Grondrechten fundamentele rechtsnormen die de strekking hebben het individu persoonlijke vrijheid
en een menswaardig 1 bestaan te verzekeren en die de handelingsvrijheid van met name de overheid
beperken.
Gelden in de eerste plaats in relatie burger-overheid, perken de handelingsvrijheid v/d overheid in. Ook
invloed burgers onderling.
Bij klassieke vrijheidsrechten staat onthoudingsplicht overheid voorop.
Sociale grondrechten zorgplicht v/d overheid.
Rechtsstaat op 4 pijlers:
1. Ingrijpen v/d overheid slechts mag geschieden o.g.v. algemene regels- richt zich tegen
willekeur& standsrechten.
2. Scheiding der machten, wetgevende en uitvoerende macht niet samenvallen.
3. Rechtsbescherming door onafhankelijke rechter: mocht overheid inbreuk maken op
rechtsnormen, kan hij oordelen.
4. Bestaan van grondrechten.
Mensenrechten: rechten die ieder mens- van nature- toekomen/horen toe te komen.
Rechtsbronnen:
1. Internationale verdragen
2. Jurisprudentie internationaalrechtelijke organen
3. Nationale grondwet
4. Uitwerking bepaalde grondrechten in nationale wetgeving, bv. Algemene Wet Gelijke
Behandeling/ WOM
5. Jurisprudentie nationale rechter.
6.
Toenemend belang, grondrechten nemen in Nederlandse recht belangrijkere plaats in:
Werkingssfeer v/d grondrechten neemt toe. Omdat ze in aantal groeien en werkingssfeer al
langer bestaande wordt uitgebreid
Bestaat tendens om aan beperkingen steeds hogere eisen te stellen.
Aan grondrechten vaker zekere werking in de relatie tussen burgers onderling toegekend.
(horizontale werking erin).
Klassieke grondrechten niet meer alleen gezien als onthoudingsplichten v/d overheid
Internationale stelsel van grondrechtsbescherming meer en meer invloed binnen nationale
rechtsorde.
Oorzaken die rol spelen bij de opkomst v/d idee v/d grondrechten:
2
De renaissance – individu en zijn mogelijkheden centraal te staan
Hervorming – persoonlijke relatie god benadrukt
Verlichting – mens zich van zijn onmondigheid kan trachten te ontworstelen door gebruik te
maken van zijn verstandelijke en intellectuele vermogens.
Centralisering van het gezag binnen de natiestaat – sprake vergroting v/d macht v/ overheid die
om tegengewicht vraagt.
Maatschappelijke en politieke opkomst v/d burgerij
Wat is rechtvaardigheid? Het idee is dat er een soort universele rede is, die overal geldt, en die
mensen kunnen kennen als ze maar goed genoeg, op een objectieve wijze, naar de wereld kijken en
hun verstand gebruiken: natuurrecht.
Contract theorieën
Hobbes Locke Rousseau
Soevereiniteit: Je geeft je recht op Soevereiniteit: je geeft je recht op Soevereiniteit: je
geeft al je rechten af
geweld af aan één sterke leider. Eigenrichting af en spreekt af een aan de
gemeenschappelijke wil
Hij beschermt jou tegen anderen rechter te installeren Een gemeenschappelijk
instituut
en straft namens jou. Rechter bemiddelt in conflicten bepaalt wat het
beste voor jou is
Kern: geweldsmonopolie Kern: overleg Kern:onderwerping
individu aan collectief
Regeringsvorm: autoritarisme Regeringsvorm: liberalisme Regeringsvorm:
communisme, nazisme,
Werkt voor: sterk gefragmenteerdeWerkt voor: geordende samen- totalitarisme
Samenlevingen levingen met eenzelfde cultuur. samenlevingen in
wanhoop/revolutie
,Klassieke grondrechten zijn individuele vrijheidsrechten, gericht op overheidsonthouding. Bij de
rechter afdwingbaar. Burger-ov.
Sociale grondrechten dienen veelal belang v/d bevolking als geheel. Zorgplichten gericht op
optreden v/d overheid.
Grondslagen: - menselijke waardigheid - democratie
De meeste (klassieke) grondrechten komen aan individuen toe. (niet aan dieren).
