Sociale Psychologie
Sociale invloed
Psychologie van het dagelijks leven
Mensen zijn sociale dieren, ze leven van nature niet alleen, maar samen met anderen
in paren en in groepen. Er wordt zelfs wel eens gezegd dat de mens, van alle soorten,
het meest ‘hardnekkig en obsessief sociaal’ is, en meer afhankelijk van zijn
soortgenoten dan zelfs de meest sociale insecten. Dit impliceert dat het denken, doen
en voelen van de mensen sterk beïnvloed wordt door anderen.
Definitie sociale psychologie
Sociale psychologie is de wetenschappelijke studie van de manier waarop de
gedachten, gevoelens en gedragingen van mensen worden beïnvloed door de
werkelijke of voorgestelde aanwezigheid van andere mensen. ”De sociale psychologie
is altijd een empirische wetenschap geweest en wars van vaag, Frans,
constructionistisch en postmodernistisch geëmmer, geklei en gekeutel”.
Sociaal psychologen maken gebruik van vaak zeer geavanceerde
onderzoeksmethoden om het denken, doen en voelen van mensen te doorgronden.
Sociaal psychologen zijn niet alleen geïnteresseerd in het uiterlijk zichtbare gedrag
van mensen, maar ook in de onzichtbare processen die zich ‘tussen de oren’ van
mensen afspelen. Gedachten en gevoelens zijn vaak ook weer van invloed op het
gedrag. Mensen kunnen ons beïnvloeden als ze feitelijk aanwezig zijn maar in veel
gevallen is de invloed van andere mensen er ook als die mensen zelf ‘buiten beeld’
zijn. Hierbij worden mensen niet zozeer beïnvloed door wat anderen feitelijk vinden,
maar door wat ze denken dat anderen vinden, dat wil zeggen, door hun eigen
interpretaties van het gedrag van anderen.
Alledaagse verschijnselen
Mensen worden in het dagelijks leven voortdurend door anderen beïnvloed, of ze dat
nu willen of niet, zich er bewust van zijn of niet. Aangezien mensen de hele dag door
worden beïnvloed door anderen, gaat de sociale psychologie in feite over zeer
uiteenlopende alledaagse en maatschappelijke verschijnselen.
Echter, sociale psychologie is meer dan het vrijblijvend bekijken van het dagelijks
leven of erover filosoferen aan de borreltafel. Het is ook doorvragen, niets voor
vanzelfsprekend aannemen een situatie uiteenrafelen tot de kleinste details, geen
genoegen nemen met oppervlakkige verklaringen, beseffen dat de dingen vaak niet
zijn wat ze lijken. Bij veel sociaalpsychologische inzichten en onderzoeksresultaten kan
het lijken alsof iedereen dat wel had kunnen bedenken. Maar is dat wel zo?
Hindsight bias
Het ‘ik-heb-het-altijd-al-geweten’-effect. Als je eenmaal iets weet, lijkt het vaak alsof je
het altijd al wist. (hindsight = inzicht achteraf, bias = vertekening)
Voorbeelden van sociaal psychologisch onderzoek zijn: tegenpolen (mensen die op
elkaar lijken trekken elkaar aan), brainstormen, slijmen, hard-to-get spelen en de
eerste indruk (is de eerste indruk de beste?).
,Selffulfilling prophecy
Een zichzelf bevestigende voorspelling, een voorspelling die zichzelf werkelijkheid
maakt. Mensen kunnen er zelf ongemerkt voor zorgen dat hun eerste indruk wordt
bewaarheid. De eerste indruk was dan inderdaad accuraat, maar alleen doordat je dat
onbedoeld zelf in de hand hebt gewerkt.
Het sociaalpsychologisch perspectief
Kracht van de situatie
Het gedrag van mensen is gewoonlijk het resultaat van zowel interne als externe
krachten, dat wil zeggen: factoren binnen de persoon (zoals
persoonlijkheidseigenschappen, drijfveren en intenties) en factoren buiten de persoon
(bijvoorbeeld druk vanuit de omgeving, normen die in een bepaalde situatie gelden).
Een van de belangrijkste veronderstellingen binnen de sociale psychologie is dat
mensen sterk worden beïnvloed door hun (sociale) omgeving en dus door de situatie
waarin ze zich bevinden. Dit blijkt uit verschijnselen als het omstandereffect en de
gehoorzaamheid aan autoriteit.
Bijstandereffect/Omstandereffect
Hoe meer omstanders, des te kleiner de kans op hulp. Een oorzaak hiervan is dat
mensen, wanneer er anderen in de buurt zijn, zich niet persoonlijk verantwoordelijk
voelen om hulp te bieden. Er is dan onduidelijkheid wie er moet helpen. We noemen
dit diffusion of responsibility. De verantwoordelijkheid lijkt verspreid over meerdere
mensen (diffuus), waardoor het onduidelijk is wie verantwoordelijk is.
Interpretatie van de situatie
Het zijn echter niet de objectieve kenmerken van de situatie zelf waar mensen op
reageren, maar hun eigen interpretaties ervan. Het gaat niet zozeer om hoe de
werkelijkheid echt is, maar om de ideeën die mensen daarover hebben. Voor sociaal
psychologen is het dan ook van groot belang om te weten hoe mensen hun sociale
omgeving waarnemen en interpreteren – een deelgebied van de sociale psychologie
dat sociale cognitie wordt genoemd (ons denken over de sociale omgeving).
Mensen interpreteren informatie uit hun omgeving op een bepaalde manier. Daarbij
treden filteringen, vervormingen en toevoegingen op, die het resultaat zijn van de
neiging tot betekenisgeving (betekenis geven aan wat men ziet), cognitieve efficiëntie
(de cognitieve capaciteit, dus denkwerk zo efficiënt mogelijk gebruiken) en
motivationele vertekeningen (‘wishful thinking’: denken dat iets zo is omdat men dat
hoopt). Mensen zijn zich niet bewust van de vertekeningen in hun beeld van de
omgeving. Het gedrag van mensen is een reactie op hun interpretatie van de situatie
waarin ze zich verkeren.
Mensen maken een interpretatie van de werkelijkheid (stap 1). Hun gedrag is een
reactie op hun beeld van de situatie (stap 2). Met hun gedrag beïnvloeden ze de
werkelijkheid weer (stap 3). Zie ook selffulfilling prophecy.
Onderschatten van de kracht van de situatie
Tegelijkertijd blijkt ook dat mensen zelf een hardnekkige neiging hebben om de invloed
van de situatie op hun eigen gedrag, en dat van anderen, te onderschatten. Het
gedrag van mensen beïnvloedt de omgeving en op die manier creëren mensen zelf
2
, hun sociale werkelijkheid. Mensen onderschatten de invloed van de situatie op het
gedrag van anderen, soms zelfs wanneer zij zelf de bron van die invloed zijn.
Fundamentele attributiefout
De neiging om de invloed van de situatie op het gedrag van mensen te onderschatten.
Cognitieve dissonantie
Onaangename gevoel die ontstaat bij het kennis nemen van feiten of opvattingen die
strijdig zijn met een overtuiging/mening. Cognitieve dissonantie is op te heffen door
andere (positieve) cognities toe te voegen.
Induced complicance
Het opwekken van meegaandheid. Hierbij komt de gemaakte keuze vrijwel volledig tot
stand onder invloed van de situatie. Er is sprake van volledige keuzevrijheid.
Sociaalpsychologisch onderzoek
Sociaal psychologen zoeken antwoord op verschillende soorten vragen. Soms willen
we een verschijnsel beschrijven, maar vaker willen we iets verklaren. Veel uitspraken
zijn gebonden aan bepaalde omstandigheden en voorwaarden. De vraag is dan onder
welke omstandigheden een verschijnsel optreedt, of onder welke omstandigheden een
bepaalde verklaring geldig is.
Een empirische wetenschap
Tekortkomingen in het zelfinzicht van mensen maakt dat antwoorden van mensen op
wetenschappelijke vragen niet altijd betrouwbaar zijn en dat systematisch, empirisch
onderzoek nodig is om meer te weten te komen over hoe het nu echt zit.
In de sociale psychologie worden al dit soort vragen beantwoord met behulp van
onderzoek. Het gaat daarbij altijd om empirisch onderzoek waarbij sociaal
psychologen hun ideeën willen toetsen aan de werkelijkheid, door het denken, doen en
voelen van mensen in het dagelijks leven te analyseren en ontrafelen. Empirisch
onderzoek is de ultieme test van ieder idee. Hierbij wordt systematisch gegevens
verzameld, zowel door observatie in de dagelijkse werkelijkheid als via experimenten
in het ‘laboratorium’.
Experimentele existentiële psychologie
Vragen die voorheen het domein waren van filosofen, schrijvers en navelstaarders,
worden tegenwoordig ook door middel van degelijk empirisch onderzoek behandeld
onder de noemer experimentele existentiële psychologie.
