Week 10: De dood en daarna
Leervragen week 10
Thema 23: De dood en daarna
Week 3.4.10
1. Welke 3 eindbestemmingen van het lichaam na de dood worden onderscheiden?
Het aantal denkbare bestemmingen van een stoffelijk overschot is beperkt:
- Begraving
- Verbranding
- Andere bij of krachtens de wet voorziene wijze: ontleding, overboord zetten (voor zover het gaat om
personen die op zee zijn overleden aan boord van een Nederlands schip) en uitvoer (als een stoffelijk
overschot wordt uitgevoerd zal het in het land waarheen het wordt vervoerd als regel alsnog worden
begraven of verbrand. Voor de Nederlandse rechtssfeer is de uitvoer evenwel de laatste
bestemming)
2. Welke vragen dienen met lijkschouwing te worden beantwoord? Wat zijn de consequenties van
het niet invullen van een verklaring van natuurlijke dood?
Lijkschouwing:
Volgens de Wet op de lijkbezorging moet de dood worden vastgesteld en moet na die vaststelling een
verklaring van overlijden te worden opgesteld. Voordat een arts een verklaring van overlijden opstelt moet hij
zich ervan verzekeren dat de betrokkene is overleden: de lijkschouwing.
Wat onder lijkschouwing feitelijk moet worden verstaan zegt de wet niet. Volgens het bulletin van de inspectie
voor de Gezondheidszorg (IGZ) over de wet op de lijkbezorging (1994) houdt lijkschouwing in: een persoonlijk
onderzoek door een arts, waarbij wordt vastgesteld:
- Of de dood is ingetreden (en zo ja)
- Wanneer en onder welke omstandigheden
- Of er sprake is van natuurlijk of niet – natuurlijk overlijden
Als er een behandelend arts is, verricht deze de schouwing, in de overige gevallen vindt schouwing plaats door
de gemeentelijk lijkschouwer. Bij de schouwing wordt vastgesteld dat de dood is ingetreden en vormt de
schouwend arts zich een oordeel over de doodsoorzaak: natuurlijk of niet-natuurlijk.
Consequenties van het niet invullen van een verklaring van natuurlijke dood:
Als de behandelend arts de lijkschouwing verricht en niet tot de overtuiging komt dat sprake is geweest van
een natuurlijke doodsoorzaak, geeft hij geen verklaring van overlijden af maar informeert hij de gemeentelijke
lijkschouwer. Strikt genomen is dit een schending van het beroepsgeheim. Deze schending is evenwel
gelegitimeerd omdat zij is gebaseerd op een wetsbepaling. Bovendien is deze regeling zo geconstrueerd dat de
schending minimaal is. Als de behandelend arts degene zou zijn die zich vervolgens een oordeel zou moeten
vormen over de ware aard van de doodsoorzaak, zou hij onontkoombaar daarbij gegevens moeten betrekken
die onder zijn beroepsgeheim vallen. Nadat de gemeentelijke lijkschouwer is geïnformeerd en persoonlijk een
schouwing heeft verricht, kan hij alsnog tot de overtuiging komen dat sprake is geweest van een natuurlijke
doosoorzaak. In dat geval geeft de gemeentelijke lijkschouwer een verklaring van overlijden af (A-formulier) en
vult hij tevens het B-formulier in.
Uit het voorgaande vloeit voort dat de gemeentelijke lijkschouwer zowel in eerste instantie de taak kan
hebben zich een oordeel te vormen over de doodsoorzaak – namelijk als er geen behandelend arts is of de
doodsoorzaak evident niet-natuurlijk is – alsook in tweede instantie: als de behandelend arts niet overtuigd is
van een natuurlijke doodsoorzaak. Als de gemeentelijke lijkschouwer niet (alsnog) concludeert tot een
natuurlijke doodsoorzaak, informeert hij de officier van justitie (OvJ) en de ambtenaar van de burgerlijke
stand. In dat geval wordt geen verlof tot begraving of verbranding gegeven zolang niet de OvJ een verklaring
van geen bezwaar heeft afgegeven. De OvJ zal overgaan tot het afgeven van zo’n verklaring als daartegen niet
langer bezwaar bestaat met het oog op het opsporen van strafbare feiten en de vervolging van de daders.
1
, 3. Onder welke condities mag een arts geen verklaring van natuurlijke dood afgeven?
Een arts mag geen verklaring van natuurlijke dood afgeven als hij niet tot de overtuiging komt dat sprake is
geweest van een natuurlijke doodsoorzaak.
Categorieën van een niet-natuurlijke dood:
- ongeval
- verdrinking
- verstikking
- verslikking
- geweld
- moord
- doodslag
- mishandeling
- vergiftiging
- overdosis
- suïcide
- hulp bij zelfdoding
- euthanasie
- actieve levensbeëindiging zonder verzoek
- zwangerschapsafbreking na 24 (of meer) weken zwangerschap
- overlijden door een (para)medische fout
4. Wat zijn de definities van lijkschouwing, lijkvinding, natuurlijke dood, niet natuurlijke
dood, hersendood?
Lijkschouwing: Beoordelen van informatie en omstandigheden en voorts een nauwgezet en volledig
lichamelijk onderzoek zowel visueel als palpatoir
Lijkvinding: De situatie waarin de plaats van overlijden en/of de doodsoorzaak niet bekend zijn.
- Het moment en/of plaats van overlijden staan niet vast/zijn niet bekend
- Proces-verbaal van de politie is nodig
- Het is raadzaam de lijkschouwer in te schakelen, het is niet verplicht volgens de
wet, maar de mening van de beroepsgroep moet wel gevraagd worden
Natuurlijke dood: Ieder overlijden dat het gevolg is van uitsluitend een spontane ziekte of ouderdom.
- Ook in het geval van overlijden aan de gevolgen of complicaties van de behandeling
is er sprake van een natuurlijke dood, op voorwaarde dat de behandeling op juiste
indicatie en met toestemming van de patiënt is uitgevoerd
- Een patiënt die overlijdt na en t.g.v. beëindiging van de behandeling, overlijdt aan
de aandoening die aanleiding vormde tot de behandeling, hetgeen resulteert in een
natuurlijke doodsoorzaak
- Een patiënt die overlijdt tijdens palliatieve sedatie sterft ook een natuurlijke dood,
aangezien pas tot palliatieve sedatie wordt overgegaan op het moment dat het
overlijden al aanstaande is (verwachting < 2 weken)
Niet-natuurlijke dood: Ieder overlijden dat (mede) het gevolg is van uitwendig (fysisch of chemisch) geweld,
ook wanneer dit niet door menselijk toedoen is veroorzaakt, alsmede overlijden
waarbij sprake is van opzet of schuld.
Hersendood: Het volledig en onherstelbaar verlies van functies van de hersenen, inclusief de
hersenstam en het verlengde merg.
5. Wie kunnen tot medische obductie toestemming geven?
Na overlijden resteren dikwijls vragen over de aard en omvang van het ziekteproces en de doodsoorzaak.
Postmortaal onderzoek kan bijdragen aan de beantwoording van die vragen. Sectie, obductie en autopsie zijn
synoniemen voor postmortaal medisch onderzoek.
Er kan postmortaal medisch onderzoek uitgevoerd worden als de betrokkene daarvoor bij leven schriftelijk
toestemming heeft gegeven. Als de overledene zich daarover niet heeft uitgesproken, kan toestemming
2
, worden gegeven door respectievelijk de partner van de overledene, de bereikbare bloed- of aanverwanten tot
en met de derde graad, de aanwezige meerderjarige erfgenamen of degenen die de zorg voor de uitvaart op
zich nemen.
