Samenvatting Filosofie Voor Pedagogen hoorcolleges

Hoorcollege 1
Wat is filosofie?
 Plato / Aristoteles: “Filosofie is de radicalisering van de verwondering”
o Verwondering  stilstand in het denken
o Niet ‘verklaren’, maar ‘schouwen’
 Wanneer treedt verwondering op?
o … als vertrouwdheid wegvalt
 Verschillende reacties mogelijk:
o Relativisme
o Filosofie: methodisch en systematisch ordenen van de ervaring
 Kant: “Filosofie als kritische houding”
o Motto van de Verlichting: sapere aude – durf te denken
o Kant maakt een onderscheid tussen ‘verstand’ en ‘rede’
Het verstand ‘vat’ wat in de zintuigen is gegeven
Het verstand als middel om een doel te bereiken
De rede ‘begrijpt wat in de zintuigen is gegeven
De rede zoekt naar inzicht en begrip
o Filosofie als kritische houding van de rede
 Wittgenstein: “filosofie is een strijd tegen de beheksing van ons verstand door
de middelen van de taal”
o Gevangen in taalspelen en concepten?
 Rebellen of vrijheidsstrijders
 Ongeboren leven of vrouwelijke gameten?
o Taalanalyse om (verborgen) aannames te ontmaskeren

Overeenkomsten tussen de verschillende definities (…):
 Vraagtekens zetten bij dat wat vanzelfsprekend lijkt
o Zeker wanneer een model of een visie op grenzen stuit
 Dan kritisch kijken naar de vooronderstellingen (het onderliggende kader
analyseren)
 Resultaat: ‘redelijk’ verworven inzicht en begrip
Filosofie en de vakwetenschappen
 Voorbeeld 1 van een filosofische analyse: het onderzoek naar ‘intelligentie’
o Vroeger dachten ze dat intelligentie te maken heeft met de grote van
het schedel; mannen hebben groter schedel; mannen zijn slimmer;
komt overeen met het beeld dat mannen slimmer zijn dan vrouwen
 Onderliggend kader: historisch bepaalde waarden
 Voorbeeld 2 van filosofische analyse: het onderzoek naar gehechtheid
o Nederland: hechting moeder
o Latijns-Amerika: hechting met meerdere mensen door opvoeding van
de hele familie
 Onderliggend kader: cultureel bepaalde aannames

,  Voorbeeld 3 van een filosofische analyse: imperialisme van economische
denkwijze
o Economisch model
 Kosten – baten analyse maken
o ‘Imperialisme’ bijv. de toepassing op relaties, het al dan niet willen
hebben van kinderen, etc.
 Onderliggend kader: achterliggende mensbeeld
Wie filosofeert er? Niet alleen de filosoof!
 Het gaat om het stellen van een bepaald soort vragen. Verschil tussen
zogenaamde vakwetenschappelijke en filosofische vragen
o Vakwetenschappelijke vragen stellen het onderliggende kader niet ter
discussie
o Filosofische vragen doen dat wel

Hoe worden filosofische vragen beantwoord?
 Door het in kaart brengen van het begrippenkader, helder analyseren, grotere
verbanden leggen, diverse perspectieven zien, het opsporen van
vooronderstellingen
o Problemen hierbij:
 Moeilijk om de meest vanzelfsprekende vooronderstellingen (van
de eigen cultuur etc.) op te sporen
 Nog moeilijker om deze, als ze eenmaal beschreven zijn, ter
discussie te stellen
Cursus: twee hoofdlijnen
 Twee samenhangende onderdelen:
o Geschiedenis van de filosofie
o Filosofische aspecten van de Pedagogiek
 Voor deze cursus geldt:
o Geschiedenis van de filosofie staat centraal
o Filosofische aspecten van de pedagogiek als onderdeel van de
geschiedenis van de filosofie
Geschiedenis van de filosofie in drie tijdvakken
 Oudheid en middeleeuwen (‘ware werkelijkheid in stabiele, universele en
kenbare principes’)
 Moderne Tijd (‘waarheid ligt binnen het denken van de mens’)
 Hedendaagse Tijd (‘waarheid…? Hangt altijd af van het perspectief en wordt
voor belangrijk deel bepaald door niet te beheersen krachten en machten’)

,Oudheid en middeleeuwen
 ‘Ware werkelijkheid in stabiele, universele en kenbare principes’
 Belangrijkste Griekse filosofen:
o Socrates o Aristoteles
o Plato

 Een ware, rationeel inzichtelijke orde
 Belangrijkste middeleeuwse filosofen:
o Augustinus o Thomas van Aquino

 Een absolute, bovennatuurlijke orde
Moderne tijd (1350-1850)
 ‘Waarheid ligt binnen het denken van de mens’
 Het subject centraal
 Belangrijkste filosofen
o Descartes o Kant
o Hume o Rousseau

 De wending naar het subject
Hedendaagse tijd
 ‘Decentrering van het subject: de mens wordt bepaald door niet te beheersen
krachten en machten’
 Belangrijke filosofen:
o Sartre en Foucault – vrijheid en dwang
o Freud en Lacan – autonomie?
o Levinas – de ander
o Ricoeur – verantwoordelijkheid
 Decentrering van het subject
Filosofische aspecten van de Pedagogiek
 Filosofie van de pedagogiek
o Gaat het om scholing of vorming?
o Gaat onderwijs altijd uit van bepaalde waarden?
o Biedt pedagogiek verklaringen of juist inzicht?
o Hoe wordt onze identiteit (ons zelf) gevormd?
o Wat is ‘opvoeden’ eigenlijk?
 Voorbeeld van een filosofisch aspect: ‘identiteit’ (‘het zelf’, ‘persoonlijkheid’)
o In het vakgebied van ‘de Persoonlijkheidsleer en het
persoonlijkheidsonderzoek’ wordt vaak het volgende beweerd:
 ‘Persoonlijkheid’ betekent dat er een zekere continuïteit of
consistentie binnen een persoon bestaat

,  ‘Persoonlijkheid’ drukt uit dat de persoon de oorsprong is van
zijn of haar gedrag
 ‘Persoonlijkheid’ betekent dat het wezen van een persoon kan
worden samengevat in een aantal in het oog lopende
eigenschappen
 Filosofische aspecten bij het denken over persoonlijkheidsleer en -onderzoek
1. Een persoonlijkheid ontwikkelt zich. Maar wat blijft er eigenlijk constant binnen
de persoonlijkheid of identiteit van iemand?