Hoorcollege 1 – Epistemologie van de oude Griekse filosofen
Wat is wetenschapsfilosofie?
Over het algemeen kan men stellen dat: filosofie is kritisch nadenken (over een onderwerp) →
Wetenschapsfilosofie is dan een kritische reflectie op wat wetenschap is, doet en aan kennis genereert.
We kunnen ons hierbij afvragen of het terecht is dat wetenschap het kennismonopolie heeft; of het terecht
is dat wetenschap de hoofdmoot is van de kennis in de wereld.
→ Bijvoorbeeld: waarom vallen Stephen Hawkings beweringen over zwarte gaten binnen het
domein van de wetenschap en Joke Dammans beweringen over witte geesten niet?
We gebruiken het woord ‘wetenschap’ heel vaak en gebruiken deze term over het algemeen ook goed,
maar wat zijn nu de eigenschappen van wetenschap?
→ We hebben wel een idee van wat wetenschap is, maar we hebben geen helder antwoord → Dus, we
gebruiken het woord wel goed en kunnen mensen ook wijzen op foutief gebruik, maar wat is wetenschap
nu precies?
Waarom wetenschapsfilosofie voor psychologen?
Psychologie is een wetenschap → Als academicus hoor je uit te kunnen legen waarom psychologie gezien
wordt als een wetenschap.
- Daar heb je allereerst kennis voor nodig: je moet weten wat de verschillende antwoorden zijn die in de
geschiedenis van het denken over wat wetenschap is, gegeven zijn op de vraag wat is wetenschap?
- Daarnaast moet je de vaardigheid hebben – de kunde – om kritisch te reflecteren op vragen als:
- Is psychologie wel een wetenschap? Heeft psychologie wel terecht de status van wetenschap?
- Is het terecht dat wetenschap het monopolie heeft op kennisverwerving?
- Maar dat is nog niet alles; kennis en kunde dienen een ander doel: karakter.
→ Door kritisch na te denken over wat wetenschap is, en of psychologie een wetenschap is,
hopen we dat je beter inzicht krijgt in psychologie als wetenschap, waardoor jullie betere
wetenschappers worden.
Epistemologie (kennisleer)
Wetenschapsfilosofie begon met epistemologie → Men dacht vroeger na over kennis en wat kennis was,
maar nog niet zozeer over wetenschap.
Epistemologie stelt drie vragen:
1. Wat is (zekere) kennis?
2. Hoe kunnen we die kennis rechtvaardigen?
3. Wat is de bron van kennis?
→ Met betrekking tot deze kwesties zijn traditioneel twee posities ingenomen:
1. Het rationalisme: echte kennis is afkomstig van de ratio, de rede, het verstand;
2. Het empirisme: echte kennis is afkomstig van zintuiglijke ervaring.
→ De rationalisten en empiristen beantwoorden allebei de vraag kunnen we echte
kennis hebben? Met ‘ja’. Daarmee staan ze tegenover de sceptici die op de vraag wat
weet je zeker? Antwoorden: ‘helemaal niets, en zelfs dat niet’.
Scepticisme
De introductie van het scepticisme begint met Socrates:
Socrates staat op het marktplein en stelt vraagtekens bij wat mensen geloven – bij de gevestigde (vaak
mythologische) opvattingen. Hij stelt vragen als: hoe weet je dat zeker en waar komt die kennis vandaan?
Hij bleef hierbij net zo lang doorgaan totdat men het antwoord gaf ‘dat weet ik niet’. Hieruit trok hij
vervolgens de conclusie: als je iets beweert, maar je weet niet waar die kennis vandaan komt, dan weet je
datgene wat je beweert ook niet zeker (bijvoorbeeld als je zegt dat de maan rond is).
Scepticisme: alles wat je beweert kan in twijfel worden getrokken; niets is zeker.
→ “Perhaps the conclusion must even be that we do not know anything at all, and never will” → Weten we
dan niets zeker?
,Rationalisme
De centrale bewering van het rationalisme stelt: echte kennis komt (deels) voort uit het goed gebruiken
van je verstand (ratio) – of wordt aan die ratio getoetst.
