Kennislijn individu samenvatting periode 4
Leerdoel 9: Je kent het ontwikkelingsperspectief op de mens en weet hoe en waarom sociaal
werkers ontwikkelingspsychologie gebruiken.
Leerdoel 10: Je weet hoe de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen en volwassenen
verloopt volgens de levenslooptheorie van Erikson en kunt dit toepassen op een sociaal
werksituatie.
Wat is ontwikkelingspsychologie?
Ontwikkeling = proces van groei en verandering dat wordt bepaald door de interactie tussen
erfelijkheid en omgeving. Gaat een leven lang door. De meeste aandacht gaat uit naar de kindertijd
en adolescentie. Ook daarna ben je nog vol bezig met je ontwikkeling.
Psychologie = wetenschap van gedrag en mentale processen
Ontwikkelingspsychologie = bestudeert de psychologische veranderingen bij toenemende leeftijd.
Wat is pedagogiek?
Pedagogiek = de wetenschap van het opvoeden, letterlijk: kinderleiding (Oud Grieks: Paidagoogia)
De wetenschap bestuurd de opvoeding, de ontwikkelingsfases en ook de relatie tussen het kind en
zijn omgeving. Met ouders, familie, school, vriendjes, fysieke omgeving en de media.
Opvoeden = het proces waarin een kind wordt gevormd naar de normen en waarden van de
opvoeders en de samenleving. De nadruk van opvoeden ligt vooral op het handelen. De praktijk van
het opvoeden. Het gaat daarbij op de manier waarop volwassenen de jeugdigen groot brengen met
een bepaald doel. De opvoeders handelen hierbij vanuit persoonlijke normen en waarden maar ook
vanuit de normen en waarden van de maatschappij.
Psychosociaal functioneren
Psyche = geest - ons denken, voelen en gedrag
Sociaal = onze interactie met andere mensen
Hoe functioneer je in relatie tot anderen, vrienden, familie en buren? Welke rol neem je in binnen
het gezin, school of werk? Hoe zie jij je plek in de samenleving?
Opgroeien en ouder worden betekent je steeds opnieuw aanpassen aan veranderende vermogens en
verwachtingen van anderen. Er zijn kansen in het leven die je kunt pakken, maar ook die je kunt laten
liggen. Deze keuzes zijn bepalend voor de manier waarop je je verhoudt tot je sociale omgeving. Ze
beïnvloeden het psychosociale functioneren.
Psychosociale ontwikkeling volgens Erikson (1963)
Mensen doorlopen 8 levensfasen, van babytijd tot ouderdom. Onze cultuur en maatschappij zet ons
het hele leven voor uitdagingen. Dit zijn opdrachten die specifiek horen bij een bepaalde leeftijd van
jong tot oud. Het zijn verwachtingen die de maatschappij en onze omgeving van ons heeft. Die
hebben te maken met onze lichamelijke en cognitieve vermogens. Iedere fase wordt afgesloten met
een crisis, een ontwikkelingstaak die typisch is voor díe fase. Als die taak onopgelost blijft of negatief
afgesloten, loopt de ontwikkeling vast.
Deze verwachtingen worden ontwikkelingstaak of crisis genoemd. Omdat de uitdagingen niet
makkelijk zijn wordt het een crisis genoemd.
De ontwikkelingstaken gaan steeds over twee uitersten.
,Erikson stelt dat als wij een ontwikkelingstaak met succes hebben afgerond we doorgaan naar de
volgende. Lukt het niet om het met succes af te sluiten, dan loopt onze ontwikkeling vast. De balans
slaat dan door naar het negatieve uiterste. De ontwikkeltaak kan alsnog in een later stadium in het
leven afgerond worden.
Waarom moet je deze kennis hebben als sociaal werker?
Je krijgt in je werk te maken met mensen van verschillende leeftijden
Zij zijn volgens Erikson allemaal met hun eigen specifieke ontwikkelingstaak bezig
Het helpt om de kwetsbaarheid of problematiek van je cliënten te plaatsen in het perspectief van
hun levensloop
Babytijd (0-1,5)
Vertrouwen versus wantrouwen
De eerste taak van een mens is het gevoel ontwikkelen van vertrouwen in andere mensen. Dit gevoel
groeit bijvoorbeeld bij een baby wanneer die geknuffeld wordt als die aan het huilen is. Op die
manier wordt de baby een veilige basis geboden. Dit helpt om de wereld te gaan verkennen. Groeit
een baby in deze situatie op, dan voelt die zich op zijn gemak in nieuwe situaties op latere leeftijd.