3
Sommige grondrechten komen aan ieder toe, sommige alleen aan die v/d betreffende staat. Zijn
grondrechten in positieve recht gekoppeld aan nationaliteit, = burgerschapsrechten.
Ambtenaren, militairen en gedetineerden, sommige grondrechtbepalingen soms in bijzonder
beperkingsmogelijkheden voor hun creëren. Kinderen, ligt aan leeftijd en grondrecht verschilt steeds.
Overleden, geen grondrechten.
Ook voor rechtspersonen gelden sommige grondrechten, redenen:
1. Goed mogelijk dat individuen zich verenigen in een rechtspersoon juist om hun grondrechten
effectief uit te kunnen oefenen.
2. Verspreiding van meningen en informatie waardevol geacht.
3. Grondrechten niet alleen bedoeld voor ontplooiing v/d natuurlijke persoon, ook om de ov binnen
perken te houden.
Verzoekschriften van publiekrechtelijke rechtspersonen zijn in beginsel niet ontvankelijk. Soms
uitzondering bv. eerlijk proces.
VN
Algemene Vergadering kan aanbevelingen richten aan lidstaten en veiligheidsraad, maar geen
bindende besluiten. 4
Veiligheidsraad 5 permanente leden, china rusland, vs, vk, frankrijk hebben vetorecht
besluiten blokkeren. Handhaving v/d internationale vrede & veiligheid en kan bindende besluiten
nemen(militaire interventie in ergste geval).
Human rights council het aan de kaak stellen van systematische schendingen v/d
mensenrechten.
Commission on human rights heeft belangrijke onderwerpen als verdwijningen en willekeurige
gevangenhouding.
Statenklachtprocedures, praktische betekenis relatief klein
Individuele klachtprocedures, klacht beoordelen van een individu i.v.m. schending van zijn
grondrechten uit verdrag geschonde is
(internationaal strafhof is geen orgaan v/d VN werkt wel nauw samen met ze).
Europa
Raad van europa
Parlementaire vergadering
Comité van ministers
sinds kort commissioner, respect voor mensenrechten te bevorderen.
EU
Commissie
Parlement
Raad
Hof
Nationaal
Bij rechtsbescherming door de civiele rechter hoeft men niet alleen aan de horizontale werking van
grondrechten te denken. Indien men tegen feitelijk handelen van de overheid/vaststellen avv’s staat er
geen procedure open bij administratieve rechter. De civiele rechter is dan nodig.
Sommige staten dualistisch uitgangspunt t.a.v. verhouding internationale/nationale recht,
internationale omgezet in nationale voordat het daar geldt. Alsnog is zij gebonden aan het verdrag dit
niet doen is schending.
Nederland heeft toetsingsgebod, als verdrag wat anders zegt, wet buiten toepassing laten. Nederlandse
rechter stelt zelf vast welke verdragsbepalingen een ieder verbindend zijn en welke niet. criteria HR:
Verdragspartijen uitdrukkelijk overeengekomen zijn dat bepaling geen rechtstreekse werking
toekomt, geen afspraak -> verdragsbepaling beslissend. Is die zo geformuleerd dat zij zonder
nadere uitwerking als objectief recht in nationale rechtsorde kan functioneren dan is zij ieder
verbindend en kan de nationale rechter er aan toetsen. Tenzij nadere uitleg
Niet een ieder verbindende bepalingen van verdragen en besluiten van internationale organisaties,
mag Nederlandse rechter niet aan toetsen.net zoals het internationale ongeschreven recht mag ook
niet.
, Als iets onduidelijk is van EU-recht in licht HvEU, kan Nederlandse rechter prejudiciële vraag stellen
aan hof v justitie. Nationale rechter tegen wiens oordeel geen beroep meer open staat is daartoe
verplicht 267 VWEU HvJEU laatste woord inhoud/uitleg.
Rol rechter zeer ingeperkt door 120 GW = toetsingsverbod, mag formele weten niet toetsen aan
grondwettelijke bepalingen. Door HR mag de rechter de wet in formele zin evenmin toetsen aan Statuut
en ongeschreven fundamentele rechtsbeginselen.
In Nl oordeel of wet in strijd met grondwet aan wetgever toekomt. Redenen voor discussie:
1. Onschendbaarheid v/d wet achterhaald door die bevoegdheid rechter toetsen aan verbindende
verdragsbepalingen en besluiten van internationale organisaties. Ook verminderd door invloed
EU-recht.
2. Groeiend besef dat wetgever in abstracto afweging kan maken over verenigbaarheid v/d wet
met de GW maar dat in concrete situaties alleen de rechter voor voldoende rechtsbescherming
kan zorgen.(handig in multiculti samenleving)
Rechter mag wel de wet waarvan betekenis onduidelijk is in licht van de GW uitleggen.
Toetsingsverbod geldt niet voor lagere regelingen dan wetten in formele zin. Reglingen wel aan GW (en
ongeschreven rechtsbeginselen) worden getoetst. Maar niet als die lagere regelgeving gebaseerd is op
een door formele wetgever gedelegeerde bevoegdheid.
Europa- raad van Europa verplicht partij bij EVRM te worden. -> EHRM 1 rechter uit iedere lidstaat 21
lid1 periode van 6 jaar gekozen door Parlementaire Vergadering.
Statenklacht 33 EVRM (systematische schendingen)
Individuele klachtenprocedure voor indienen verzoekschrift vereist dat vermeende schending heeft
plaatsgevonden op moment dat staat al aan verdragsbepalingen/bepaling van een protocol was
gebonden. Slechts slachtoffers kunnen indienen dus geen actio popularis. Burger hoeft niet met
zekerheid vaststellen of hij slachtoffer van vermeende schending is, redelijk vermoeden voldoende.
als verzoek ontvangen -> eerst gekeken ontvankelijk door Comité van 3 rechters -> 35 EVRM, nationale
rechtsgang alleen volledig gevolgd indien aangewezen gerechten effectieve rechtsbescherming kunnen
bieden. Indien een verzoekschrift ontvankelijks is en het vervolgens niet tot een minnelijke schikking
komt door hof behandeld.
In beginsel door kamer van 7 rechters(1 rechter altijd uit staat waar schending is geweest). Het is
inmiddels mogelijk dat comité van 3 rechters dat de ontvankelijkheid heeft beoordeeld direct oordeel
geeft over gegrondheid klacht indien antwoorde vraag naar interpretatie/ toepassing verdrag behoort
tot de vaste rechtspraak 28 lid 1 sub b.
Uitspraak Grote Kamer is einduitspraak. Indien geen van beide partijen binnen 3 maanden verzoekt om
verwijzing hiernaar wordt uitspraak v/d Kamer definitief. 45,42,43 lid 2 van belang
Margin of appreciation nationale autoriteiten kunnen in bepaalde gevallen beter dan hof beoordelen
of een beperking van grondrecht geboden is. Indien hof nationale autoriteiten een zeer ruime marge
laat beoordeelt het eigenlijk alleen of nationale autoriteiten redelijkerwijs een bepaalde maatregelen
konden nemen. Hof toetst dan marginaal.
Beperkingsgrond is een andere factor die van invloed is op de grootte van de appreciatiemarge
EU , hof v justitie moet controleren of grondrechten op juiste wijze geërbiedigd. Verschilt van andere
hof, niet in algemeen individueel klachtrecht, kan alleen als et gaat tot hem gerichte/rechtstreeks
rakende besluiten van de commissie. Houdt zich met meer bezig dan bescherming grondrechten.
Comité voor de rechten v/d mens o.g.v. IVBPR , individueel klachtprocedures 5 IVBPR -> lid 4
Ook bij comité IVURD individueel klachtprocedure 14 IVURD
5
De bescherming die een klassiek grondrecht biedt tegen ingrijpen v/d overheid wordt bepaald door een
samenstel van 2 factoren:
1. De reikwijdte (grondrecht v.t.p. is)
2. De beperkingsmogelijkheden ( handeling v/d overheid geen geoorloofde beperking is)
dient de overheid zicht te onthouden
Wijzen van formulering:
Typerend element soms reikwijdte getypeerd door inbreuk makende maatregel hieronder
vallen vooral verbod onderworpen aan folteringen/onmenselijk/vernederende
behandelingen/bestraffingen, doodstraf, verbod handelingen met terugwerkende kracht
strafbaar te stellen. Of door typering door gedraging burger vrijheid van meningsuiting, vrijheid
en een menswaardig 1 bestaan te verzekeren en die de handelingsvrijheid van met name de overheid
beperken.