→ Geassocieerde bewering: er bestaat ingeboren kennis → nativisme
Rationalist #1: Plato
Plato stelt dus dat ratio de bron van kennis is, maar heeft daarbij een wat vreemde theorie: volgens Plato
beschik je al over alle kennis op het moment dat je geboren wordt. Op het moment dat je iets nieuws
‘leert’, is dat volgens hem niet leren, maar iets herinneren – anamnèsis. Met andere woorden: je doet
nooit nieuwe kennis op (maar dit wist je toch niet?)
→ Waarom zegt hij dat? Plato geloofde in reïncarnatie – anders dan het idee wat we nu hebben over
reïncarnatie – en meende dat je (ziel) voor je geboorte alle echte kennis al had, maar die ben je vergeten
bij je geboorte → je ziel zou deze kennis hebben opgedaan in een eerdere wereld die de echte kennis
bevat.
Epistème versus doxa volgens Plato
Epistème: kennis van hoe de dingen zijn
Doxa: mening over hoe de dingen zijn
→ Plato: kennis is een ware en gerechtvaardigde overtuiging → hij reageert hiermee op Heraclitus
Heraclitus zegt het volgende: alles in onze wereld (= de wereld die we met onze zintuigen waarnemen)
verandert continu → als ‘alles’ niet continu verandert, dan is er dus niets → Panta rhei (alles stroomt).
Maar als alles continu verandert, weten we nooit iets zeker en kunnen we dus enkel doxa verwerven → we
willen weten hoe de dingen zijn en hoe de wereld is, maar dat is onmogelijk als de wereld nooit stilstaat.
We nemen een bewegende wereld waar met onze zintuigen, dus kunnen we geen echte kennis vergaren,
maar slechts doxa.
→ Dit leidt vervolgens tot scepticisme.
→ Maar, Plato wilde geen scepticisme en om dit probleem te verhelpen ‘verdubbeld’ hij de wereld:
Plato zegt dus eigenlijk; er is een wereld die we waarnemen, de wereld van de verschijnselen, van
de veranderende dingen → Maar als je kennis wil hebben van de wereld en hoe de wereld is,
kan dat dus niet de wereld zijn waar je kennis van kunt verwerven, want die wereld verandert de
hele tijd → Er moet dus een wereld zijn waar alles de hele tijd hetzelfde is; een onveranderlijke
wereld. Dit is de wereld van de ideeën; de wereld van de vormen, de wereld waar je ziel thuis
hoort. Plato ziet dit dan ook als de echte wereld, terwijl de wereld zoals we die hier kennen,
gezien wordt als een soort schaduw/afspiegeling van de echte wereld.
→ Plato legt dit uit als de allegorie van de grot: stel, er zit een groep mensen in een grot
en die kijken naar de wand voor hen waar schaduwen op geprojecteerd worden, dan is
dit een afspiegeling van de echte wereld.
→ Ideeën/Vormen bestaan los van ons in een Ideeënwereld → De ziel is verwant aan die Ideeën
→ Kennis verwerven is daarmee dus de Ideeën herinneren – anamnèsis.
Empirisme
De centrale bewering van het empirisme stelt: de bron van kennis is de ervaring opgedaan via de
zintuiglijke waarneming → Common sense opvatting: als je wilt weten hoe iets zit, moet je kijken (of
luisteren).
→ De centrale claim is dus dat je kennis opdoet via de ervaringen die je hebt als je waarneemt (= als je je
zintuigen gebruikt).
- Grieks: empeira
- Latijn: experienta
→ Geassocieerde bewering: als alle kennis uit de ervaring via de waarneming voortkomt, is er geen
ingeboren kennis.
Empirist #1: Aristoteles
Hoewel Aristoteles een leerling was van Plato, verwierp hij Plato’s idee over de twee werelden. Aristoteles
stelde: er is slecht één wereld en die is met de zintuigen waar te nemen. Dit impliceert tevens een
afwijzing van ingeboren ideeën: de mens is een tabula rasa.
,Aristoteles was de oprichter van het lyceum, waar hij zijn studenten al wandelend les gaf: peripateo
(Grieks). Vandaar dat Thomas van Aquino het empiristische principe het peripathische principe
noemde: Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu – niets is in het intellect dat zich niet eerst in
de zintuigen bevond.
→ Klopt Aquino’s interpretatie van Aristoteles?