Wanneer ouders niet in staat zijn een baby veiligheid en geborgenheid te bieden dan zou die geen
vertrouwen krijgen in de sociale wereld. Ook zou die problemen ondervinden in het oplossen van de
volgende ontwikkelingstaken.
Veiligheid, geborgenheid vinden
Peutertijd (1,5-3)
Heeft het kind de eerste ontwikkelingstaak goed afgerond, dan gaat die nu willen ontdekken en op
onderzoek uit willen gaan. De leren allemaal nieuwe dingen en durven de nieuwe wereld in te gaan,
omdat hij weet dat wanneer het mis gaat de ouders of verzorgers er zullen zijn. Krijgt het kind te veel
kritiek of wordt het te veel beschermd dan wordt de autonomie aangetast. Dit kan lijden tot
schaamte en twijfel.
autonomie versus schaamte en twijfel
+ : ontwikkeling van zelfstandigheid, de wereld verkennen, dingen ‘zelf doen’ = autonomie
-: te veel kritiek of bescherming leidt tot twijfel aan zichzelf
Kleutertijd (3-6)
Initiatief versus schuldgevoel
Dit is de leeftijd waarbij de vorming van het geweten plaatsvindt. Als het kind vertrouwen en
,autonomie heeft ontwikkeld zal die steeds vaker zelf activiteiten starten. De kleuter wordt een
doelgericht persoon en zal met zijn grote fantasie allerlei initiatieven willen nemen.
Te veel straf en correctie op deze leeftijd kan lijden tot een gevoel van schuld. Ook beperkt dit hen
om eigen beslissingen te nemen.
+ : ontwikkeling van geweten, eigen initiatieven ontplooien, zelf dingen in gang zetten
- : schuldgevoel door te hoge eisen en of correcties
Schoolkindtijd (6-puberteit)
vlijt versus minderwaardigheid
Het kind leert veel nieuwe dingen zoals lezen en schrijven, maar ook op sociaal gebied. Dit doen ze
door af te spreken met vriendjes, maar ook door te oefenen met conflicten. De kinderen ontdekken
ook waar ze goed in zijn bijvoorbeeld een hobby of sport die bij ze past. Successen op dit gebied
zorgen voor vlijt. Wordt het kind aangemoedigd dan krijgt die meer zelfvertrouwen. Gebeurt dit niet
kan het kind zich minderwaardig gaan voelen.
+ : gevoelens van competentie en zelfvertrouwen (vlijt) door successen en aanmoediging van
anderen
- : laag zelfbeeld, minderwaardig voelen door mislukkingen, te veel kritiek of te hoge eisen.
Adolescentie (puberteit tot jongvolwassen)
Identiteit versus rolverwarring
Een antwoord vinden op de vraag ‘Wie ben ik?’
In iedere andere sociale omgeving speelt de adolescent een andere rol. Deze wirwar van rollen zorgt
voor een uitdaging om uit te zoeken wat de identiteit is van de adolescent. De verschillende
identiteiten die er zijn in de kindertijd, iedere setting zorgt voor een andere identiteit, worden
samengevoegd tot één identiteit. Wat is nou de rode draad in het leven van de adolescent? Als je
weet wie je bent en waar je voor staat, dan ben je volwassen.
Identiteit = een doorleefd ik-gevoel dat eenheid aanbrengt in alle belevingen
Jongvolwassenheid
Intimiteit versus isolement
Als de adolescentie voorbij is, kom je voor de uitdaging te staan waarbij je lange en hechte relaties
hebt. Dit vraagt van je dat je bereid bent iets in te leveren.
+ : aangaan van een intieme relatie trouwen/samenwonen of hechte vriendschap. Jezelf openstellen
voor anderen, kwetsbaar durven zijn
- : eenzaamheid, isolement
Middelbare leeftijd
Generativiteit versus egocentrisme
Deze leeftijdsfase is vaak de meest productieve periode. De tijd waarin kinderen groot gebracht
worden, carrière gemaakt wordt of op een andere manier er een nuttige inbreng geleverd wordt aan
de samenleving. De fase waarin de volwassene zijn levensdoelen waar maakt.