3
Sociale invloed
Psychologie van het dagelijks leven
Mensen zijn sociale dieren, ze leven van nature niet alleen, maar samen met anderen
in paren en in groepen. Er wordt zelfs wel eens gezegd dat de mens, van alle soorten,
het meest ‘hardnekkig en obsessief sociaal’ is, en meer afhankelijk van zijn
soortgenoten dan zelfs de meest sociale insecten. Dit impliceert dat het denken, doen
en voelen van de mensen sterk beïnvloed wordt door anderen.
Definitie sociale psychologie
Sociale psychologie is de wetenschappelijke studie van de manier waarop de
gedachten, gevoelens en gedragingen van mensen worden beïnvloed door de
werkelijke of voorgestelde aanwezigheid van andere mensen. ”De sociale psychologie
is altijd een empirische wetenschap geweest en wars van vaag, Frans,
constructionistisch en postmodernistisch geëmmer, geklei en gekeutel”.
Sociaal psychologen maken gebruik van vaak zeer geavanceerde
onderzoeksmethoden om het denken, doen en voelen van mensen te doorgronden.
Sociaal psychologen zijn niet alleen geïnteresseerd in het uiterlijk zichtbare gedrag
van mensen, maar ook in de onzichtbare processen die zich ‘tussen de oren’ van
mensen afspelen. Gedachten en gevoelens zijn vaak ook weer van invloed op het
gedrag. Mensen kunnen ons beïnvloeden als ze feitelijk aanwezig zijn maar in veel
gevallen is de invloed van andere mensen er ook als die mensen zelf ‘buiten beeld’
zijn. Hierbij worden mensen niet zozeer beïnvloed door wat anderen feitelijk vinden,
maar door wat ze denken dat anderen vinden, dat wil zeggen, door hun eigen
interpretaties van het gedrag van anderen.
Alledaagse verschijnselen
Mensen worden in het dagelijks leven voortdurend door anderen beïnvloed, of ze dat
nu willen of niet, zich er bewust van zijn of niet. Aangezien mensen de hele dag door
worden beïnvloed door anderen, gaat de sociale psychologie in feite over zeer
uiteenlopende alledaagse en maatschappelijke verschijnselen.
Echter, sociale psychologie is meer dan het vrijblijvend bekijken van het dagelijks
leven of erover filosoferen aan de borreltafel. Het is ook doorvragen, niets voor
vanzelfsprekend aannemen een situatie uiteenrafelen tot de kleinste details, geen
genoegen nemen met oppervlakkige verklaringen, beseffen dat de dingen vaak niet
zijn wat ze lijken. Bij veel sociaalpsychologische inzichten en onderzoeksresultaten kan
het lijken alsof iedereen dat wel had kunnen bedenken. Maar is dat wel zo?
Hindsight bias
Het ‘ik-heb-het-altijd-al-geweten’-effect. Als je eenmaal iets weet, lijkt het vaak alsof je
het altijd al wist. (hindsight = inzicht achteraf, bias = vertekening)
Voorbeelden van sociaal psychologisch onderzoek zijn: tegenpolen (mensen die op
elkaar lijken trekken elkaar aan), brainstormen, slijmen, hard-to-get spelen en de
eerste indruk (is de eerste indruk de beste?).
,Selffulfilling prophecy
Een zichzelf bevestigende voorspelling, een voorspelling die zichzelf werkelijkheid
maakt. Mensen kunnen er zelf ongemerkt voor zorgen dat hun eerste indruk wordt
bewaarheid. De eerste indruk was dan inderdaad accuraat, maar alleen doordat je dat
onbedoeld zelf in de hand hebt gewerkt.
Het sociaalpsychologisch perspectief
Kracht van de situatie
Het gedrag van mensen is gewoonlijk het resultaat van zowel interne als externe
krachten, dat wil zeggen: factoren binnen de persoon (zoals
persoonlijkheidseigenschappen, drijfveren en intenties) en factoren buiten de persoon
(bijvoorbeeld druk vanuit de omgeving, normen die in een bepaalde situatie gelden).
Een van de belangrijkste veronderstellingen binnen de sociale psychologie is dat
mensen sterk worden beïnvloed door hun (sociale) omgeving en dus door de situatie
waarin ze zich bevinden. Dit blijkt uit verschijnselen als het omstandereffect en de
gehoorzaamheid aan autoriteit.