6. Wie kunnen een gerechtelijke obductie gelasten?
Er zijn omstandigheden waarin een obductie mag worden verricht zonder dat de overledene of diens
nabestaanden daarvoor toestemming hebben gegeven. Er mag door de officier van justitie een begraving of
verbranding uitgesteld worden in geval van een (mogelijk) misdrijf. In het kader van een strafrechtelijk
onderzoek kan de officier van justitie of de rechter-commissaris ook een gerechtelijke obductie gelasten. Ook
kan obductie plaatsvinden op verzoek van de Inspectie voor de Gezondheidszorg als het belang van de
volksgezondheid in het geding is. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn als er geen nabestaanden zijn of de
nabestaanden toestemming tot obductie hebben geweigerd en alleen door middel van obductie kan worden
vastgesteld of iemand heeft geleden aan een besmettelijke ziekte waartegen onmiddellijk preventieve
maatregelen zouden moeten worden getroffen als de overledene daaraan inderdaad zou hebben geleden. Het
zal dan veelal de behandelend arts zijn die de inspectie de suggestie doet om te verzoeken om een obductie.
Ten slotte kan ook obductie worden uitgevoerd op verzoek van de voorzitter van de Onderzoeksraad voor
veiligheid.
7. Wat is de minimum zwangerschapsduur waarboven voor doodgeboren kinderen dezelfde regels
gelden als voor volwassen overledenen? Welke zijn de richtlijnen in geval van een kortere
zwangerschapsduur?
De minimum zwangerschapsduur waarboven voor doodgeboren kinderen dezelfde regels gelden als voor
volwassen overledenen is 24 weken zwangerschap.
De Wet van lijkbezorging is niet van toepassing op een levenloos geboren vrucht die na minder dan 24 weken
zwangerschap ter wereld is gekomen en evenmin op een vrucht die na een zwangerschap van minder dan 24
weken weliswaar levend is geboren maar binnen 24 uur na de geboorte is overleden. Hoewel daartoe niet de
verplichting bestaat, is het toegestaan de stoffelijke resten van dergelijke vruchten te begraven of te
cremeren.
8. Waarvoor dienen respectievelijk het A-formulier en het B-formulier bij doodverklaring?
Als de behandelend arts na een schouwing te hebben verricht de overtuiging heeft dat de dood is ingetreden
ten gevolge van een natuurlijke oorzaak, dan stelt hij een dienovereenkomstige verklaring van overlijden op
(het zogenoemde A-formulier), alsmede een verklaring (het B-formulier) over de doodsoorzaak en de daarmee
samenhangende gegevens t.b.v. de doodsoorzaakenregistratie van het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Beide formulieren worden – door een nabestaande of de uitvaartverzorger – overhandigd aan de ambtenaar
van de burgerlijke stand, die op basis van het A-formulier schriftelijk verlof geeft tot begraving of verbranding
en het B-formulier, ontdaan van de personalia van de overledene maar voorzien van een registratienummer,
doorstuurt naar het CBS.
9. Wat is de definitie van “een lijk”, en wat is de verwarring die bij gebruik van deze definitie kan
optreden rond een zwangerschapsduur van 24 weken?
Lijk: Het stoffelijk overschot van een overledene of doodgeborene
En doodgeborene is een na een zwangerschapsduur van minstens 24 weken ter wereld gekomen
menselijke vrucht, welke na de geboorte geen enkel teken van leven heeft vertoond
Er kan verwarring met deze definitie optreden omdat een doodgeborene met een zwangerschapsduur van
minder dan 24 weken niet onder de Wet op lijkbezorging valt.
10. Waaruit bestaan de anamnese en het lichamelijk onderzoek bij een lijkschouwing?
Informatie vooraf:
- omgeving van het lichaam (net huis/chaos)
- houding van de overledene
- pillen/recepten/lege flessen alcohol
- spreken met melder(s) en politie
- spreken met familie
- eigen (huis)arts bellen (geldt vooral voor de forensisch geneeskundige)
3
Leervragen week 10
Thema 23: De dood en daarna
Week 3.4.10
1. Welke 3 eindbestemmingen van het lichaam na de dood worden onderscheiden?
Het aantal denkbare bestemmingen van een stoffelijk overschot is beperkt:
- Begraving
- Verbranding
- Andere bij of krachtens de wet voorziene wijze: ontleding, overboord zetten (voor zover het gaat om
personen die op zee zijn overleden aan boord van een Nederlands schip) en uitvoer (als een stoffelijk
overschot wordt uitgevoerd zal het in het land waarheen het wordt vervoerd als regel alsnog worden
begraven of verbrand. Voor de Nederlandse rechtssfeer is de uitvoer evenwel de laatste
bestemming)
2. Welke vragen dienen met lijkschouwing te worden beantwoord? Wat zijn de consequenties van
het niet invullen van een verklaring van natuurlijke dood?
Lijkschouwing:
Volgens de Wet op de lijkbezorging moet de dood worden vastgesteld en moet na die vaststelling een
verklaring van overlijden te worden opgesteld. Voordat een arts een verklaring van overlijden opstelt moet hij
zich ervan verzekeren dat de betrokkene is overleden: de lijkschouwing.
Wat onder lijkschouwing feitelijk moet worden verstaan zegt de wet niet. Volgens het bulletin van de inspectie
voor de Gezondheidszorg (IGZ) over de wet op de lijkbezorging (1994) houdt lijkschouwing in: een persoonlijk
onderzoek door een arts, waarbij wordt vastgesteld:
- Of de dood is ingetreden (en zo ja)
- Wanneer en onder welke omstandigheden
- Of er sprake is van natuurlijk of niet – natuurlijk overlijden
Als er een behandelend arts is, verricht deze de schouwing, in de overige gevallen vindt schouwing plaats door
de gemeentelijk lijkschouwer. Bij de schouwing wordt vastgesteld dat de dood is ingetreden en vormt de
schouwend arts zich een oordeel over de doodsoorzaak: natuurlijk of niet-natuurlijk.
Consequenties van het niet invullen van een verklaring van natuurlijke dood:
Als de behandelend arts de lijkschouwing verricht en niet tot de overtuiging komt dat sprake is geweest van
een natuurlijke doodsoorzaak, geeft hij geen verklaring van overlijden af maar informeert hij de gemeentelijke
lijkschouwer. Strikt genomen is dit een schending van het beroepsgeheim. Deze schending is evenwel
gelegitimeerd omdat zij is gebaseerd op een wetsbepaling. Bovendien is deze regeling zo geconstrueerd dat de
schending minimaal is. Als de behandelend arts degene zou zijn die zich vervolgens een oordeel zou moeten
vormen over de ware aard van de doodsoorzaak, zou hij onontkoombaar daarbij gegevens moeten betrekken
die onder zijn beroepsgeheim vallen. Nadat de gemeentelijke lijkschouwer is geïnformeerd en persoonlijk een
schouwing heeft verricht, kan hij alsnog tot de overtuiging komen dat sprake is geweest van een natuurlijke
doosoorzaak. In dat geval geeft de gemeentelijke lijkschouwer een verklaring van overlijden af (A-formulier) en
vult hij tevens het B-formulier in.
Uit het voorgaande vloeit voort dat de gemeentelijke lijkschouwer zowel in eerste instantie de taak kan
hebben zich een oordeel te vormen over de doodsoorzaak – namelijk als er geen behandelend arts is of de
doodsoorzaak evident niet-natuurlijk is – alsook in tweede instantie: als de behandelend arts niet overtuigd is
van een natuurlijke doodsoorzaak. Als de gemeentelijke lijkschouwer niet (alsnog) concludeert tot een
natuurlijke doodsoorzaak, informeert hij de officier van justitie (OvJ) en de ambtenaar van de burgerlijke
stand. In dat geval wordt geen verlof tot begraving of verbranding gegeven zolang niet de OvJ een verklaring
van geen bezwaar heeft afgegeven. De OvJ zal overgaan tot het afgeven van zo’n verklaring als daartegen niet
langer bezwaar bestaat met het oog op het opsporen van strafbare feiten en de vervolging van de daders.