+ : zorg dragen voor anderen, bijdragen aan de maatschappij= generativiteit
Gezin stichten, carrière maken/nieuwe ideeën voortbrengen, vrijwilligerswerk
-: verveling, gebrek aan toekomstvisie en frustratie = stagnatie/egocentrisme
Ouderdom
Ik-integriteit versus wanhoop
Dit is het proces van terug kijken op het leven en daar tevreden mee zijn. De ouderen die deze fase
met succes afronden zijn blij met het leven en de doelen die ze afgerond hebben. Ze accepteren
daardoor makkelijk de dingen die niet gelukt zijn en hebben weinig spijt. Wanneer ouderen kansen
, hebben laten liggen en hier spijt van hebben zorgt dit ervoor dat er gevoelens van wanhoop zijn. Dit
omdat ze het besef hebben dat ze niet opnieuw kunnen beginnen.
+: terugkijken op het leven met tevredenheid = ik-integriteit
- : Spijt, opnieuw willen beginnen = wanhoop
3 krachten van ontwikkeling
Nature = Factoren die AANGEBOREN zijn (door aanleg/genen) “Het aard van het beestje”
Nurture = Factoren die AANGELEERD zijn (door sociale omgeving, opvoeding) “De mens is maakbaar”
Rijping = Veranderingen die voor een groot deel genetisch geregeld worden en waarop
omgevingsinvloeden een kleine invloed hebben.
Verloopt ontwikkeling via een continu of een discontinue proces?
Continue verandering = geleidelijke ontwikkeling waarbij prestaties op een bepaald niveau
voortvloeien uit die van de vorige niveaus. Continue verandering is kwantitatief.
Discontinue verandering = ontwikkeling in aparte stappen of stadia. Elk stadium levert gedrag op dat
kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia.
Adolescentie
Puberteit = onderdeel van adolescentie
Puberteit = biologisch
Adolescentie = sociaal-cultureel
Biologische veranderingen: puberteit
Hormonale turbulentie
Groeispurt, lichameljike processen die leiden tot vruchtbaarheid
Uiterlijk als bron van onzekerheid
Omgaan met seksuele verlangens en verliefdheid
Rites de passage (volwassen worden in andere culturen)
Identificatie en experimenteren tijdens de adolescentie
Bijna de helft van de Nederlandse pubers (46%) schaamt zich regelmatig voor het gedrag van hun
ouders
Top 4 tenenkrommers:
Leerdoel 9: Je kent het ontwikkelingsperspectief op de mens en weet hoe en waarom sociaal
werkers ontwikkelingspsychologie gebruiken.
Leerdoel 10: Je weet hoe de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen en volwassenen
verloopt volgens de levenslooptheorie van Erikson en kunt dit toepassen op een sociaal
werksituatie.
Wat is ontwikkelingspsychologie?
Ontwikkeling = proces van groei en verandering dat wordt bepaald door de interactie tussen
erfelijkheid en omgeving. Gaat een leven lang door. De meeste aandacht gaat uit naar de kindertijd
en adolescentie. Ook daarna ben je nog vol bezig met je ontwikkeling.
Psychologie = wetenschap van gedrag en mentale processen
Ontwikkelingspsychologie = bestudeert de psychologische veranderingen bij toenemende leeftijd.
Wat is pedagogiek?
Pedagogiek = de wetenschap van het opvoeden, letterlijk: kinderleiding (Oud Grieks: Paidagoogia)
De wetenschap bestuurd de opvoeding, de ontwikkelingsfases en ook de relatie tussen het kind en
zijn omgeving. Met ouders, familie, school, vriendjes, fysieke omgeving en de media.
Opvoeden = het proces waarin een kind wordt gevormd naar de normen en waarden van de
opvoeders en de samenleving. De nadruk van opvoeden ligt vooral op het handelen. De praktijk van
het opvoeden. Het gaat daarbij op de manier waarop volwassenen de jeugdigen groot brengen met
een bepaald doel. De opvoeders handelen hierbij vanuit persoonlijke normen en waarden maar ook
vanuit de normen en waarden van de maatschappij.
Psychosociaal functioneren
Psyche = geest - ons denken, voelen en gedrag
Sociaal = onze interactie met andere mensen
Hoe functioneer je in relatie tot anderen, vrienden, familie en buren? Welke rol neem je in binnen
het gezin, school of werk? Hoe zie jij je plek in de samenleving?
Opgroeien en ouder worden betekent je steeds opnieuw aanpassen aan veranderende vermogens en
verwachtingen van anderen. Er zijn kansen in het leven die je kunt pakken, maar ook die je kunt laten
liggen. Deze keuzes zijn bepalend voor de manier waarop je je verhoudt tot je sociale omgeving. Ze
beïnvloeden het psychosociale functioneren.