Bijstandereffect/Omstandereffect
Hoe meer omstanders, des te kleiner de kans op hulp. Een oorzaak hiervan is dat
mensen, wanneer er anderen in de buurt zijn, zich niet persoonlijk verantwoordelijk
voelen om hulp te bieden. Er is dan onduidelijkheid wie er moet helpen. We noemen
dit diffusion of responsibility. De verantwoordelijkheid lijkt verspreid over meerdere
mensen (diffuus), waardoor het onduidelijk is wie verantwoordelijk is.
Interpretatie van de situatie
Het zijn echter niet de objectieve kenmerken van de situatie zelf waar mensen op
reageren, maar hun eigen interpretaties ervan. Het gaat niet zozeer om hoe de
werkelijkheid echt is, maar om de ideeën die mensen daarover hebben. Voor sociaal
psychologen is het dan ook van groot belang om te weten hoe mensen hun sociale
omgeving waarnemen en interpreteren – een deelgebied van de sociale psychologie
dat sociale cognitie wordt genoemd (ons denken over de sociale omgeving).
Mensen interpreteren informatie uit hun omgeving op een bepaalde manier. Daarbij
treden filteringen, vervormingen en toevoegingen op, die het resultaat zijn van de
neiging tot betekenisgeving (betekenis geven aan wat men ziet), cognitieve efficiëntie
(de cognitieve capaciteit, dus denkwerk zo efficiënt mogelijk gebruiken) en
motivationele vertekeningen (‘wishful thinking’: denken dat iets zo is omdat men dat
hoopt). Mensen zijn zich niet bewust van de vertekeningen in hun beeld van de
omgeving. Het gedrag van mensen is een reactie op hun interpretatie van de situatie
waarin ze zich verkeren.
Mensen maken een interpretatie van de werkelijkheid (stap 1). Hun gedrag is een
reactie op hun beeld van de situatie (stap 2). Met hun gedrag beïnvloeden ze de
werkelijkheid weer (stap 3). Zie ook selffulfilling prophecy.
Onderschatten van de kracht van de situatie
Tegelijkertijd blijkt ook dat mensen zelf een hardnekkige neiging hebben om de invloed
van de situatie op hun eigen gedrag, en dat van anderen, te onderschatten. Het
gedrag van mensen beïnvloedt de omgeving en op die manier creëren mensen zelf
2
, hun sociale werkelijkheid. Mensen onderschatten de invloed van de situatie op het
gedrag van anderen, soms zelfs wanneer zij zelf de bron van die invloed zijn.
Fundamentele attributiefout
De neiging om de invloed van de situatie op het gedrag van mensen te onderschatten.
Cognitieve dissonantie
Onaangename gevoel die ontstaat bij het kennis nemen van feiten of opvattingen die
strijdig zijn met een overtuiging/mening. Cognitieve dissonantie is op te heffen door
andere (positieve) cognities toe te voegen.
Induced complicance
Het opwekken van meegaandheid. Hierbij komt de gemaakte keuze vrijwel volledig tot
stand onder invloed van de situatie. Er is sprake van volledige keuzevrijheid.
Sociaalpsychologisch onderzoek
Sociaal psychologen zoeken antwoord op verschillende soorten vragen. Soms willen
we een verschijnsel beschrijven, maar vaker willen we iets verklaren. Veel uitspraken
zijn gebonden aan bepaalde omstandigheden en voorwaarden. De vraag is dan onder
welke omstandigheden een verschijnsel optreedt, of onder welke omstandigheden een
bepaalde verklaring geldig is.
Een empirische wetenschap
Tekortkomingen in het zelfinzicht van mensen maakt dat antwoorden van mensen op
wetenschappelijke vragen niet altijd betrouwbaar zijn en dat systematisch, empirisch
onderzoek nodig is om meer te weten te komen over hoe het nu echt zit.
In de sociale psychologie worden al dit soort vragen beantwoord met behulp van
onderzoek. Het gaat daarbij altijd om empirisch onderzoek waarbij sociaal
psychologen hun ideeën willen toetsen aan de werkelijkheid, door het denken, doen en
voelen van mensen in het dagelijks leven te analyseren en ontrafelen. Empirisch
onderzoek is de ultieme test van ieder idee. Hierbij wordt systematisch gegevens
verzameld, zowel door observatie in de dagelijkse werkelijkheid als via experimenten
in het ‘laboratorium’.
Experimentele existentiële psychologie
Vragen die voorheen het domein waren van filosofen, schrijvers en navelstaarders,
worden tegenwoordig ook door middel van degelijk empirisch onderzoek behandeld
onder de noemer experimentele existentiële psychologie.
3
