kruisingen 23
4 Celorganellen 7 4 Geslachtschromosomen 25
5 Transport door membranen 8 5 Dihybride kruisingen 26
6 Natuurwetenschappelijk onderzoek 9 6 Speciale manieren van overerven 27
7 Opvoeding of aanleg 28
SAMENHANG
Expeditie Spitsbergen 11 SAMENHANG
Hoogtebestendige Tibetanen 29
PRACTICA 11
PRACTICA 29
EXAMENTRAINER 12
EXAMENTRAINER 30
THEMA 2 THEMA 4
Voortplanting Evolutie
ONTDEKKEN ONTDEKKEN
Een kwestie van leven en dood 14 Antibiotica gezocht 32
BASISSTOF BASISSTOF
1 Ongeslachtelijke voortplanting 14 1 Ontwikkeling van het leven 32
2 Geslachtelijke voortplanting 14 2 Prokaryoten 33
3 Hormonen 15 3 Eukaryoten 34
4 Zwanger 16 4 De evolutietheorie 34
5 Seksualiteit 17 5 Onderzoek naar evolutie 35
6 Soa’s en geboorteregeling 17 6 Evolutie in populaties 37
7 Ongewenst kinderloos 18 7 Ontstaan van soorten 39
SAMENHANG SAMENHANG
Waarom hebben we eigenlijk seks? 19 Met melkvee meer mutanten 40
PRACTICA 19 PRACTICA 40
EXAMENTRAINER 20 EXAMENTRAINER 41
, THEMA 5
Ecologie
ONTDEKKEN BIOLOGIE OLYMPIADE OPDRACHTEN 60
Mag de wolf terugkeren in Nederland? 43
BASISSTOF
1 Ecologie op alle organisatieniveaus 43
2 Organismen 44
3 Populaties 44
4 Ecosystemen 45
5 Veranderende ecosystemen 46
SAMENHANG
Leven in de stad 48
PRACTICA 49
EXAMENTRAINER 50
THEMA 6
Mens en milieu
ONTDEKKEN
Van afval tot energie 52
BASISSTOF
1 De relatie mens en milieu 52
2 Kringlopen 52
3 Voedselproductie 54
4 Energie 55
5 Natuurbescherming 56
SAMENHANG
Vissen aan de pil 57
PRACTICA 58
EXAMENTRAINER 59
Handig als naslagwerk. en aantekeningen maken. de online leeromgeving.
AUTEURS
Marianne Gommers
Desirée Hagens
Ar thur Jansen
Miranda Jansen
André van Leijen
Hans Rawee
Theo de Rouw
EINDREDACTIE
Ilse Gmelig
Lineke Pijnappels
,4
VWO
biologie voor jou
uitwerkingenboek
BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW
vwo
auteurs
MARIANNE GOMMERS
DESIRÉE HAGENS
ARTHUR JANSEN
MIRANDA JANSEN
ANDRÉ VAN LEIJEN
HANS RAWEE
THEO DE ROUW
eindredactie
ILSE GMELIG
LINEKE PIJNAPPELS
MET MEDEWERKING VAN
LIZZY BOS - VAN DER AVOORT
RENATE BROUWERS
DANIËL VAN DRAANEN
PAULA VAN KRANENBURG
CEES MULDER
MARTEN MULDER
RENÉ WESTRA
release 2019
MALMBERG ’ S - HERTOGENBOSCH
www.biologievoorjou.nl
,2 INHOUD
THEMA 1 THEMA 3
Inleiding in de biologie Genetica
ONTDEKKEN ONTDEKKEN
Eerst lachen, dan denken! 5 Een gouden missie 22
BASISSTOF BASISSTOF
1 Wat is biologie? 5 1 Fenotype en genotype 22
2 Organen, weefsels en cellen 5 2 Genenparen 22
3 Plantaardige en dierlijke cellen 6 3 Monohybride kruisingen 23
4 Celorganellen 7 4 Geslachtschromosomen 25
5 Transport door membranen 8 5 Dihybride kruisingen 26
6 Natuurwetenschappelijk onderzoek 9 6 Speciale manieren van overerven 27
7 Opvoeding of aanleg 28
SAMENHANG
Expeditie Spitsbergen 11 SAMENHANG
Hoogtebestendige Tibetanen 29
PRACTICA 11
PRACTICA 29
EXAMENTRAINER 12
EXAMENTRAINER 30
THEMA 2 THEMA 4
Voortplanting Evolutie
ONTDEKKEN ONTDEKKEN
Een kwestie van leven en dood 14 Antibiotica gezocht 32
BASISSTOF BASISSTOF
1 Ongeslachtelijke voortplanting 14 1 Ontwikkeling van het leven 32
2 Geslachtelijke voortplanting 14 2 Prokaryoten 33
3 Hormonen 15 3 Eukaryoten 34
4 Zwanger 16 4 De evolutietheorie 34
5 Seksualiteit 17 5 Onderzoek naar evolutie 35
6 Soa’s en geboorteregeling 17 6 Evolutie in populaties 37
7 Ongewenst kinderloos 18 7 Ontstaan van soorten 39
SAMENHANG SAMENHANG
Waarom hebben we eigenlijk seks? 19 Met melkvee meer mutanten 40
PRACTICA 19 PRACTICA 40
EXAMENTRAINER 20 EXAMENTRAINER 41
, THEMA 5
Ecologie
ONTDEKKEN BIOLOGIE OLYMPIADE OPDRACHTEN 60
Mag de wolf terugkeren in Nederland? 43
BASISSTOF
1 Ecologie op alle organisatieniveaus 43
2 Organismen 44
3 Populaties 44
4 Ecosystemen 45
5 Veranderende ecosystemen 46
SAMENHANG
Leven in de stad 48
PRACTICA 49
EXAMENTRAINER 50
THEMA 6
Mens en milieu
ONTDEKKEN
Van afval tot energie 52
BASISSTOF
1 De relatie mens en milieu 52
2 Kringlopen 52
3 Voedselproductie 54
4 Energie 55
5 Natuurbescherming 56
SAMENHANG
Vissen aan de pil 57
PRACTICA 58
EXAMENTRAINER 59