Psychosociale ontwikkeling volgens Erikson (1963)
Mensen doorlopen 8 levensfasen, van babytijd tot ouderdom. Onze cultuur en maatschappij zet ons
het hele leven voor uitdagingen. Dit zijn opdrachten die specifiek horen bij een bepaalde leeftijd van
jong tot oud. Het zijn verwachtingen die de maatschappij en onze omgeving van ons heeft. Die
hebben te maken met onze lichamelijke en cognitieve vermogens. Iedere fase wordt afgesloten met
een crisis, een ontwikkelingstaak die typisch is voor díe fase. Als die taak onopgelost blijft of negatief
afgesloten, loopt de ontwikkeling vast.
Deze verwachtingen worden ontwikkelingstaak of crisis genoemd. Omdat de uitdagingen niet
makkelijk zijn wordt het een crisis genoemd.
De ontwikkelingstaken gaan steeds over twee uitersten.
,Erikson stelt dat als wij een ontwikkelingstaak met succes hebben afgerond we doorgaan naar de
volgende. Lukt het niet om het met succes af te sluiten, dan loopt onze ontwikkeling vast. De balans
slaat dan door naar het negatieve uiterste. De ontwikkeltaak kan alsnog in een later stadium in het
leven afgerond worden.
Waarom moet je deze kennis hebben als sociaal werker?
Je krijgt in je werk te maken met mensen van verschillende leeftijden
Zij zijn volgens Erikson allemaal met hun eigen specifieke ontwikkelingstaak bezig
Het helpt om de kwetsbaarheid of problematiek van je cliënten te plaatsen in het perspectief van
hun levensloop
Babytijd (0-1,5)
Vertrouwen versus wantrouwen
De eerste taak van een mens is het gevoel ontwikkelen van vertrouwen in andere mensen. Dit gevoel
groeit bijvoorbeeld bij een baby wanneer die geknuffeld wordt als die aan het huilen is. Op die
manier wordt de baby een veilige basis geboden. Dit helpt om de wereld te gaan verkennen. Groeit
een baby in deze situatie op, dan voelt die zich op zijn gemak in nieuwe situaties op latere leeftijd.
Wanneer ouders niet in staat zijn een baby veiligheid en geborgenheid te bieden dan zou die geen
vertrouwen krijgen in de sociale wereld. Ook zou die problemen ondervinden in het oplossen van de
volgende ontwikkelingstaken.
Veiligheid, geborgenheid vinden
Peutertijd (1,5-3)
Heeft het kind de eerste ontwikkelingstaak goed afgerond, dan gaat die nu willen ontdekken en op
onderzoek uit willen gaan. De leren allemaal nieuwe dingen en durven de nieuwe wereld in te gaan,
omdat hij weet dat wanneer het mis gaat de ouders of verzorgers er zullen zijn. Krijgt het kind te veel
kritiek of wordt het te veel beschermd dan wordt de autonomie aangetast. Dit kan lijden tot
schaamte en twijfel.
autonomie versus schaamte en twijfel
+ : ontwikkeling van zelfstandigheid, de wereld verkennen, dingen ‘zelf doen’ = autonomie
-: te veel kritiek of bescherming leidt tot twijfel aan zichzelf
Kleutertijd (3-6)
Initiatief versus schuldgevoel
Dit is de leeftijd waarbij de vorming van het geweten plaatsvindt. Als het kind vertrouwen en
,autonomie heeft ontwikkeld zal die steeds vaker zelf activiteiten starten. De kleuter wordt een
doelgericht persoon en zal met zijn grote fantasie allerlei initiatieven willen nemen.
Te veel straf en correctie op deze leeftijd kan lijden tot een gevoel van schuld. Ook beperkt dit hen
om eigen beslissingen te nemen.
+ : ontwikkeling van geweten, eigen initiatieven ontplooien, zelf dingen in gang zetten
- : schuldgevoel door te hoge eisen en of correcties
Schoolkindtijd (6-puberteit)
vlijt versus minderwaardigheid
Het kind leert veel nieuwe dingen zoals lezen en schrijven, maar ook op sociaal gebied. Dit doen ze
door af te spreken met vriendjes, maar ook door te oefenen met conflicten. De kinderen ontdekken
ook waar ze goed in zijn bijvoorbeeld een hobby of sport die bij ze past. Successen op dit gebied
zorgen voor vlijt. Wordt het kind aangemoedigd dan krijgt die meer zelfvertrouwen. Gebeurt dit niet
kan het kind zich minderwaardig gaan voelen.