→ Het belangrijkste bij Aristoteles’ epistemologie is inderdaad de zintuiglijke waarneming: in die
zin kunnen we Aristoteles met recht een empirist noemen. Maar, hij heeft wel wat rationalistische
elementen in zijn epistemologie.
Algemene begrippen:
- Bij Plato is de (algemene) Idee Stoel een bestaande entiteit in de Ideeënwereld → Aristoteles verwerpt
dit.
- Aristoteles neemt alleen de concrete, individuele dingen waar (de individuele stoelen)
- Hoe komen wij dan aan een universeel, abstract begrip – het begrip ‘stoel’ dat van toepassing is op alle
individuele stoelen? → Dit gebeurt door middel van het begrip inductie.
→ “Aristotle called the empircal procedure by which we move from the concrete to the
universal induction (or epagogè in Greek)”
→ Neem een abstracte, algemene uitspraak als ‘alle mensen zijn sterfelijk’. Wat je waarneemt
zijn enkel concrete mensen, en daarvan kan je vaststellen dat die sterfelijk waren → Hoe kom je
dan aan het universele begrip dat alle mensen sterfelijk zijn? Daarvoor moet je inductie gebruiken
→ Inductie is op basis van een aantal (maar niet alle) waarnemingen waarin A B is, of op
A B volgt, concluderen dat A altijd B is, of op A altijd B volgt.
→ Maar, er is een probleem met inductie: weet je zeker dat alle mensen sterfelijk zijn?
Nee, op basis van de waarneming alleen kan je niet zeggen dat de abstracte algemene
stelling ‘alle mensen zijn sterfelijk’ waar is – je hebt louter een correlatie. Toch was
Aristoteles van mening dat ‘alle mensen zijn sterfelijk’ noodzakelijk waar was.
→ Aristoteles’ kwam met een oplossing en zei: inductie is slechts een eerste stap, er is nog een tweede
stap nodig: je moet via je onfeilbare intellectuele capaciteit van de geest (nous) inzien dat abstracties als
‘alle mensen zijn sterfelijk’ noodzakelijke waarheden zijn → Dit is intuïtieve inductie (= inzicht). Maar,
dat is een rationalistisch element in zijn epistemologie.
Als Aristoteles eenmaal een algemene bewering gevonden had, dan was hij daar verder niet heel kritisch
op. Dat is ook te begrijpen, want hij dacht dat hij via intuïtieve inductie vastgesteld had dat die algemene
bewering waar was.
De rol van Aristoteles in de Late Middeleeuwen
In de Middeleeuwen had de katholieke kerk erg veel macht; kwesties met betrekking tot kennis en
werkelijkheid werden opgelost door ofwel de Bijbel te citeren, ofwel Aristoteles te citeren.
→ Er ontstaan dan twee wegen tot de waarheid: (1) openbaring en (2) je verstand goed gebruiken (en als
iemand dat gedaan had, was dat toch wel de heiden Aristoteles).
Thomas van Aquino probeerde de christelijke leer met de opvattingen van Aristoteles (‘De Filosoof’) te
verenigen → Een voorbeeld:
- Aristoteles had een theorie over stof en vorm: stof (materie, zoals een stuk marmer) is in aanleg
iets → Pas door de vorm wordt het ook werkelijk iets en het beeld kan ook weer stuk gaan.
→ Dit is een proces van ontstaan en vergaan.
→ Aquino stelt dat God dit proces van ontstaan en vergaan in gang gezet heeft. Aristoteles
noemde dit ‘de eerste oorzaak’ (onbewogen beweger).
→ Men kon het daarna niet zomaar oneens zijn met Aristoteles, want wat Aristoteles gezegd had, was de
waarheid die ook in de Bijbel stond. Dus: Aristoteles aanvallen impliceerde de Bijbel aanvallen.
Aristoteles’ opvatting over experimenten: Aristoteles deed geen experimenten omdat die ons niets zouden
leren over de natuurlijke wereld → Waarom had Aristoteles deze overtuiging?
Aristoteles wilde ook weten hoe de natuurlijke wereld in elkaar stak, maar de methode hierbij was die van
observatie → Door dingen te manipuleren, ging men tegen de natuur der dingen in en leerde men dus ook
niets over die natuur.
Gevolg: in de Middeleeuwen stonden zowel de filosofie als de wetenschap min of meer stil.