1
, 3. Onder welke condities mag een arts geen verklaring van natuurlijke dood afgeven?
Een arts mag geen verklaring van natuurlijke dood afgeven als hij niet tot de overtuiging komt dat sprake is
geweest van een natuurlijke doodsoorzaak.
Categorieën van een niet-natuurlijke dood:
- ongeval
- verdrinking
- verstikking
- verslikking
- geweld
- moord
- doodslag
- mishandeling
- vergiftiging
- overdosis
- suïcide
- hulp bij zelfdoding
- euthanasie
- actieve levensbeëindiging zonder verzoek
- zwangerschapsafbreking na 24 (of meer) weken zwangerschap
- overlijden door een (para)medische fout
4. Wat zijn de definities van lijkschouwing, lijkvinding, natuurlijke dood, niet natuurlijke
dood, hersendood?
Lijkschouwing: Beoordelen van informatie en omstandigheden en voorts een nauwgezet en volledig
lichamelijk onderzoek zowel visueel als palpatoir
Lijkvinding: De situatie waarin de plaats van overlijden en/of de doodsoorzaak niet bekend zijn.
- Het moment en/of plaats van overlijden staan niet vast/zijn niet bekend
- Proces-verbaal van de politie is nodig
- Het is raadzaam de lijkschouwer in te schakelen, het is niet verplicht volgens de
wet, maar de mening van de beroepsgroep moet wel gevraagd worden
Natuurlijke dood: Ieder overlijden dat het gevolg is van uitsluitend een spontane ziekte of ouderdom.
- Ook in het geval van overlijden aan de gevolgen of complicaties van de behandeling
is er sprake van een natuurlijke dood, op voorwaarde dat de behandeling op juiste
indicatie en met toestemming van de patiënt is uitgevoerd
- Een patiënt die overlijdt na en t.g.v. beëindiging van de behandeling, overlijdt aan
de aandoening die aanleiding vormde tot de behandeling, hetgeen resulteert in een
natuurlijke doodsoorzaak
- Een patiënt die overlijdt tijdens palliatieve sedatie sterft ook een natuurlijke dood,
aangezien pas tot palliatieve sedatie wordt overgegaan op het moment dat het
overlijden al aanstaande is (verwachting < 2 weken)
Niet-natuurlijke dood: Ieder overlijden dat (mede) het gevolg is van uitwendig (fysisch of chemisch) geweld,
ook wanneer dit niet door menselijk toedoen is veroorzaakt, alsmede overlijden
waarbij sprake is van opzet of schuld.
Hersendood: Het volledig en onherstelbaar verlies van functies van de hersenen, inclusief de
hersenstam en het verlengde merg.
5. Wie kunnen tot medische obductie toestemming geven?
Na overlijden resteren dikwijls vragen over de aard en omvang van het ziekteproces en de doodsoorzaak.
Postmortaal onderzoek kan bijdragen aan de beantwoording van die vragen. Sectie, obductie en autopsie zijn
synoniemen voor postmortaal medisch onderzoek.
Er kan postmortaal medisch onderzoek uitgevoerd worden als de betrokkene daarvoor bij leven schriftelijk
toestemming heeft gegeven. Als de overledene zich daarover niet heeft uitgesproken, kan toestemming
2
, worden gegeven door respectievelijk de partner van de overledene, de bereikbare bloed- of aanverwanten tot
en met de derde graad, de aanwezige meerderjarige erfgenamen of degenen die de zorg voor de uitvaart op
zich nemen.
