Metabole systemen
,Inhoud
Homeostase ...................................................................................................................................................................... 6
Endocriene klieren ............................................................................................................................................................ 7
Hypothalamus: .............................................................................................................................................................. 7
Hypofyse: ...................................................................................................................................................................... 7
Hormonen ......................................................................................................................................................................... 8
Amine hormonen: ......................................................................................................................................................... 8
Peptidehormonen: ........................................................................................................................................................ 8
Steroidhormonen: ......................................................................................................................................................... 8
Hormoontransport in bloed: ......................................................................................................................................... 8
Metabolisme en secretie van hormonen: ..................................................................................................................... 8
Controle van de hormoonsecretie: ............................................................................................................................... 9
Assen ................................................................................................................................................................................. 9
Hypothalamus-hypofyse-gonadenas: ........................................................................................................................... 9
Hypothalamus-hypofyse-bijnieras: ............................................................................................................................. 10
Opbouw adrenale cortex ............................................................................................................................................ 10
Hypothalamus-hypofyse-schildklieras: ....................................................................................................................... 11
Endocriene respons op stress ......................................................................................................................................... 11
Ziekte van Addison en Cushing Syndroom ...................................................................................................................... 12
AGS .................................................................................................................................................................................. 13
Maternale fysiolgische veranderingen............................................................................................................................ 13
Antepartum periode ................................................................................................................................................... 13
Intrapartum period ..................................................................................................................................................... 14
Postpartum period ...................................................................................................................................................... 14
Methodologie.................................................................................................................................................................. 14
Menstruatie .................................................................................................................................................................... 17
Hypothalamo-hypofysaire-gonadale as tijdens verschillende levensfasen .................................................................... 17
De ovariële cyclus........................................................................................................................................................ 17
Folliculaire groei .......................................................................................................................................................... 17
Vroege en mid-folliculaire fase ................................................................................................................................... 18
LH-piek en ovulatie ..................................................................................................................................................... 18
Luteale fase ................................................................................................................................................................. 18
Cyclus van het endometrium .......................................................................................................................................... 19
Proliferatiefase ............................................................................................................................................................ 19
Secretoire fase ............................................................................................................................................................ 19
Decidualisatie .............................................................................................................................................................. 19
Premenstruele en ischemische fase ........................................................................................................................... 19
Climacterium ................................................................................................................................................................... 20
2
,Fertiliteit, infertiliteit en subfertiliteit............................................................................................................................. 20
Subfertiliteit ................................................................................................................................................................ 21
Soorten ovulatiestoornissen ....................................................................................................................................... 21
Anamnese bij subfertiliteit:......................................................................................................................................... 22
Oriënterend fertiliteitsonderzoek ............................................................................................................................... 22
De hormonen van de placenta........................................................................................................................................ 23
HCG ............................................................................................................................................................................. 23
HCS .............................................................................................................................................................................. 23
Progesteron................................................................................................................................................................. 23
Oestrogenen ............................................................................................................................................................... 23
Veranderingen endometrium en decidua en het op gang komen van de baring........................................................... 24
verweking .................................................................................................................................................................... 26
vaginale veranderingen............................................................................................................................................... 26
ontstaan van weeën.................................................................................................................................................... 26
progesteron:................................................................................................................................................................ 28
adrenaline: .................................................................................................................................................................. 28
relaxine: ...................................................................................................................................................................... 28
Lactogenese en galactopoëse ......................................................................................................................................... 28
Endocrinologie tijdens lactatie.................................................................................................................................... 29
Kwantitatief- kwalitatief en bias ..................................................................................................................................... 30
Drie vormen bias ......................................................................................................................................................... 31
Manieren om bias te voorkomen: .............................................................................................................................. 31