, Hoorcollege 2 – Bacon, Descartes & de Britse empiristen
Francis Bacons nieuwe methode
Francis Bacon is een wetenschapper en filosoof die er geen moeite mee had om Aristoteles aan te vallen,
ofwel: het Aristotelische wereldbeeld ter discussie stellen → Hij ging onder andere in tegen het idee dat je
geen experimenten zou mogen gebruiken.
De nieuwe methode van Francis Bacon
a. Stelt dat we onze vooroordelen over kennis moeten laten varen → Er is een aantal hardnekkige
epistemologische vooroordelen (Bacon spreekt ook wel van idols of van false conceptions die mensen
hebben) en deze staan in de weg bij het proberen te verwerven van kennis. Deze kunnen we dus beter niet
gebruiken.
→ Het gaat om de volgende vooroordelen (idolen/idols):
- Idols of the tribe (Idola tribus): dit zijn de vooroordelen die we als mens hebben. We zijn geneigd
om typisch menselijke fouten te maken – zoals het je vergissen bij een visuele illusie.
→ Bacon: Het zien van orde en regelmaat waar die niet is; het zoeken naar bevestiging
en het negeren van weerleggingen van wat je gelooft (confirmation bias); we zien de
zon onder gaan (maar die gaat natuurlijk niet onder); zeelui die de kracht van hun
gebed hoog inschatten.
- Idols of the cave (Idola specus): dit zijn vooroordelen die we hebben omdat we tot een bepaalde
(culturele) groep horen.
→ Bacon: hier horen bijvoorbeeld een extreme voorkeur voor vroeger bij (extreem
conservatisme), of juist het tegenovergestelde: een extreme voorkeur voor vernieuwing
om de vernieuwing (beide dienen vermeden te worden volgens Bacon).
- Idols of the marketplace (Idola fori): vooroordelen die we hebben omdat er erover kunnen
praten. Het denken dat een woord altijd ergens naar verwijst of moet verwijzen.
→ Bacon: Soms hebben we woorden die nergens naar verwijzen zoals ‘geluk’, ‘het
element vuur’, ‘de eerste beweger’, ‘toeval’, ‘heks’.
- Idols of the theatre (Idola theatri): vooroordelen die we hebben omdat autoriteiten zeggen dat
ze kloppen.
→ Bacon: oude filosofische scholen. Hij pleit hierbij voor het zelf onderzoeken van zaken
en gaat hiermee tegen het klakkeloos volgen van Aristoteles in.
→ Bacon wilde juist experimenten doen om kennis te verwerven, zodat we weer terug
kunnen gaan naar de paradijselijke toestand zoals die in het Oude Testament beschreven
wordt (dus: de Openbaring is een autoriteit die door Bacon niet kritisch genoeg wordt
benaderd → Hij zoekt kennis van een autoriteit - de Bijbel - om terug te keren naar het
paradijs op aarde).
→ Idols in de Pyschologie: Waardoor is er een reproductiecrisis in de psychologie?
→ O.a. doordat er een confirmation bias is: tijdschriften hebben liever positieve dan negatieve
resultaten.
→ We zien bij Bacon dus eigenlijk al dat de psychologie belangrijk is voor de epistemologie: de
psychologie achterhaalt immers een deel van onze idola. Dit anticipeert op een genaturaliseerde
epistemologie (zie college 8).
b. Stelt dat we de empirische methode moeten gebruiken (en geen autoriteitsboeken zoals die van
Aristoteles), hierbij mag geëxperimenteerd worden.
→ Bacon onderzocht bijvoorbeeld het volgende: leef je langer als je een paar keer per jaar grote
hoeveelheden opium gebruikt?
c. Hiervoor is inductie een belangrijk middel.
→ Dit is bij Bacon een mix van waarneming en verstand (hier zie je dus dat Bacon ook een rationalistisch
element in zijn epistemologie heeft zitten).
→ Goede wetenschap maakt gebruik van observatie en rationele gevolgtrekking.
→ Voorbeeld: warmte (Bacons analyse).
Bacon maakte een lijst van zaken waarbij warmte aanwezig was: licht, levende lichamen,
gistingsprocessen, wrijving, etc.
→ Uiteindelijke conclusie: Warmte is te verklaren uit de beweging van kleine deeltjes.