+ : gevoelens van competentie en zelfvertrouwen (vlijt) door successen en aanmoediging van
anderen
- : laag zelfbeeld, minderwaardig voelen door mislukkingen, te veel kritiek of te hoge eisen.
Adolescentie (puberteit tot jongvolwassen)
Identiteit versus rolverwarring
Een antwoord vinden op de vraag ‘Wie ben ik?’
In iedere andere sociale omgeving speelt de adolescent een andere rol. Deze wirwar van rollen zorgt
voor een uitdaging om uit te zoeken wat de identiteit is van de adolescent. De verschillende
identiteiten die er zijn in de kindertijd, iedere setting zorgt voor een andere identiteit, worden
samengevoegd tot één identiteit. Wat is nou de rode draad in het leven van de adolescent? Als je
weet wie je bent en waar je voor staat, dan ben je volwassen.
Identiteit = een doorleefd ik-gevoel dat eenheid aanbrengt in alle belevingen
Jongvolwassenheid
Intimiteit versus isolement
Als de adolescentie voorbij is, kom je voor de uitdaging te staan waarbij je lange en hechte relaties
hebt. Dit vraagt van je dat je bereid bent iets in te leveren.
+ : aangaan van een intieme relatie trouwen/samenwonen of hechte vriendschap. Jezelf openstellen
voor anderen, kwetsbaar durven zijn
- : eenzaamheid, isolement
Middelbare leeftijd
Generativiteit versus egocentrisme
Deze leeftijdsfase is vaak de meest productieve periode. De tijd waarin kinderen groot gebracht
worden, carrière gemaakt wordt of op een andere manier er een nuttige inbreng geleverd wordt aan
de samenleving. De fase waarin de volwassene zijn levensdoelen waar maakt.
+ : zorg dragen voor anderen, bijdragen aan de maatschappij= generativiteit
Gezin stichten, carrière maken/nieuwe ideeën voortbrengen, vrijwilligerswerk
-: verveling, gebrek aan toekomstvisie en frustratie = stagnatie/egocentrisme
Ouderdom
Ik-integriteit versus wanhoop
Dit is het proces van terug kijken op het leven en daar tevreden mee zijn. De ouderen die deze fase
met succes afronden zijn blij met het leven en de doelen die ze afgerond hebben. Ze accepteren
daardoor makkelijk de dingen die niet gelukt zijn en hebben weinig spijt. Wanneer ouderen kansen
, hebben laten liggen en hier spijt van hebben zorgt dit ervoor dat er gevoelens van wanhoop zijn. Dit
omdat ze het besef hebben dat ze niet opnieuw kunnen beginnen.
+: terugkijken op het leven met tevredenheid = ik-integriteit
- : Spijt, opnieuw willen beginnen = wanhoop
3 krachten van ontwikkeling
Nature = Factoren die AANGEBOREN zijn (door aanleg/genen) “Het aard van het beestje”
Nurture = Factoren die AANGELEERD zijn (door sociale omgeving, opvoeding) “De mens is maakbaar”
Rijping = Veranderingen die voor een groot deel genetisch geregeld worden en waarop
omgevingsinvloeden een kleine invloed hebben.
Verloopt ontwikkeling via een continu of een discontinue proces?
Continue verandering = geleidelijke ontwikkeling waarbij prestaties op een bepaald niveau
voortvloeien uit die van de vorige niveaus. Continue verandering is kwantitatief.
Discontinue verandering = ontwikkeling in aparte stappen of stadia. Elk stadium levert gedrag op dat
kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia.
Adolescentie
Puberteit = onderdeel van adolescentie
Puberteit = biologisch
Adolescentie = sociaal-cultureel
Biologische veranderingen: puberteit
Hormonale turbulentie
Groeispurt, lichameljike processen die leiden tot vruchtbaarheid
Uiterlijk als bron van onzekerheid
Omgaan met seksuele verlangens en verliefdheid
Rites de passage (volwassen worden in andere culturen)
Identificatie en experimenteren tijdens de adolescentie
Bijna de helft van de Nederlandse pubers (46%) schaamt zich regelmatig voor het gedrag van hun
ouders
Top 4 tenenkrommers:
