Samenvatting OWE 1.04 Psychologie van het
leren
1 Hoe onze hersenen en onze erfelijkheid werken.................................................................................3
1 Inleiding...........................................................................................................................................3
2 Hoe is ons zenuwstelsel opgebouwd?.............................................................................................3
3 Waaruit bestaat ons centraal zenuwstelsel?...................................................................................3
4 Uit welke bouwstenen bestaan onze hersenen?.............................................................................5
5 Hoe communiceren zenuwcellen met elkaar?.................................................................................7
6 Waaruit bestaat ons perifeer zenuwstelsel?...................................................................................8
7 Hoe komt onze erfelijke aanleg tot stand?......................................................................................8
8 Hoe dacht men vroeger en hoe denkt met nu over de relatie tussen erfelijke aanleg en
omgevingsinlvoeden?.........................................................................................................................9
2 Hoe onze hersenen werken en zich ontwikkelen................................................................................9
1 Inleiding...........................................................................................................................................9
2 Wat is de invloed van erfelijke aanleg, omgeving en oefening op onze hersenen?.......................10
3 Hoe verloopt de ontwikkeling van onze hersenen?.......................................................................10
3 Hoe wij waarnemen...........................................................................................................................13
1 Inleiding.........................................................................................................................................13
2 Wat houdt het onderscheid tussen gewaarwording en waarneming in?......................................13
3 Wat is waarnemen.........................................................................................................................14
4 Welke processen spelen een rol bij onze waarneming?................................................................14
5 Is onze waarneming objectief?......................................................................................................15
6 Welke zintuigsystemen hebben we?.............................................................................................15
4 Hoe wij leren door directe ervaring en door nadoen.........................................................................19
1 Inleiding.........................................................................................................................................19
2 Wat is leren?..................................................................................................................................19
3 Hoe leren wij door klassiek conditioneren?...................................................................................20
4 Hoe leren wij operant conditioneren?...........................................................................................21
5 Wat zijn mogelijke praktijktoepassingen van associatief leren?....................................................22
6 Hoe leren wij door te imiteren en te observeren?.........................................................................22
7 Hoe werken spiegelneuronen?......................................................................................................25
5 Hoe wij denken en leren....................................................................................................................25
1 Inleiding.........................................................................................................................................25
2 Hoe ontwikkelt ons denkvermogen zich en waar denken we vooral aan?....................................25
3 Over welke twee denksystemen beschikken wij? Onze dubbele geest.........................................26
1
, 4 Wat zijn cognitieve schema’s?.......................................................................................................27
5 Hoe worden onze cognitieve schema’s geactiveerd?....................................................................28
6 Welke vormen van denken hebben wij?........................................................................................28
7 Wat is intelligentie en wat is de relatie met denken en leren?......................................................30
6 Hoe wij onthouden en vergeten........................................................................................................32
1 Inleiding.........................................................................................................................................32
2 Waartoe is ons geheugen in staat?................................................................................................32
3 Waaruit bestaat ons geheugen?....................................................................................................32
4 Met welke technieken kunnen we informatie beter onthouden?.................................................33
5 Hoeveel soorten langetermijngeheugen hebben we?...................................................................33
6 Kunnen we ook foutieve herinneringen hebben?..........................................................................34
7 Hoe vergeten wij?..........................................................................................................................34
8 Wat voor soorten geheugenverlies kunnen wij hebben?..............................................................35
9 Waar in onze hersenen zit ons geheugen?....................................................................................35
7 Wat wij willen: motivatie...................................................................................................................35
1 Inleiding.........................................................................................................................................35
2 Hoe zijn onze motivaties ingedeeld?.............................................................................................36
3 Wat moet een sociale professional weten over motivatie?...........................................................36
4 Wat is de behoeftehiërarchie van Maslow?..................................................................................38
5 Wat is het verschil tussen intrinsieke en extrinsieke motivatie?...................................................38
6 Wat is de zelfdeterminatietheorie (ZDT).......................................................................................39
2
,1 Hoe onze hersenen en onze erfelijkheid werken
1 Inleiding
NAH (Niet-Aangeboren Hersenletsel): een verzamelnaam voor alle beschadigingen aan de
hersenen die na de geboorte plaatsvinden.
AH (Aangeboren Hersenletsel): hersenbeschadiging dat tijdens de geboorte ontstaat.
Evolutietheorie: de natuurwetenschappelijke of biologische verklaring voor de evolutie
(ontwikkeling) van het leven op aarde en het ontstaan en uitsterven van soorten
organismen op aarde. Ze beschrijft het proces waarbij erfelijke eigenschappen binnen
een populatie van organismen veranderen in de loop van de generaties als gevolg van
genetische variatie, voortplanting en natuurlijke selectie.
2 Hoe is ons zenuwstelsel opgebouwd?
Zenuwstelsel
De hersenen, het ruggenmerg en alle zenuwuiteinden en zenuwbanen in het lichaam. Het
is een besturings- en communicatiesysteem tussen de verschillende hersengebieden
onderling, tussen de hersenen en de spieren, organen en zintuigen en bij de emotionele,
motivationele en cognitieve processen.
- Centraal zenuwstelsel: Bevindt zich centraal in ons lichaam.
Hersenen (brein): het deel van het zenuwstelsel dat zich in het hoofd
bevindt.
Ruggenmerg: bevindt zich in de wervelkolom en is een bundel zenuwbanen
waarmee informatie wordt ontvangen en
verplaatst.
- Perifeer zenuwstelsel: bestaat uit de
zenuwbanen die informatie transporteren van
onze zintuigen naar onze hersenen of
ruggenmerg en uit zenuwbanen die opdrachten
verplaatsen van ons ruggenmerg of onze
hersenen naar onze spieren.
3 Waaruit bestaat ons centraal zenuwstelsel?
Schedel: de botstructuur die vorm geeft aan het hoofd met als belangrijkste functie het
beschermen van de hersenen.
Cerebrospinaal vocht: vloeistof die in een holte zit tussen de schedel en de hersenmassa
als bescherming en schokdemping voor de hersenen.
Encefalisatiequotiënt: de verhouding tussen hersenen- en lichaamsvolume waarbij geldt
hoe hoger dit quotiënt, hoe complexer en intelligenter de diersoort.
Opbouw hersenen
Grote hersenen
Omvatten het grootste deel van de hersenen en zijn de plek waar de complexe cognitieve
en emotionele processen (logisch redeneren, planning, geheugen, emotie) plaatsvinden.
Ze worden onderverdeeld in vier kwabben:
- Frontaalkwabben (voorhoofdskwabben): spelen een rol bij het aansturen van
willekeurige (doelgerichte) bewegingen en zijn betrokken bij veel psychische
functies zoals, impulsbeheersing, beoordelingsvermogen, probleemoplossing,
planning, sociaal gedrag, taal en geheugen.
3
, - Slaapkwabben: spelen een rol bij het herkennen en onthouden van mensen en
voorwerpen, bij het terughalen van herinneringen, bij geluidsherkenning en bij
spraak.
- Pariëtaalkwabben (wandbeenkwabben): registreren en interpreteren lichamelijke
gewaarwordingen zoals temperatuur, pijn of tast en zijn actief bij het maken van
rekensommen of lezen.
- Achterhoofdkwabben: houden zich bezig met het gezichtsvermogen, zoals het
herkennen van figuren, inschatten van afstand en grootte en het interpreteren van
plaatjes.
Hersenschors (cortex)
3 mm dikke laag grijze stof die aan de buitenkant van
de grote hersenen ligt dat bij de mens zo hoog
ontwikkeld is, dat het steeds meer in vouwen moet
liggen om in de schedel te passen. Het maakt het
mogelijk dat we ingewikkelde vaardigheden kunnen
leren.
- Lateralisatie: duidt op verschillen in
specialisatie van de beide hersenhelften, zoals
het reguleren van zintuigen, motoriek en
emoties.
De hersenschors bestaat uit:
- Linkerhersenhelft: bestuurt de rechterkant van
het lichaam.
- Rechterhersenhelft: bestuurt de linkerkant van
het lichaam.
- Hersenbalk (corpus callosum): verbind de twee
hersenhelft en zorgt ervoor dat informatie in
beide hersenhelften terechtkomen zodat de
helften kunnen samenwerken.
Kleine hersenen (cerebellum)
Liggen aan de onder- en achterkant van de grote
hersenen en zijn vooral verantwoordelijk voor de motoriek
en het vervullen van functies bij cognitieve processen
(aandacht en het reguleren van angst). Ze zorgen voor de
coördinatie, nauwkeurigheid en timing van de bewegingen
die in de motorische schors van de grote hersenen zijn
opgestart.
Hersenstam: verbindt de grote hersenen met de kleine
hersenen en het ruggenmerg en bestuurt belangrijke
levensfuncties (spijsvertering, temperatuur, hartslag,
ademhaling en bloeddruk).
Split-brainpatiënt: hierbij is de hersenbalk doorgesneden, meestal als laatste redmiddel
om zeer ernstige epilepsie te bestrijden. In zekere zin heeft iemand dan twee hersenen
die enigszins los van elkaar functioneren.
Ruggenmerg
Bevindt zich in de wervelkolom en bestaat uit aaneengeschakelde wervels. Om de
anderhalve centimeter komen aan beide kanten van het ruggenmerg vertakkingen van
zenuwbanen die leiden van of naar spieren en/of zintuigen. Via deze zenuwbanen en het
ruggenmerg geven de hersenen informatie aan spieren en organen, waardoor deze goed
kunnen functioneren. Ook transporteert het ruggenmerg de informatie afkomstig van
organen en zintuigen naar de hersenen, waarop dan gereageerd kan worden. Speelt een
belangrijke rol bij het doorgeven van signalen van de hersenen naar de rest van het
lichaam en andersom en bij heel snelle reacties van ons lichaam op veranderingen in de
omgeving.
4
leren
1 Hoe onze hersenen en onze erfelijkheid werken.................................................................................3
1 Inleiding...........................................................................................................................................3
2 Hoe is ons zenuwstelsel opgebouwd?.............................................................................................3
3 Waaruit bestaat ons centraal zenuwstelsel?...................................................................................3
4 Uit welke bouwstenen bestaan onze hersenen?.............................................................................5
5 Hoe communiceren zenuwcellen met elkaar?.................................................................................7
6 Waaruit bestaat ons perifeer zenuwstelsel?...................................................................................8
7 Hoe komt onze erfelijke aanleg tot stand?......................................................................................8
8 Hoe dacht men vroeger en hoe denkt met nu over de relatie tussen erfelijke aanleg en
omgevingsinlvoeden?.........................................................................................................................9
2 Hoe onze hersenen werken en zich ontwikkelen................................................................................9
1 Inleiding...........................................................................................................................................9
2 Wat is de invloed van erfelijke aanleg, omgeving en oefening op onze hersenen?.......................10
3 Hoe verloopt de ontwikkeling van onze hersenen?.......................................................................10
3 Hoe wij waarnemen...........................................................................................................................13
1 Inleiding.........................................................................................................................................13
2 Wat houdt het onderscheid tussen gewaarwording en waarneming in?......................................13
3 Wat is waarnemen.........................................................................................................................14
4 Welke processen spelen een rol bij onze waarneming?................................................................14
5 Is onze waarneming objectief?......................................................................................................15
6 Welke zintuigsystemen hebben we?.............................................................................................15
4 Hoe wij leren door directe ervaring en door nadoen.........................................................................19
1 Inleiding.........................................................................................................................................19
2 Wat is leren?..................................................................................................................................19
3 Hoe leren wij door klassiek conditioneren?...................................................................................20
4 Hoe leren wij operant conditioneren?...........................................................................................21
5 Wat zijn mogelijke praktijktoepassingen van associatief leren?....................................................22
