Samenvatting college aantekening Elementaire Bestuurskunde 2021

Elementaire Bestuurskunde
14-9 Waarom bemoeit de overheid zich met de samenleving?
 H. Winter

 T.b.v. De openbare orde
 Publieke voorzieningen verzorgen (en daarom ook belasting heffen e.d.)
 Sociale vrede door inkomstenherindeling (verschillen tussen arm en rijk verminderen)
 Reguleren van uitputbare hulpbronnen (tragedy of the commons)

Hoe bemoeit de overheid zich met bovengenoemde punten?
 Oudsher ➝ nachtwakersstaat ➝ veiligheid, liberaal, teruggetrokken houding
 Daarna ➝ verzorgingsstaat ➝ alles voorzien en regelen (ten gevolge van de Beurskrach)
 Nu ➝ participatiestaat ➝ actieve rol v.d. Burger (ten gevolge van de oliecrisis jaren '70)

Op welke grondslagen berust de overheid?
Juridische aard ➝ Bevoegdheden overheid
Publiekrechtelijke regels ➝ AOW, WW
Soms privaatrechtelijk ➝ Bijv. Een overeenkomst met een busmaatschappij
Mededingingsrecht ➝ Eerlijke concurrentie verzorgen / niet functioneren van de
markt corrigeren

Thomas Hobbes
 Voorstander van een nachtwakersstaat, minimale inmenging van de overheid
 Rol v.d. Overheid ➝ veiligheid en marktbalans
 Maar, zonder overheid geen investeringen in algemeen belang
 Kans op monopolie en kartels

Clementieregeling
 Wanneer een partij een kartel verlaat kan hij dat ongestoord doen, mits hij de praktijken
binnen het kartel aangeeft
 Een van de 5 vormen van marktfalen
1. Preventie van monopolies en kartel
2. Productie collectieve goederen
3. Regulering externe effecten (rampen e.d.)
4. Beheersing van merit goods/’bemoeigoederen’ (gezondheidszorg, onderwijs)
5. Herverdeling: compenseren van verdelingseffecten




Zonder markt geen overheid?

,  Er is altijd wel een vorm van centraal gezag, zolang er samenlevingen zijn geweest
 Altijd combinatie van overheid en markt

Hoe verhoudt de overheid zich tot de samenleving?





Dr




iehoek
 Overheid
 Gemeenschap
 Markt
 Middenveld (in het midden, de coöperatie)
 Overheid: verticale relatie, geweldsmonopolie, hiërarchie
 Markt: horizontale relatie, ruil, prijsmechanismen
 Gemeenschap: samenwerking, loyaliteit
 Zwaartepunt binnen de driehoek kan verschuiven (zo kan van tijd tot tijd de overheid, markt
of samenleving overwicht hebben in de samenwerking)
 Onderscheid, de stippellijnen, zijn niet zo hard als het figuur doet lijken

Het middenveld
 Private organisaties met deels publieke taken of een private organisatie zonder
winstoogmerk
 Organisatie onder privaatrecht
 Bijv. ziekenhuizen of schoolbesturen
 Of: organisatie de bepaalde belangen behartigt, bijv. een vakbond of
milieuorganisatie

Marktdynamiek
 Bijv. De zorg in Nederland
 Ziekenhuizen opgericht door de gemeenschap
 Voorheen waren ziekenhuizen particulier initiatief van private gezelschappen (zuil)
 Zorg werd langzaam aan meer een overheidstaak (verzorgingsstaat)
 Zorg wordt daardoor ook duurder ➝ lichte marktwerking wordt losgelaten op zorgsysteem
(NPM)
 Recente ontwikkeling ➝ doorgeschoten marktwerking ➝ opkomst van lokale organisaties
vanuit de gemeenschap

,Van privatisering naar een sterkere invloed van de overheid
 Ook wel liberalisering of vermarkting genoemd
 Tegenovergestelde van nationalisering of verstatelijking
 In coronatijden: overheid houdt bedrijven op de been ➝ hybride staatsbedrijven
 Verkiezingsprogramma: overheid groeit en wordt steeds belangrijker, terwijl dit komt na een
periode van participatiemaatschappij trend

Wat is de overheid of het publieke domein?
 Er is vaak een publiek belang (bij een overheid, maar ook steeds meer bedrijven zetten een
bijv. Duurzamere koers in)
 Zelfs in harde markt sectoren
 Het publieke domein: van bovenaan het minst publiek naar onderaan het meest publiek
 Private organisaties / non-profit: Amnesty e.g.
 Private organisaties / profit: e.g. Consultant, interim manager




Kernaanpak
 Indelen van een organisatie in publiek of niet-publiek
 Onderscheid in markt of middenveld is niet relevant
 Onderscheid is op basis van de rechtstatelijke vorm
 Publieke- of privaatrechtelijke grondslag dus
 Mate van publiekheid ➝ wanneer er geen harde scheidslijn is, maar het overloopt van
publiek naar privaat
 Bijv. ziekenhuizen (wanneer ze wel winst mogen maken, maar een maatschappelijke
verplichting hebben om alle patiënten op te nemen)
 Rechtstatelijke vorm niet relevant

Dimensionele aanpak

,  Drie dimensies
 Eigenaarschap ➝ van wie is de organisatie?
 Omdat de grondslag kan veranderen (bijv. de privatisering van Holland
Casino, eerst een staatsrechtelijk)
 Bekostiging ➝ Wie bekostigt de organisatie?
 Inkomstenstroom kan soms ook gemengd zijn (Staatsbosbeheer wordt
gesubsidieerd, maar verdient ook geld aan houtkap)
 Mate van publieke controle ➝ staat een organisatie onder politieke controle?

Het openbaar bestuur
 Grote variatie
 Niet een partij
 Verschillende niveaus van bestuur
 Vage grenzen

 Een mogelijke definitie van openbaar bestuur: "Organisaties met taken en bevoegdheden die
betrekking hebben op het bestuur van de maatschappij, gebaseerd op wettelijke grondslagen
die beslissingen nemen met een bindend karakter".

Multi-level Governance
 Huis van Thorbecke









 Het bestuur vindt op verschillende schaalniveaus plaats
 Zowel in publiek en privaat
 Geen waterdichte scheiding tussen de niveaus
 Door globalisering, decentralisatie (taken naar een lager niveau) en integratie
(taken opschalen naar EU) Eigen agenda van nationale organisaties t.b.v.
Europees beleid
 Europese integratie ➝ uitholling van de nationale staat
 Zwaartepunt van beleid komt supranationaal te liggen, waardoor er op
nationaal niveau weinig over blijft
 Niveaus:
 Lokaal
 Regionaal
 Provinciaal
 Nationaal
 Europees
 Internationaal
 Het is bijna altijd zo dat het hoogste niveau ook de meeste macht en invloed op de lagere
niveaus heeft