Gelden in de eerste plaats in relatie burger-overheid, perken de handelingsvrijheid v/d overheid in. Ook
invloed burgers onderling.
Bij klassieke vrijheidsrechten staat onthoudingsplicht overheid voorop.
Sociale grondrechten zorgplicht v/d overheid.
Rechtsstaat op 4 pijlers:
1. Ingrijpen v/d overheid slechts mag geschieden o.g.v. algemene regels- richt zich tegen
willekeur& standsrechten.
2. Scheiding der machten, wetgevende en uitvoerende macht niet samenvallen.
3. Rechtsbescherming door onafhankelijke rechter: mocht overheid inbreuk maken op
rechtsnormen, kan hij oordelen.
4. Bestaan van grondrechten.
Mensenrechten: rechten die ieder mens- van nature- toekomen/horen toe te komen.
Rechtsbronnen:
1. Internationale verdragen
2. Jurisprudentie internationaalrechtelijke organen
3. Nationale grondwet
4. Uitwerking bepaalde grondrechten in nationale wetgeving, bv. Algemene Wet Gelijke
Behandeling/ WOM
5. Jurisprudentie nationale rechter.
6.
Toenemend belang, grondrechten nemen in Nederlandse recht belangrijkere plaats in:
Werkingssfeer v/d grondrechten neemt toe. Omdat ze in aantal groeien en werkingssfeer al
langer bestaande wordt uitgebreid
Bestaat tendens om aan beperkingen steeds hogere eisen te stellen.
Aan grondrechten vaker zekere werking in de relatie tussen burgers onderling toegekend.
(horizontale werking erin).
Klassieke grondrechten niet meer alleen gezien als onthoudingsplichten v/d overheid
Internationale stelsel van grondrechtsbescherming meer en meer invloed binnen nationale
rechtsorde.
Oorzaken die rol spelen bij de opkomst v/d idee v/d grondrechten:
2
De renaissance – individu en zijn mogelijkheden centraal te staan
Hervorming – persoonlijke relatie god benadrukt
Verlichting – mens zich van zijn onmondigheid kan trachten te ontworstelen door gebruik te
maken van zijn verstandelijke en intellectuele vermogens.
Centralisering van het gezag binnen de natiestaat – sprake vergroting v/d macht v/ overheid die
om tegengewicht vraagt.
Maatschappelijke en politieke opkomst v/d burgerij
Wat is rechtvaardigheid? Het idee is dat er een soort universele rede is, die overal geldt, en die
mensen kunnen kennen als ze maar goed genoeg, op een objectieve wijze, naar de wereld kijken en
hun verstand gebruiken: natuurrecht.
Contract theorieën
Hobbes Locke Rousseau
Soevereiniteit: Je geeft je recht op Soevereiniteit: je geeft je recht op Soevereiniteit: je
geeft al je rechten af
geweld af aan één sterke leider. Eigenrichting af en spreekt af een aan de
gemeenschappelijke wil
Hij beschermt jou tegen anderen rechter te installeren Een gemeenschappelijk
instituut
en straft namens jou. Rechter bemiddelt in conflicten bepaalt wat het
beste voor jou is
Kern: geweldsmonopolie Kern: overleg Kern:onderwerping
individu aan collectief
Regeringsvorm: autoritarisme Regeringsvorm: liberalisme Regeringsvorm:
communisme, nazisme,
Werkt voor: sterk gefragmenteerdeWerkt voor: geordende samen- totalitarisme
Samenlevingen levingen met eenzelfde cultuur. samenlevingen in
wanhoop/revolutie
,Klassieke grondrechten zijn individuele vrijheidsrechten, gericht op overheidsonthouding. Bij de
rechter afdwingbaar. Burger-ov.
Sociale grondrechten dienen veelal belang v/d bevolking als geheel. Zorgplichten gericht op
optreden v/d overheid.
Grondslagen: - menselijke waardigheid - democratie
De meeste (klassieke) grondrechten komen aan individuen toe. (niet aan dieren).
3
Sommige grondrechten komen aan ieder toe, sommige alleen aan die v/d betreffende staat. Zijn
grondrechten in positieve recht gekoppeld aan nationaliteit, = burgerschapsrechten.
Ambtenaren, militairen en gedetineerden, sommige grondrechtbepalingen soms in bijzonder
beperkingsmogelijkheden voor hun creëren. Kinderen, ligt aan leeftijd en grondrecht verschilt steeds.
Overleden, geen grondrechten.
Ook voor rechtspersonen gelden sommige grondrechten, redenen:
1. Goed mogelijk dat individuen zich verenigen in een rechtspersoon juist om hun grondrechten
effectief uit te kunnen oefenen.
2. Verspreiding van meningen en informatie waardevol geacht.
3. Grondrechten niet alleen bedoeld voor ontplooiing v/d natuurlijke persoon, ook om de ov binnen
perken te houden.
Verzoekschriften van publiekrechtelijke rechtspersonen zijn in beginsel niet ontvankelijk. Soms
uitzondering bv. eerlijk proces.
VN
Algemene Vergadering kan aanbevelingen richten aan lidstaten en veiligheidsraad, maar geen
bindende besluiten. 4
Veiligheidsraad 5 permanente leden, china rusland, vs, vk, frankrijk hebben vetorecht
besluiten blokkeren. Handhaving v/d internationale vrede & veiligheid en kan bindende besluiten
nemen(militaire interventie in ergste geval).
Human rights council het aan de kaak stellen van systematische schendingen v/d
mensenrechten.
Commission on human rights heeft belangrijke onderwerpen als verdwijningen en willekeurige
gevangenhouding.
Statenklachtprocedures, praktische betekenis relatief klein
Individuele klachtprocedures, klacht beoordelen van een individu i.v.m. schending van zijn
grondrechten uit verdrag geschonde is
(internationaal strafhof is geen orgaan v/d VN werkt wel nauw samen met ze).
Europa
Raad van europa
Parlementaire vergadering
Comité van ministers
sinds kort commissioner, respect voor mensenrechten te bevorderen.
EU
Commissie
Parlement
Raad
Hof
Nationaal
Bij rechtsbescherming door de civiele rechter hoeft men niet alleen aan de horizontale werking van
grondrechten te denken. Indien men tegen feitelijk handelen van de overheid/vaststellen avv’s staat er
geen procedure open bij administratieve rechter. De civiele rechter is dan nodig.
Sommige staten dualistisch uitgangspunt t.a.v. verhouding internationale/nationale recht,
internationale omgezet in nationale voordat het daar geldt. Alsnog is zij gebonden aan het verdrag dit
niet doen is schending.
Nederland heeft toetsingsgebod, als verdrag wat anders zegt, wet buiten toepassing laten. Nederlandse
rechter stelt zelf vast welke verdragsbepalingen een ieder verbindend zijn en welke niet. criteria HR:
Verdragspartijen uitdrukkelijk overeengekomen zijn dat bepaling geen rechtstreekse werking
toekomt, geen afspraak -> verdragsbepaling beslissend. Is die zo geformuleerd dat zij zonder
nadere uitwerking als objectief recht in nationale rechtsorde kan functioneren dan is zij ieder
verbindend en kan de nationale rechter er aan toetsen. Tenzij nadere uitleg
Niet een ieder verbindende bepalingen van verdragen en besluiten van internationale organisaties,
mag Nederlandse rechter niet aan toetsen.net zoals het internationale ongeschreven recht mag ook
niet.
, Als iets onduidelijk is van EU-recht in licht HvEU, kan Nederlandse rechter prejudiciële vraag stellen
aan hof v justitie. Nationale rechter tegen wiens oordeel geen beroep meer open staat is daartoe
verplicht 267 VWEU HvJEU laatste woord inhoud/uitleg.
Rol rechter zeer ingeperkt door 120 GW = toetsingsverbod, mag formele weten niet toetsen aan
grondwettelijke bepalingen. Door HR mag de rechter de wet in formele zin evenmin toetsen aan Statuut
en ongeschreven fundamentele rechtsbeginselen.
In Nl oordeel of wet in strijd met grondwet aan wetgever toekomt. Redenen voor discussie:
1. Onschendbaarheid v/d wet achterhaald door die bevoegdheid rechter toetsen aan verbindende
verdragsbepalingen en besluiten van internationale organisaties. Ook verminderd door invloed
EU-recht.
