Samenvatting inleiding organisatiekunde Hoofdstuk 1 t/m 8
Hoofdstuk 1 Inleiding: Organisatiekunde in historisch perspectief
1.1 Wat is een organisatie?
3 overeenkomsten tussen organisaties:
- Ze beschikken over doelstellingen
- Ze beschikken over mensen
- Ze beschikken over middelen
De mensen werken samen om de doelstellingen te bereiken en maken daarbij
vrijwel altijd gebruik van middelen. Een organisatie is een manier om de waarden
en behoeftes van mensen om te zetten in acties. Organisaties zijn ook wel
doelgerichte samenwerkingsverbanden.
Onder organisatie vallen:
- Bedrijven, ze zijn afhankelijk van klanten (medewerkers met formele
arbeidsovereenkomst)
Ondernemingen winst maken: Philips, Douwe Egberts, particuliere
school (eigen rekening en risico)
Non-profitorganisaties zijn niet gericht op winst maken, mogen wel
winst maken, maar niet uitkeren: ziekenhuis, school, ministerie
- Overige samenwerkingsverbanden, ze zijn niet afhankelijk van klanten en
bieden geen producten en/of diensten op een markt, maar richten zich
primair op hun leden
Amateursportvereniging, kerk
Voorbeelden:
- Politie = een bedrijf en organisatie
- Vishandel Spakenburg = onderneming (winst maken)
- PEC Zwolle = organisatie
- Hogeschool Utrecht = bedrijf
Organisaties kunnen ook ingedeeld worden volgens juridische criteria,
rechtsvormen. We kunnen ze verdelen in 2 groepen:
- Organisaties zonder rechtspersoon, eenmanszaak, VOF, commanditaire
vennootschap (wel privé aansprakelijk)
- Organisaties met rechtspersoon, BV, NV, de vereniging, de coöperatie, de
onderlinge waarborgmaatschappij en de stichting (niet privé aansprakelijk)
Rechtspersoon: een organisatie die zelfstandig aan het rechtsverkeer
deelneemt en als zodanig eigen rechten en plichten heeft.
Bij een NV worden de aandelen op de beurs verhandeld (beursgenoteerde
vennootschap). Zij heeft daarmee toegang tot een grotere groep beleggers dan
een BV. Bij een BV zijn de aandelen meestal in handen van een beperkte groep
aandeelhouders die hun aandelen slechts onder bepaalde voorwaarden kunnen
verkopen. De NV heeft in het begin dus meer mogelijkheden om vermogen aan te
trekken, dat kan voordelen hebben als er grote investeringen gedaan moeten
worden. Hierdoor ontstaan er steeds meer samenwerkingsverbanden tussen
organisaties, op nationaal en internationaal niveau. Samenwerking kan
plaatsvinden op allerlei terreinen (bevordering van vernieuwing door
1
,kennisuitwisseling) en om verschillende redenen (concurrentiepositie verbeteren,
barrières wegnemen bij het betreden van buitenlandse markten).
Het oprichten van organisaties voldoet aan een algemene menselijke behoefte
aan voorspelbaarheid en ordening. Organisaties scheiden zich van elkaar en
scheppen daarmee orde in onze wereld, waardoor het maatschappelijk verkeer in
zekere mate voorspelbaar, beheersbaar en beïnvloedbaar wordt.
Binnen het algemene maatschappelijke verkeer speelt het economisch verkeer
een belangrijke rol, omdat veel transacties in geld worden uitgedrukt.
1.2 Globale ontwikkelingen in de organisatietheorie
Eerste Industriële Revolutie: gaf de eerste aanzet tot organisaties.
De versnelde ontwikkeling op technisch en economisch gebied tussen 1760 en
1830 in Noordwest-Europa leidde tot de concentratie van de productie in
fabrieken. Met ontstaan van steeds grotere organisaties ontstond ook de
behoefte aan kennis om organisaties goed te kunnen bestuderen. Pas aan het
einde van de 19e eeuw kwam er een stroom aan publicaties over
organisatiekunde op gang.
Er zijn 3 perioden te onderscheiden in de ontwikkeling in de organisatietheorie:
- Periode vanaf einde 19e eeuw tot circa 1935
- Periode van 1935 tot circa 1955
- Periode van circa 1955 tot heden
1.2.1 De periode van eind 19e eeuw tot circa 1935
Organisaties werden als gesloten eenheden beschouwd met vaste regels en
doelstellingen.
Scientific management: theorie van de klassieke school van de
organisatietheorie die gebaseerd is op een kwantitatieve (hoeveelheid)
benadering.
Frederick Taylor: belangrijkste exponent van de stroming, hij zette in zijn boek
Shop Management de grondbeginselen uiteen van de wetenschappelijke
bedrijfsorganisatie, toegespitst op de productieafdeling. Het ging daarbij om:
wetenschappelijke analyses van de werkzaamheden en verregaande
taakverdeling en training van de arbeiders, waarbij elke handeling nauwkeurig
was voorgeschreven.
Het streven naar efficiency stond voorop en in deze periode werd de lopende
band geïntroduceerd.
De invoering van prestatiebeloning hoort ook bij deze periode. Hoe harder een
arbeider werkte, de te hoger werd zijn salaris. Dat kon omdat door de grote
economische schaarste de afzet gegarandeerd was.
Laisser faire (minimale overheidsbemoeienis) speelde een belangrijke rol in het
maatschappelijke leven. Het kapitalisme bloeide en de bescherming van
vakbonden en socialeverzekeringswetgeving bestond nog niet.
Belangrijke tijdgenoten van Taylor: Henri Fayol en Max Weber.
- Fayol: ingenieur die zijn ervaringen gebruikte als directeur van een
mijnbouwmaatschappij in zijn general management theory.
General management theory: de benodigde vaardigheden om een
organisatie als geheel te leiden: prévoir (plannen), organiser (organiseren),
commander (opdrachten geven, coordonner (coördineren) en contrôler
(controleren).
2
, - Weber: ideeën over de rationele organisatie, een samenwerkingsverband
waarin de functievervulling onafhankelijk zou (moeten) zijn van de
personen die de functies op een gegeven moment vervullen. Er zou een
bureaucratisch samenwerkingsverband moeten bestaan met duidelijk door
systemen afgebakende werkzaamheden, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden. Werknemers zouden geselecteerd moeten worden
op basis van kennis en vaardigheden en niet op vriendjespolitiek. Dat zou
moeten worden uitgevoerd volgens het eenheid-van-bevel-principe.
Eenheid-van-bevel-principe: iedere werknemer heeft 1 baas.
1.2.2 De periode van circa 1935 tot circa 1955
In de jaren 30 begon de humanrealationsbenadering.
Humanrelationsbenadering: een reactie op de starre denkbeelden van het
scientific management.
Hawthorne-experimenten: experimenten door Mayo en Roethlisberger met als
doel te achterhalen of er een oorzakelijk verband bestond tussen de
arbeidsproductiviteit en de kwaliteit en kwantiteit van het licht op de
productieafdeling. arbeidsprestaties komen niet alleen tot obv. rationele
aspecten, maar sociale aspecten spelen ook een belangrijke rol. Er kon meer
succes behaald worden door oog te hebben voor verhoudingen tussen mensen.
Organisaties waren in deze tijd gesloten systemen.
Gesloten systemen: omgevingsinvloeden op de ondermening waren gering en
de schaarste was in het algemeen nog erg groot.
In de jaren 50 ontstond er kritiek op de humanrelationsbenadering. De critici
vonden dat de humanrealtionsbenadering te eenzijdig gericht was op het individu
en te weinig rekening hield met de technische aspecten van de organisatie.
Bennis maakt een vergelijking: scientific management denkt vanuit het thema
‘organisatie zonder mensen’ en human relations denkt vanuit het thema ‘mensen
zonder organisatie.
Revisionisme: herziening, probeerde het scientific management en de human
relations samen te voegen. Het motto van het revisionisme is ‘mensen en
organisatie’. Voorbeelden van het samenvoegen: taakroulatie, taakverruiming en
taakverrijking.
1.2.3 De periode van circa 1955 tot heden
Toen de economie na de oorlog was hersteld, bak eind jaren 50 een periode aan
van economische bloei. Maar er ontstonden ook grote maatschappelijke
veranderingen, die reacties waren op binnenlandse en buitenlandse
gebeurtenissen en ontwikkelingen. Nederlanders raakten steeds meer betrokken
bij wat er in de wereld om hen heen gebeurde. Voorbeelden:
- Grote protestdemonstraties tegen oorlogen zoals die in Vietnam
- De verkilde relatie tussen Oost en West, die leidde tot confrontaties, zoals
de Cubacrisis en de invallen van het Sovjetleger in 1956 in Hongarije en in
1968 in Tsjecho-Slowakije, die de wereldvrede in gevaar brachten
- De studentenopstanden in Parijs die zich naar Nederland verplaatsten en
ook hier een belangrijke aanzet gaven tot aantasting van de gevestigde
orde
- De opkomst van de milieubeweging, waarvan de Club van Rome een van
de belangrijkste voorlopers was.
3
Hoofdstuk 1 Inleiding: Organisatiekunde in historisch perspectief
1.1 Wat is een organisatie?
3 overeenkomsten tussen organisaties:
- Ze beschikken over doelstellingen
- Ze beschikken over mensen
- Ze beschikken over middelen
De mensen werken samen om de doelstellingen te bereiken en maken daarbij
vrijwel altijd gebruik van middelen. Een organisatie is een manier om de waarden
en behoeftes van mensen om te zetten in acties. Organisaties zijn ook wel
doelgerichte samenwerkingsverbanden.
Onder organisatie vallen:
- Bedrijven, ze zijn afhankelijk van klanten (medewerkers met formele
arbeidsovereenkomst)
Ondernemingen winst maken: Philips, Douwe Egberts, particuliere
school (eigen rekening en risico)
Non-profitorganisaties zijn niet gericht op winst maken, mogen wel
winst maken, maar niet uitkeren: ziekenhuis, school, ministerie
- Overige samenwerkingsverbanden, ze zijn niet afhankelijk van klanten en
bieden geen producten en/of diensten op een markt, maar richten zich
primair op hun leden
Amateursportvereniging, kerk
Voorbeelden:
- Politie = een bedrijf en organisatie
- Vishandel Spakenburg = onderneming (winst maken)
- PEC Zwolle = organisatie
- Hogeschool Utrecht = bedrijf
Organisaties kunnen ook ingedeeld worden volgens juridische criteria,
rechtsvormen. We kunnen ze verdelen in 2 groepen:
- Organisaties zonder rechtspersoon, eenmanszaak, VOF, commanditaire
vennootschap (wel privé aansprakelijk)
- Organisaties met rechtspersoon, BV, NV, de vereniging, de coöperatie, de
onderlinge waarborgmaatschappij en de stichting (niet privé aansprakelijk)
Rechtspersoon: een organisatie die zelfstandig aan het rechtsverkeer
deelneemt en als zodanig eigen rechten en plichten heeft.
Bij een NV worden de aandelen op de beurs verhandeld (beursgenoteerde
vennootschap). Zij heeft daarmee toegang tot een grotere groep beleggers dan
een BV. Bij een BV zijn de aandelen meestal in handen van een beperkte groep
aandeelhouders die hun aandelen slechts onder bepaalde voorwaarden kunnen
verkopen. De NV heeft in het begin dus meer mogelijkheden om vermogen aan te
trekken, dat kan voordelen hebben als er grote investeringen gedaan moeten
worden. Hierdoor ontstaan er steeds meer samenwerkingsverbanden tussen
organisaties, op nationaal en internationaal niveau. Samenwerking kan
plaatsvinden op allerlei terreinen (bevordering van vernieuwing door
1
,kennisuitwisseling) en om verschillende redenen (concurrentiepositie verbeteren,
barrières wegnemen bij het betreden van buitenlandse markten).
Het oprichten van organisaties voldoet aan een algemene menselijke behoefte
aan voorspelbaarheid en ordening. Organisaties scheiden zich van elkaar en
scheppen daarmee orde in onze wereld, waardoor het maatschappelijk verkeer in
zekere mate voorspelbaar, beheersbaar en beïnvloedbaar wordt.
Binnen het algemene maatschappelijke verkeer speelt het economisch verkeer
een belangrijke rol, omdat veel transacties in geld worden uitgedrukt.
1.2 Globale ontwikkelingen in de organisatietheorie
Eerste Industriële Revolutie: gaf de eerste aanzet tot organisaties.
De versnelde ontwikkeling op technisch en economisch gebied tussen 1760 en
1830 in Noordwest-Europa leidde tot de concentratie van de productie in
fabrieken. Met ontstaan van steeds grotere organisaties ontstond ook de
behoefte aan kennis om organisaties goed te kunnen bestuderen. Pas aan het
einde van de 19e eeuw kwam er een stroom aan publicaties over
organisatiekunde op gang.
Er zijn 3 perioden te onderscheiden in de ontwikkeling in de organisatietheorie:
- Periode vanaf einde 19e eeuw tot circa 1935
- Periode van 1935 tot circa 1955
- Periode van circa 1955 tot heden
1.2.1 De periode van eind 19e eeuw tot circa 1935
Organisaties werden als gesloten eenheden beschouwd met vaste regels en
doelstellingen.
Scientific management: theorie van de klassieke school van de
organisatietheorie die gebaseerd is op een kwantitatieve (hoeveelheid)
benadering.
Frederick Taylor: belangrijkste exponent van de stroming, hij zette in zijn boek
Shop Management de grondbeginselen uiteen van de wetenschappelijke
bedrijfsorganisatie, toegespitst op de productieafdeling. Het ging daarbij om:
wetenschappelijke analyses van de werkzaamheden en verregaande
taakverdeling en training van de arbeiders, waarbij elke handeling nauwkeurig
was voorgeschreven.
Het streven naar efficiency stond voorop en in deze periode werd de lopende
band geïntroduceerd.
De invoering van prestatiebeloning hoort ook bij deze periode. Hoe harder een
arbeider werkte, de te hoger werd zijn salaris. Dat kon omdat door de grote
economische schaarste de afzet gegarandeerd was.
Laisser faire (minimale overheidsbemoeienis) speelde een belangrijke rol in het
maatschappelijke leven. Het kapitalisme bloeide en de bescherming van
vakbonden en socialeverzekeringswetgeving bestond nog niet.
Belangrijke tijdgenoten van Taylor: Henri Fayol en Max Weber.
- Fayol: ingenieur die zijn ervaringen gebruikte als directeur van een
mijnbouwmaatschappij in zijn general management theory.
General management theory: de benodigde vaardigheden om een
organisatie als geheel te leiden: prévoir (plannen), organiser (organiseren),
commander (opdrachten geven, coordonner (coördineren) en contrôler
(controleren).
2
, - Weber: ideeën over de rationele organisatie, een samenwerkingsverband
waarin de functievervulling onafhankelijk zou (moeten) zijn van de
personen die de functies op een gegeven moment vervullen. Er zou een
bureaucratisch samenwerkingsverband moeten bestaan met duidelijk door
systemen afgebakende werkzaamheden, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden. Werknemers zouden geselecteerd moeten worden
op basis van kennis en vaardigheden en niet op vriendjespolitiek. Dat zou
moeten worden uitgevoerd volgens het eenheid-van-bevel-principe.
Eenheid-van-bevel-principe: iedere werknemer heeft 1 baas.
1.2.2 De periode van circa 1935 tot circa 1955
In de jaren 30 begon de humanrealationsbenadering.
Humanrelationsbenadering: een reactie op de starre denkbeelden van het
scientific management.
Hawthorne-experimenten: experimenten door Mayo en Roethlisberger met als
doel te achterhalen of er een oorzakelijk verband bestond tussen de
arbeidsproductiviteit en de kwaliteit en kwantiteit van het licht op de
productieafdeling. arbeidsprestaties komen niet alleen tot obv. rationele
aspecten, maar sociale aspecten spelen ook een belangrijke rol. Er kon meer
succes behaald worden door oog te hebben voor verhoudingen tussen mensen.
Organisaties waren in deze tijd gesloten systemen.
Gesloten systemen: omgevingsinvloeden op de ondermening waren gering en
de schaarste was in het algemeen nog erg groot.
In de jaren 50 ontstond er kritiek op de humanrelationsbenadering. De critici
vonden dat de humanrealtionsbenadering te eenzijdig gericht was op het individu
en te weinig rekening hield met de technische aspecten van de organisatie.
Bennis maakt een vergelijking: scientific management denkt vanuit het thema
‘organisatie zonder mensen’ en human relations denkt vanuit het thema ‘mensen
zonder organisatie.
Revisionisme: herziening, probeerde het scientific management en de human
relations samen te voegen. Het motto van het revisionisme is ‘mensen en
organisatie’. Voorbeelden van het samenvoegen: taakroulatie, taakverruiming en
taakverrijking.
1.2.3 De periode van circa 1955 tot heden
Toen de economie na de oorlog was hersteld, bak eind jaren 50 een periode aan
van economische bloei. Maar er ontstonden ook grote maatschappelijke
veranderingen, die reacties waren op binnenlandse en buitenlandse
gebeurtenissen en ontwikkelingen. Nederlanders raakten steeds meer betrokken
bij wat er in de wereld om hen heen gebeurde. Voorbeelden:
- Grote protestdemonstraties tegen oorlogen zoals die in Vietnam
- De verkilde relatie tussen Oost en West, die leidde tot confrontaties, zoals
de Cubacrisis en de invallen van het Sovjetleger in 1956 in Hongarije en in
1968 in Tsjecho-Slowakije, die de wereldvrede in gevaar brachten
- De studentenopstanden in Parijs die zich naar Nederland verplaatsten en
ook hier een belangrijke aanzet gaven tot aantasting van de gevestigde
orde
- De opkomst van de milieubeweging, waarvan de Club van Rome een van
de belangrijkste voorlopers was.
3