Hormonale veranderingen bij de bevruchting ................................................................................................................ 32
Placenta....................................................................................................................................................................... 32
Anatomie en fysiologie van de schildklier....................................................................................................................... 33
Productie van T3 en T4 ................................................................................................................................................. 34
Dejodering................................................................................................................................................................... 35
MDI.............................................................................................................................................................................. 35
Schildklierhormonen ................................................................................................................................................... 35
Hypothyreoïdie en hyperthyreoïdie................................................................................................................................ 35
Schildklier tijdens de zwangerschap ............................................................................................................................... 37
Adviezen tijdens de zwangerschap ............................................................................................................................. 38
Foetale schildklier ....................................................................................................................................................... 38
Schildklierfunctiestoornissen tijdens de zwangerschap en behandelingen hiervan ...................................................... 39
Hyperthyreoïdie tijdens de zwangerschap: ................................................................................................................ 39
Risico’s voor moeder en kind (bij forse hyperthyreoïdie): ......................................................................................... 39
Beleid hyperthyreoïdie: .............................................................................................................................................. 40
Gevolgen foetus en neonaat: ...................................................................................................................................... 40
3
, Hypothyreoidie tijdens de zwangerschap:.................................................................................................................. 41
Risico’s voor moeder en kind bij hyporthyreoïdie: ..................................................................................................... 41
Beleid hypothyreoïdie: ................................................................................................................................................ 41
De rol van de placenta ................................................................................................................................................ 41
congenitale hypothyreoïdie (CHT) .................................................................................................................................. 42
De bijschildklier en calciumhuishouding ......................................................................................................................... 43
Rol van vitamine D ...................................................................................................................................................... 43
Veranderingen tijdens de zwangerschap in de calciumhomeostase .......................................................................... 44
Inhoud en indeling van een wetenschappelijk artikel .................................................................................................... 45
Fysiologie van de glucosehuishouding ............................................................................................................................ 46
Algemene glucosehuishouding ....................................................................................................................................... 47
Absorptiefase .............................................................................................................................................................. 47
Post-absorptiefase ...................................................................................................................................................... 47
Kortdurig vasten (< 7 dagen)....................................................................................................................................... 48
Langdurig vasten (> 7 dagen) ...................................................................................................................................... 48
Werking insuline ......................................................................................................................................................... 48
Glucosehuishouding tijdens de zwangerschap ............................................................................................................... 48
Veranderingen tijdens de eerste helft van de zwangerschap .................................................................................... 48
Veranderingen tijdens de tweede helft van de zwangerschap .................................................................................. 48
Pathofysiologie: diabetes ................................................................................................................................................ 49
Diabetes tijdens de zwangerschap.................................................................................................................................. 50
Mogelijke complicaties ............................................................................................................................................... 50
Effect van de zwangerschap op diabetes .................................................................................................................... 51
Diabetes gravidarum ................................................................................................................................................... 51
Diagnose en streefwaardes......................................................................................................................................... 52
Vervolgbeleid .............................................................................................................................................................. 52
Glucosemetabolisme en hypoglykemie bij de neonaat .................................................................................................. 53
Hypoglykemie.................................................................................................................................................................. 54
Pre-terme neonaat en neonaten met groeirestrictie ................................................................................................. 54
Neonaat van een moeder met diabetes ..................................................................................................................... 55
Macrosome neonaten................................................................................................................................................. 55
Hypoxie ....................................................................................................................................................................... 55
Hypothermie ............................................................................................................................................................... 55
Waardes ...................................................................................................................................................................... 55
Behandeling: ............................................................................................................................................................... 56
Hyperemesis gravidarum en emesis gravidarum............................................................................................................ 56
Hyperemesis gravidarum ............................................................................................................................................ 56
Klinisch beeld .............................................................................................................................................................. 57
4
,Mogelijke oorzaken:.................................................................................................................................................... 57
Risicofactoren voor hyperemesis gravidarum: ........................................................................................................... 57
Behandelingen: ........................................................................................................................................................... 57
Gevolgen voor de foetus: ............................................................................................................................................ 57
Aandachtspunten volgende zwangerschap: ............................................................................................................... 57
5
,Homeostase
Homeostase: het constant houden van het inwendig milieu
De regelmechanismen van homeostase:
- Neuraal o.a. spiercontracties om warm te blijven
- Hormonaal o.a. werking tussen insuline en glucagon
Negatieve feedback
Systeem 1 geeft hormoon 1 af dat systeem 2 stimuleert -> systeem 2 geeft hormoon 2 af dat systeem 1 remt -> door
de verminderde afgifte van hormoon 1 wordt systeem 2 geremd -> concentratie van hormoon 2 daalt -> systeem 1