2. Groeiend besef dat wetgever in abstracto afweging kan maken over verenigbaarheid v/d wet
met de GW maar dat in concrete situaties alleen de rechter voor voldoende rechtsbescherming
kan zorgen.(handig in multiculti samenleving)
Rechter mag wel de wet waarvan betekenis onduidelijk is in licht van de GW uitleggen.
Toetsingsverbod geldt niet voor lagere regelingen dan wetten in formele zin. Reglingen wel aan GW (en
ongeschreven rechtsbeginselen) worden getoetst. Maar niet als die lagere regelgeving gebaseerd is op
een door formele wetgever gedelegeerde bevoegdheid.
Europa- raad van Europa verplicht partij bij EVRM te worden. -> EHRM 1 rechter uit iedere lidstaat 21
lid1 periode van 6 jaar gekozen door Parlementaire Vergadering.
Statenklacht 33 EVRM (systematische schendingen)
Individuele klachtenprocedure voor indienen verzoekschrift vereist dat vermeende schending heeft
plaatsgevonden op moment dat staat al aan verdragsbepalingen/bepaling van een protocol was
gebonden. Slechts slachtoffers kunnen indienen dus geen actio popularis. Burger hoeft niet met
zekerheid vaststellen of hij slachtoffer van vermeende schending is, redelijk vermoeden voldoende.
als verzoek ontvangen -> eerst gekeken ontvankelijk door Comité van 3 rechters -> 35 EVRM, nationale
rechtsgang alleen volledig gevolgd indien aangewezen gerechten effectieve rechtsbescherming kunnen
bieden. Indien een verzoekschrift ontvankelijks is en het vervolgens niet tot een minnelijke schikking
komt door hof behandeld.
In beginsel door kamer van 7 rechters(1 rechter altijd uit staat waar schending is geweest). Het is
inmiddels mogelijk dat comité van 3 rechters dat de ontvankelijkheid heeft beoordeeld direct oordeel
geeft over gegrondheid klacht indien antwoorde vraag naar interpretatie/ toepassing verdrag behoort
tot de vaste rechtspraak 28 lid 1 sub b.
Uitspraak Grote Kamer is einduitspraak. Indien geen van beide partijen binnen 3 maanden verzoekt om
verwijzing hiernaar wordt uitspraak v/d Kamer definitief. 45,42,43 lid 2 van belang
Margin of appreciation nationale autoriteiten kunnen in bepaalde gevallen beter dan hof beoordelen
of een beperking van grondrecht geboden is. Indien hof nationale autoriteiten een zeer ruime marge
laat beoordeelt het eigenlijk alleen of nationale autoriteiten redelijkerwijs een bepaalde maatregelen
konden nemen. Hof toetst dan marginaal.
Beperkingsgrond is een andere factor die van invloed is op de grootte van de appreciatiemarge
EU , hof v justitie moet controleren of grondrechten op juiste wijze geërbiedigd. Verschilt van andere
hof, niet in algemeen individueel klachtrecht, kan alleen als et gaat tot hem gerichte/rechtstreeks
rakende besluiten van de commissie. Houdt zich met meer bezig dan bescherming grondrechten.
Comité voor de rechten v/d mens o.g.v. IVBPR , individueel klachtprocedures 5 IVBPR -> lid 4
Ook bij comité IVURD individueel klachtprocedure 14 IVURD
5
De bescherming die een klassiek grondrecht biedt tegen ingrijpen v/d overheid wordt bepaald door een
samenstel van 2 factoren:
1. De reikwijdte (grondrecht v.t.p. is)
2. De beperkingsmogelijkheden ( handeling v/d overheid geen geoorloofde beperking is)
dient de overheid zicht te onthouden
Wijzen van formulering:
Typerend element soms reikwijdte getypeerd door inbreuk makende maatregel hieronder
vallen vooral verbod onderworpen aan folteringen/onmenselijk/vernederende
behandelingen/bestraffingen, doodstraf, verbod handelingen met terugwerkende kracht
strafbaar te stellen. Of door typering door gedraging burger vrijheid van meningsuiting, vrijheid