6 Hoe leren wij door te imiteren en te observeren?.........................................................................22
7 Hoe werken spiegelneuronen?......................................................................................................25
5 Hoe wij denken en leren....................................................................................................................25
1 Inleiding.........................................................................................................................................25
2 Hoe ontwikkelt ons denkvermogen zich en waar denken we vooral aan?....................................25
3 Over welke twee denksystemen beschikken wij? Onze dubbele geest.........................................26
1
, 4 Wat zijn cognitieve schema’s?.......................................................................................................27
5 Hoe worden onze cognitieve schema’s geactiveerd?....................................................................28
6 Welke vormen van denken hebben wij?........................................................................................28
7 Wat is intelligentie en wat is de relatie met denken en leren?......................................................30
6 Hoe wij onthouden en vergeten........................................................................................................32
1 Inleiding.........................................................................................................................................32
2 Waartoe is ons geheugen in staat?................................................................................................32
3 Waaruit bestaat ons geheugen?....................................................................................................32
4 Met welke technieken kunnen we informatie beter onthouden?.................................................33
5 Hoeveel soorten langetermijngeheugen hebben we?...................................................................33
6 Kunnen we ook foutieve herinneringen hebben?..........................................................................34
7 Hoe vergeten wij?..........................................................................................................................34
8 Wat voor soorten geheugenverlies kunnen wij hebben?..............................................................35
9 Waar in onze hersenen zit ons geheugen?....................................................................................35
7 Wat wij willen: motivatie...................................................................................................................35
1 Inleiding.........................................................................................................................................35
2 Hoe zijn onze motivaties ingedeeld?.............................................................................................36
3 Wat moet een sociale professional weten over motivatie?...........................................................36
4 Wat is de behoeftehiërarchie van Maslow?..................................................................................38
5 Wat is het verschil tussen intrinsieke en extrinsieke motivatie?...................................................38
6 Wat is de zelfdeterminatietheorie (ZDT).......................................................................................39
2
,1 Hoe onze hersenen en onze erfelijkheid werken
1 Inleiding
NAH (Niet-Aangeboren Hersenletsel): een verzamelnaam voor alle beschadigingen aan de
hersenen die na de geboorte plaatsvinden.
AH (Aangeboren Hersenletsel): hersenbeschadiging dat tijdens de geboorte ontstaat.
Evolutietheorie: de natuurwetenschappelijke of biologische verklaring voor de evolutie
(ontwikkeling) van het leven op aarde en het ontstaan en uitsterven van soorten
organismen op aarde. Ze beschrijft het proces waarbij erfelijke eigenschappen binnen
een populatie van organismen veranderen in de loop van de generaties als gevolg van
genetische variatie, voortplanting en natuurlijke selectie.
2 Hoe is ons zenuwstelsel opgebouwd?
Zenuwstelsel
De hersenen, het ruggenmerg en alle zenuwuiteinden en zenuwbanen in het lichaam. Het
is een besturings- en communicatiesysteem tussen de verschillende hersengebieden
onderling, tussen de hersenen en de spieren, organen en zintuigen en bij de emotionele,
motivationele en cognitieve processen.
- Centraal zenuwstelsel: Bevindt zich centraal in ons lichaam.
Hersenen (brein): het deel van het zenuwstelsel dat zich in het hoofd
bevindt.
Ruggenmerg: bevindt zich in de wervelkolom en is een bundel zenuwbanen
waarmee informatie wordt ontvangen en
verplaatst.
- Perifeer zenuwstelsel: bestaat uit de
zenuwbanen die informatie transporteren van
onze zintuigen naar onze hersenen of
ruggenmerg en uit zenuwbanen die opdrachten
verplaatsen van ons ruggenmerg of onze
hersenen naar onze spieren.
3 Waaruit bestaat ons centraal zenuwstelsel?
Schedel: de botstructuur die vorm geeft aan het hoofd met als belangrijkste functie het
beschermen van de hersenen.
Cerebrospinaal vocht: vloeistof die in een holte zit tussen de schedel en de hersenmassa
als bescherming en schokdemping voor de hersenen.
Encefalisatiequotiënt: de verhouding tussen hersenen- en lichaamsvolume waarbij geldt
hoe hoger dit quotiënt, hoe complexer en intelligenter de diersoort.
Opbouw hersenen
Grote hersenen
Omvatten het grootste deel van de hersenen en zijn de plek waar de complexe cognitieve
en emotionele processen (logisch redeneren, planning, geheugen, emotie) plaatsvinden.
Ze worden onderverdeeld in vier kwabben:
- Frontaalkwabben (voorhoofdskwabben): spelen een rol bij het aansturen van
willekeurige (doelgerichte) bewegingen en zijn betrokken bij veel psychische
functies zoals, impulsbeheersing, beoordelingsvermogen, probleemoplossing,
planning, sociaal gedrag, taal en geheugen.
3
, - Slaapkwabben: spelen een rol bij het herkennen en onthouden van mensen en
voorwerpen, bij het terughalen van herinneringen, bij geluidsherkenning en bij
spraak.
- Pariëtaalkwabben (wandbeenkwabben): registreren en interpreteren lichamelijke
gewaarwordingen zoals temperatuur, pijn of tast en zijn actief bij het maken van
rekensommen of lezen.
- Achterhoofdkwabben: houden zich bezig met het gezichtsvermogen, zoals het
herkennen van figuren, inschatten van afstand en grootte en het interpreteren van
plaatjes.
Hersenschors (cortex)
3 mm dikke laag grijze stof die aan de buitenkant van
de grote hersenen ligt dat bij de mens zo hoog
ontwikkeld is, dat het steeds meer in vouwen moet
liggen om in de schedel te passen. Het maakt het
mogelijk dat we ingewikkelde vaardigheden kunnen
leren.
- Lateralisatie: duidt op verschillen in
specialisatie van de beide hersenhelften, zoals
het reguleren van zintuigen, motoriek en
emoties.
De hersenschors bestaat uit:
- Linkerhersenhelft: bestuurt de rechterkant van
het lichaam.
- Rechterhersenhelft: bestuurt de linkerkant van
het lichaam.
- Hersenbalk (corpus callosum): verbind de twee
hersenhelft en zorgt ervoor dat informatie in
beide hersenhelften terechtkomen zodat de
helften kunnen samenwerken.
Kleine hersenen (cerebellum)
Liggen aan de onder- en achterkant van de grote
hersenen en zijn vooral verantwoordelijk voor de motoriek
en het vervullen van functies bij cognitieve processen
(aandacht en het reguleren van angst). Ze zorgen voor de
coördinatie, nauwkeurigheid en timing van de bewegingen
die in de motorische schors van de grote hersenen zijn
opgestart.
Hersenstam: verbindt de grote hersenen met de kleine
hersenen en het ruggenmerg en bestuurt belangrijke
levensfuncties (spijsvertering, temperatuur, hartslag,
ademhaling en bloeddruk).
Split-brainpatiënt: hierbij is de hersenbalk doorgesneden, meestal als laatste redmiddel
om zeer ernstige epilepsie te bestrijden. In zekere zin heeft iemand dan twee hersenen
die enigszins los van elkaar functioneren.
Ruggenmerg
Bevindt zich in de wervelkolom en bestaat uit aaneengeschakelde wervels. Om de
anderhalve centimeter komen aan beide kanten van het ruggenmerg vertakkingen van
zenuwbanen die leiden van of naar spieren en/of zintuigen. Via deze zenuwbanen en het
ruggenmerg geven de hersenen informatie aan spieren en organen, waardoor deze goed
kunnen functioneren. Ook transporteert het ruggenmerg de informatie afkomstig van
organen en zintuigen naar de hersenen, waarop dan gereageerd kan worden. Speelt een
belangrijke rol bij het doorgeven van signalen van de hersenen naar de rest van het
lichaam en andersom en bij heel snelle reacties van ons lichaam op veranderingen in de
omgeving.
4