Wat is wetenschapsfilosofie?
Over het algemeen kan men stellen dat: filosofie is kritisch nadenken (over een onderwerp) →
Wetenschapsfilosofie is dan een kritische reflectie op wat wetenschap is, doet en aan kennis genereert.
We kunnen ons hierbij afvragen of het terecht is dat wetenschap het kennismonopolie heeft; of het terecht
is dat wetenschap de hoofdmoot is van de kennis in de wereld.
→ Bijvoorbeeld: waarom vallen Stephen Hawkings beweringen over zwarte gaten binnen het
domein van de wetenschap en Joke Dammans beweringen over witte geesten niet?
We gebruiken het woord ‘wetenschap’ heel vaak en gebruiken deze term over het algemeen ook goed,
maar wat zijn nu de eigenschappen van wetenschap?
→ We hebben wel een idee van wat wetenschap is, maar we hebben geen helder antwoord → Dus, we
gebruiken het woord wel goed en kunnen mensen ook wijzen op foutief gebruik, maar wat is wetenschap
nu precies?
Waarom wetenschapsfilosofie voor psychologen?
Psychologie is een wetenschap → Als academicus hoor je uit te kunnen legen waarom psychologie gezien
wordt als een wetenschap.
- Daar heb je allereerst kennis voor nodig: je moet weten wat de verschillende antwoorden zijn die in de
geschiedenis van het denken over wat wetenschap is, gegeven zijn op de vraag wat is wetenschap?
- Daarnaast moet je de vaardigheid hebben – de kunde – om kritisch te reflecteren op vragen als:
- Is psychologie wel een wetenschap? Heeft psychologie wel terecht de status van wetenschap?
- Is het terecht dat wetenschap het monopolie heeft op kennisverwerving?
- Maar dat is nog niet alles; kennis en kunde dienen een ander doel: karakter.
→ Door kritisch na te denken over wat wetenschap is, en of psychologie een wetenschap is,
hopen we dat je beter inzicht krijgt in psychologie als wetenschap, waardoor jullie betere
wetenschappers worden.
Epistemologie (kennisleer)
Wetenschapsfilosofie begon met epistemologie → Men dacht vroeger na over kennis en wat kennis was,
maar nog niet zozeer over wetenschap.
Epistemologie stelt drie vragen:
1. Wat is (zekere) kennis?
2. Hoe kunnen we die kennis rechtvaardigen?
3. Wat is de bron van kennis?
→ Met betrekking tot deze kwesties zijn traditioneel twee posities ingenomen:
1. Het rationalisme: echte kennis is afkomstig van de ratio, de rede, het verstand;
2. Het empirisme: echte kennis is afkomstig van zintuiglijke ervaring.
→ De rationalisten en empiristen beantwoorden allebei de vraag kunnen we echte
kennis hebben? Met ‘ja’. Daarmee staan ze tegenover de sceptici die op de vraag wat
weet je zeker? Antwoorden: ‘helemaal niets, en zelfs dat niet’.
Scepticisme
De introductie van het scepticisme begint met Socrates:
Socrates staat op het marktplein en stelt vraagtekens bij wat mensen geloven – bij de gevestigde (vaak
mythologische) opvattingen. Hij stelt vragen als: hoe weet je dat zeker en waar komt die kennis vandaan?
Hij bleef hierbij net zo lang doorgaan totdat men het antwoord gaf ‘dat weet ik niet’. Hieruit trok hij
vervolgens de conclusie: als je iets beweert, maar je weet niet waar die kennis vandaan komt, dan weet je
datgene wat je beweert ook niet zeker (bijvoorbeeld als je zegt dat de maan rond is).
Scepticisme: alles wat je beweert kan in twijfel worden getrokken; niets is zeker.
→ “Perhaps the conclusion must even be that we do not know anything at all, and never will” → Weten we
dan niets zeker?
,Rationalisme
De centrale bewering van het rationalisme stelt: echte kennis komt (deels) voort uit het goed gebruiken
van je verstand (ratio) – of wordt aan die ratio getoetst.