6. Wie kunnen een gerechtelijke obductie gelasten?
Er zijn omstandigheden waarin een obductie mag worden verricht zonder dat de overledene of diens
nabestaanden daarvoor toestemming hebben gegeven. Er mag door de officier van justitie een begraving of
verbranding uitgesteld worden in geval van een (mogelijk) misdrijf. In het kader van een strafrechtelijk
onderzoek kan de officier van justitie of de rechter-commissaris ook een gerechtelijke obductie gelasten. Ook
kan obductie plaatsvinden op verzoek van de Inspectie voor de Gezondheidszorg als het belang van de
volksgezondheid in het geding is. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn als er geen nabestaanden zijn of de
nabestaanden toestemming tot obductie hebben geweigerd en alleen door middel van obductie kan worden
vastgesteld of iemand heeft geleden aan een besmettelijke ziekte waartegen onmiddellijk preventieve
maatregelen zouden moeten worden getroffen als de overledene daaraan inderdaad zou hebben geleden. Het
zal dan veelal de behandelend arts zijn die de inspectie de suggestie doet om te verzoeken om een obductie.
Ten slotte kan ook obductie worden uitgevoerd op verzoek van de voorzitter van de Onderzoeksraad voor
veiligheid.
7. Wat is de minimum zwangerschapsduur waarboven voor doodgeboren kinderen dezelfde regels
gelden als voor volwassen overledenen? Welke zijn de richtlijnen in geval van een kortere
zwangerschapsduur?
De minimum zwangerschapsduur waarboven voor doodgeboren kinderen dezelfde regels gelden als voor
volwassen overledenen is 24 weken zwangerschap.
De Wet van lijkbezorging is niet van toepassing op een levenloos geboren vrucht die na minder dan 24 weken
zwangerschap ter wereld is gekomen en evenmin op een vrucht die na een zwangerschap van minder dan 24
weken weliswaar levend is geboren maar binnen 24 uur na de geboorte is overleden. Hoewel daartoe niet de
verplichting bestaat, is het toegestaan de stoffelijke resten van dergelijke vruchten te begraven of te
cremeren.
8. Waarvoor dienen respectievelijk het A-formulier en het B-formulier bij doodverklaring?
Als de behandelend arts na een schouwing te hebben verricht de overtuiging heeft dat de dood is ingetreden
ten gevolge van een natuurlijke oorzaak, dan stelt hij een dienovereenkomstige verklaring van overlijden op
(het zogenoemde A-formulier), alsmede een verklaring (het B-formulier) over de doodsoorzaak en de daarmee
samenhangende gegevens t.b.v. de doodsoorzaakenregistratie van het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Beide formulieren worden – door een nabestaande of de uitvaartverzorger – overhandigd aan de ambtenaar
van de burgerlijke stand, die op basis van het A-formulier schriftelijk verlof geeft tot begraving of verbranding
en het B-formulier, ontdaan van de personalia van de overledene maar voorzien van een registratienummer,
doorstuurt naar het CBS.
9. Wat is de definitie van “een lijk”, en wat is de verwarring die bij gebruik van deze definitie kan
optreden rond een zwangerschapsduur van 24 weken?
Lijk: Het stoffelijk overschot van een overledene of doodgeborene
En doodgeborene is een na een zwangerschapsduur van minstens 24 weken ter wereld gekomen
menselijke vrucht, welke na de geboorte geen enkel teken van leven heeft vertoond
Er kan verwarring met deze definitie optreden omdat een doodgeborene met een zwangerschapsduur van
minder dan 24 weken niet onder de Wet op lijkbezorging valt.
10. Waaruit bestaan de anamnese en het lichamelijk onderzoek bij een lijkschouwing?
Informatie vooraf:
- omgeving van het lichaam (net huis/chaos)
- houding van de overledene
- pillen/recepten/lege flessen alcohol
- spreken met melder(s) en politie
- spreken met familie
- eigen (huis)arts bellen (geldt vooral voor de forensisch geneeskundige)
3