→ Geassocieerde bewering: er bestaat ingeboren kennis → nativisme
Rationalist #1: Plato
Plato stelt dus dat ratio de bron van kennis is, maar heeft daarbij een wat vreemde theorie: volgens Plato
beschik je al over alle kennis op het moment dat je geboren wordt. Op het moment dat je iets nieuws
‘leert’, is dat volgens hem niet leren, maar iets herinneren – anamnèsis. Met andere woorden: je doet
nooit nieuwe kennis op (maar dit wist je toch niet?)
→ Waarom zegt hij dat? Plato geloofde in reïncarnatie – anders dan het idee wat we nu hebben over
reïncarnatie – en meende dat je (ziel) voor je geboorte alle echte kennis al had, maar die ben je vergeten
bij je geboorte → je ziel zou deze kennis hebben opgedaan in een eerdere wereld die de echte kennis
bevat.
Epistème versus doxa volgens Plato
Epistème: kennis van hoe de dingen zijn
Doxa: mening over hoe de dingen zijn
→ Plato: kennis is een ware en gerechtvaardigde overtuiging → hij reageert hiermee op Heraclitus
Heraclitus zegt het volgende: alles in onze wereld (= de wereld die we met onze zintuigen waarnemen)
verandert continu → als ‘alles’ niet continu verandert, dan is er dus niets → Panta rhei (alles stroomt).
Maar als alles continu verandert, weten we nooit iets zeker en kunnen we dus enkel doxa verwerven → we
willen weten hoe de dingen zijn en hoe de wereld is, maar dat is onmogelijk als de wereld nooit stilstaat.
We nemen een bewegende wereld waar met onze zintuigen, dus kunnen we geen echte kennis vergaren,
maar slechts doxa.
→ Dit leidt vervolgens tot scepticisme.
→ Maar, Plato wilde geen scepticisme en om dit probleem te verhelpen ‘verdubbeld’ hij de wereld:
Plato zegt dus eigenlijk; er is een wereld die we waarnemen, de wereld van de verschijnselen, van
de veranderende dingen → Maar als je kennis wil hebben van de wereld en hoe de wereld is,
kan dat dus niet de wereld zijn waar je kennis van kunt verwerven, want die wereld verandert de
hele tijd → Er moet dus een wereld zijn waar alles de hele tijd hetzelfde is; een onveranderlijke
wereld. Dit is de wereld van de ideeën; de wereld van de vormen, de wereld waar je ziel thuis
hoort. Plato ziet dit dan ook als de echte wereld, terwijl de wereld zoals we die hier kennen,
gezien wordt als een soort schaduw/afspiegeling van de echte wereld.
→ Plato legt dit uit als de allegorie van de grot: stel, er zit een groep mensen in een grot
en die kijken naar de wand voor hen waar schaduwen op geprojecteerd worden, dan is
dit een afspiegeling van de echte wereld.
→ Ideeën/Vormen bestaan los van ons in een Ideeënwereld → De ziel is verwant aan die Ideeën
→ Kennis verwerven is daarmee dus de Ideeën herinneren – anamnèsis.
Empirisme
De centrale bewering van het empirisme stelt: de bron van kennis is de ervaring opgedaan via de
zintuiglijke waarneming → Common sense opvatting: als je wilt weten hoe iets zit, moet je kijken (of
luisteren).
→ De centrale claim is dus dat je kennis opdoet via de ervaringen die je hebt als je waarneemt (= als je je
zintuigen gebruikt).
- Grieks: empeira
- Latijn: experienta
→ Geassocieerde bewering: als alle kennis uit de ervaring via de waarneming voortkomt, is er geen
ingeboren kennis.
Empirist #1: Aristoteles
Hoewel Aristoteles een leerling was van Plato, verwierp hij Plato’s idee over de twee werelden. Aristoteles
stelde: er is slecht één wereld en die is met de zintuigen waar te nemen. Dit impliceert tevens een
afwijzing van ingeboren ideeën: de mens is een tabula rasa.
,Aristoteles was de oprichter van het lyceum, waar hij zijn studenten al wandelend les gaf: peripateo
(Grieks). Vandaar dat Thomas van Aquino het empiristische principe het peripathische principe
noemde: Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu – niets is in het intellect dat zich niet eerst in
de zintuigen bevond.
→ Klopt Aquino’s interpretatie van Aristoteles?
→ Het belangrijkste bij Aristoteles’ epistemologie is inderdaad de zintuiglijke waarneming: in die
zin kunnen we Aristoteles met recht een empirist noemen. Maar, hij heeft wel wat rationalistische
elementen in zijn epistemologie.
Algemene begrippen:
- Bij Plato is de (algemene) Idee Stoel een bestaande entiteit in de Ideeënwereld → Aristoteles verwerpt
dit.
- Aristoteles neemt alleen de concrete, individuele dingen waar (de individuele stoelen)
- Hoe komen wij dan aan een universeel, abstract begrip – het begrip ‘stoel’ dat van toepassing is op alle
individuele stoelen? → Dit gebeurt door middel van het begrip inductie.
→ “Aristotle called the empircal procedure by which we move from the concrete to the
universal induction (or epagogè in Greek)”
→ Neem een abstracte, algemene uitspraak als ‘alle mensen zijn sterfelijk’. Wat je waarneemt
zijn enkel concrete mensen, en daarvan kan je vaststellen dat die sterfelijk waren → Hoe kom je
dan aan het universele begrip dat alle mensen sterfelijk zijn? Daarvoor moet je inductie gebruiken
→ Inductie is op basis van een aantal (maar niet alle) waarnemingen waarin A B is, of op
A B volgt, concluderen dat A altijd B is, of op A altijd B volgt.
→ Maar, er is een probleem met inductie: weet je zeker dat alle mensen sterfelijk zijn?
Nee, op basis van de waarneming alleen kan je niet zeggen dat de abstracte algemene
stelling ‘alle mensen zijn sterfelijk’ waar is – je hebt louter een correlatie. Toch was
Aristoteles van mening dat ‘alle mensen zijn sterfelijk’ noodzakelijk waar was.
→ Aristoteles’ kwam met een oplossing en zei: inductie is slechts een eerste stap, er is nog een tweede
stap nodig: je moet via je onfeilbare intellectuele capaciteit van de geest (nous) inzien dat abstracties als
‘alle mensen zijn sterfelijk’ noodzakelijke waarheden zijn → Dit is intuïtieve inductie (= inzicht). Maar,
dat is een rationalistisch element in zijn epistemologie.
Als Aristoteles eenmaal een algemene bewering gevonden had, dan was hij daar verder niet heel kritisch
op. Dat is ook te begrijpen, want hij dacht dat hij via intuïtieve inductie vastgesteld had dat die algemene
bewering waar was.
De rol van Aristoteles in de Late Middeleeuwen
In de Middeleeuwen had de katholieke kerk erg veel macht; kwesties met betrekking tot kennis en
werkelijkheid werden opgelost door ofwel de Bijbel te citeren, ofwel Aristoteles te citeren.
→ Er ontstaan dan twee wegen tot de waarheid: (1) openbaring en (2) je verstand goed gebruiken (en als
iemand dat gedaan had, was dat toch wel de heiden Aristoteles).
Thomas van Aquino probeerde de christelijke leer met de opvattingen van Aristoteles (‘De Filosoof’) te
verenigen → Een voorbeeld:
- Aristoteles had een theorie over stof en vorm: stof (materie, zoals een stuk marmer) is in aanleg
iets → Pas door de vorm wordt het ook werkelijk iets en het beeld kan ook weer stuk gaan.
→ Dit is een proces van ontstaan en vergaan.
→ Aquino stelt dat God dit proces van ontstaan en vergaan in gang gezet heeft. Aristoteles
noemde dit ‘de eerste oorzaak’ (onbewogen beweger).
→ Men kon het daarna niet zomaar oneens zijn met Aristoteles, want wat Aristoteles gezegd had, was de
waarheid die ook in de Bijbel stond. Dus: Aristoteles aanvallen impliceerde de Bijbel aanvallen.
Aristoteles’ opvatting over experimenten: Aristoteles deed geen experimenten omdat die ons niets zouden
leren over de natuurlijke wereld → Waarom had Aristoteles deze overtuiging?
Aristoteles wilde ook weten hoe de natuurlijke wereld in elkaar stak, maar de methode hierbij was die van
observatie → Door dingen te manipuleren, ging men tegen de natuur der dingen in en leerde men dus ook
niets over die natuur.
Gevolg: in de Middeleeuwen stonden zowel de filosofie als de wetenschap min of meer stil.
, Hoorcollege 2 – Bacon, Descartes & de Britse empiristen
Francis Bacons nieuwe methode
Francis Bacon is een wetenschapper en filosoof die er geen moeite mee had om Aristoteles aan te vallen,
ofwel: het Aristotelische wereldbeeld ter discussie stellen → Hij ging onder andere in tegen het idee dat je
geen experimenten zou mogen gebruiken.
De nieuwe methode van Francis Bacon
a. Stelt dat we onze vooroordelen over kennis moeten laten varen → Er is een aantal hardnekkige
epistemologische vooroordelen (Bacon spreekt ook wel van idols of van false conceptions die mensen
hebben) en deze staan in de weg bij het proberen te verwerven van kennis. Deze kunnen we dus beter niet
gebruiken.
→ Het gaat om de volgende vooroordelen (idolen/idols):
- Idols of the tribe (Idola tribus): dit zijn de vooroordelen die we als mens hebben. We zijn geneigd
om typisch menselijke fouten te maken – zoals het je vergissen bij een visuele illusie.
→ Bacon: Het zien van orde en regelmaat waar die niet is; het zoeken naar bevestiging
en het negeren van weerleggingen van wat je gelooft (confirmation bias); we zien de
zon onder gaan (maar die gaat natuurlijk niet onder); zeelui die de kracht van hun
gebed hoog inschatten.
- Idols of the cave (Idola specus): dit zijn vooroordelen die we hebben omdat we tot een bepaalde
(culturele) groep horen.
→ Bacon: hier horen bijvoorbeeld een extreme voorkeur voor vroeger bij (extreem
conservatisme), of juist het tegenovergestelde: een extreme voorkeur voor vernieuwing
om de vernieuwing (beide dienen vermeden te worden volgens Bacon).
- Idols of the marketplace (Idola fori): vooroordelen die we hebben omdat er erover kunnen
praten. Het denken dat een woord altijd ergens naar verwijst of moet verwijzen.
→ Bacon: Soms hebben we woorden die nergens naar verwijzen zoals ‘geluk’, ‘het
element vuur’, ‘de eerste beweger’, ‘toeval’, ‘heks’.
- Idols of the theatre (Idola theatri): vooroordelen die we hebben omdat autoriteiten zeggen dat
ze kloppen.
→ Bacon: oude filosofische scholen. Hij pleit hierbij voor het zelf onderzoeken van zaken
en gaat hiermee tegen het klakkeloos volgen van Aristoteles in.
→ Bacon wilde juist experimenten doen om kennis te verwerven, zodat we weer terug
kunnen gaan naar de paradijselijke toestand zoals die in het Oude Testament beschreven
wordt (dus: de Openbaring is een autoriteit die door Bacon niet kritisch genoeg wordt
benaderd → Hij zoekt kennis van een autoriteit - de Bijbel - om terug te keren naar het
paradijs op aarde).
→ Idols in de Pyschologie: Waardoor is er een reproductiecrisis in de psychologie?
→ O.a. doordat er een confirmation bias is: tijdschriften hebben liever positieve dan negatieve
resultaten.
→ We zien bij Bacon dus eigenlijk al dat de psychologie belangrijk is voor de epistemologie: de
psychologie achterhaalt immers een deel van onze idola. Dit anticipeert op een genaturaliseerde
epistemologie (zie college 8).
b. Stelt dat we de empirische methode moeten gebruiken (en geen autoriteitsboeken zoals die van
Aristoteles), hierbij mag geëxperimenteerd worden.
→ Bacon onderzocht bijvoorbeeld het volgende: leef je langer als je een paar keer per jaar grote
hoeveelheden opium gebruikt?
c. Hiervoor is inductie een belangrijk middel.
→ Dit is bij Bacon een mix van waarneming en verstand (hier zie je dus dat Bacon ook een rationalistisch
element in zijn epistemologie heeft zitten).
→ Goede wetenschap maakt gebruik van observatie en rationele gevolgtrekking.
→ Voorbeeld: warmte (Bacons analyse).
Bacon maakte een lijst van zaken waarbij warmte aanwezig was: licht, levende lichamen,
gistingsprocessen, wrijving, etc.
→ Uiteindelijke conclusie: Warmte is te verklaren uit de beweging van kleine deeltjes.