wordt minder geremd en productie hormoon 1 neemt toe
Bij negatieve feedback schommelt het hormoon rond een bepaalde waarde
Positieve feedback
Bij positieve feedback is er continu een stijging van de hormoonconcentratie
- De stijging houdt pas op als systeem 1 wegvalt o.a. bij het helen van een wond stopt het proces pas als er
een korstje op de wond zit
Feedforward: veranderingen in de homeostase worden voorspeld en voorbereid voordat ze daadwerkelijk plaats
vinden o.a. reguleren van lichaamstemperatuur
Stimulatie van endocriene klieren kan drie vormen hebben:
- Humoraal: hormoonklier reageert op een verandering in ionconcentraties o.a. bijschildklier die reageert op
verandering in Ca2+
- Neuronaal: zenuwstelsel geeft een prikkel waardoor hormonen vrijkomen o.a. zenuw die impuls geeft aan
bijniermerg die vervolgens adrenaline afgeven
- Hormonaal: interactie tussen de verschillende hormoonsystemen
Alle drie reageren op een stimulus
De stimulus is de verandering die optreedt. De receptor geeft deze verandering via de afferente (aanvoerende) weg
door aan de hypothalamus. Via de efferente (afvoerende) weg wordt de effector beïnvloed en dit leidt tot een
respons
6
, Hormonen werken in op target cells en worden geproduceerd in de endocriene klieren
- Autocrien: de cel scheidt iets uit en werkt op de cel zelf in
- Paracrien: werkt op cellen in de directe omgeving door afgifte aan extracellulaire vloeistof
- Endocrien: wordt afgegeven aan de bloedbaan en werkt elders in het lichaam
Endocriene klieren
Hypothalamus:
de neuro-endocriene cellen van de hypothalamus geven hormonen of releasing-factoren af aan de hypofyse
De hypothalamus geeft GNRH, GHIH, THR, CHR en GnRH af
Hypofyse:
bestaat uit twee delen:
hypofyse voorkwab/adenohypofyse (anterior pituitary)
De hypothalamus heeft een speciale vasculaire verbinding (poortadersysteem) met de hypofyse voorkwab,
waardoor er een mechanisme ontstaat waarbij de hormonen die in de hypothalamus geproduceerd worden direct
effect kunnen uitoefenen op de hypofyse voorkwab
Als reactie op de stimulerende hormonen geeft de hypofysevoorkwab zijn hormonen af aan het bloed waardoor de
hormonen terechtkomen in de algemene circulatie
De adenohypofyse geeft ACTH af -> stimuleert de bijnierschors tot de afgifte van cortisol en aldosteron
De adenohypofyse geeft gonadotrope hormonen af: FSH en LH
hypofyse achterkwab/neurohypofyse (posterior pituitary)
De hormonen van de hypofyse achterkwab worden geproduceerd in de hypothalamus
De hormonen gaan vanaf de hypothalamus via neuronaal transport naar de hypofyse achterkwab
De hypofyse achterkwab geeft zijn hormonen af aan de algemene circulatie, waardoor het hormoon de hersenen
bereikt en vervolgens reageert als een endocrien orgaan. De hypofyse achterkwab kan daardoor de functie van
andere organen aanpassen
Hormonen afgegeven door de hypofyse achterkwab: oxytocine en vasopressine (ADH)
- Oxytocine zorgt voor contracties van het gladde spierweefsel van de alveoli en voor contracties van het
gladde spierweefsel van de baarmoeder
- Vasopressine (ADH) zorgt voor contractie van het gladde spierweefsel rondom bloedvaten waardoor de
bloeddruk stijgt en er o.a. minder water in de urine terecht komt
neurohormoon: hormonen gemaakt door zenuwcellen in de hypothalamus (ADH, oxytocine)
- Via de uitlopers van de neuronen komen neurohormonen in de neurohypofyse, waar de uitlopers het
hormoon afgeven aan het bloed
Releasing-hormonen: neurohormonen van de hypothalamus die de afgifte van bepaalde hormonen door de
adenohypofyse stimuleren
Inhibiting-hormonen: neurohormonen van de hypothalamus die de afgifte van bepaalde hormonen door de
adenohypofyse remmen
7
,Inhoud
Homeostase ...................................................................................................................................................................... 6
Endocriene klieren ............................................................................................................................................................ 7
Hypothalamus: .............................................................................................................................................................. 7
Hypofyse: ...................................................................................................................................................................... 7
Hormonen ......................................................................................................................................................................... 8
Amine hormonen: ......................................................................................................................................................... 8
Peptidehormonen: ........................................................................................................................................................ 8
Steroidhormonen: ......................................................................................................................................................... 8
Hormoontransport in bloed: ......................................................................................................................................... 8
Metabolisme en secretie van hormonen: ..................................................................................................................... 8
Controle van de hormoonsecretie: ............................................................................................................................... 9
Assen ................................................................................................................................................................................. 9
Hypothalamus-hypofyse-gonadenas: ........................................................................................................................... 9
Hypothalamus-hypofyse-bijnieras: ............................................................................................................................. 10
Opbouw adrenale cortex ............................................................................................................................................ 10
Hypothalamus-hypofyse-schildklieras: ....................................................................................................................... 11
Endocriene respons op stress ......................................................................................................................................... 11
Ziekte van Addison en Cushing Syndroom ...................................................................................................................... 12
AGS .................................................................................................................................................................................. 13
Maternale fysiolgische veranderingen............................................................................................................................ 13
Antepartum periode ................................................................................................................................................... 13
Intrapartum period ..................................................................................................................................................... 14
Postpartum period ...................................................................................................................................................... 14
Methodologie.................................................................................................................................................................. 14
Menstruatie .................................................................................................................................................................... 17
Hypothalamo-hypofysaire-gonadale as tijdens verschillende levensfasen .................................................................... 17
De ovariële cyclus........................................................................................................................................................ 17
Folliculaire groei .......................................................................................................................................................... 17
Vroege en mid-folliculaire fase ................................................................................................................................... 18
LH-piek en ovulatie ..................................................................................................................................................... 18
Luteale fase ................................................................................................................................................................. 18
Cyclus van het endometrium .......................................................................................................................................... 19
Proliferatiefase ............................................................................................................................................................ 19
Secretoire fase ............................................................................................................................................................ 19
Decidualisatie .............................................................................................................................................................. 19
Premenstruele en ischemische fase ........................................................................................................................... 19
Climacterium ................................................................................................................................................................... 20
2
,Fertiliteit, infertiliteit en subfertiliteit............................................................................................................................. 20
Subfertiliteit ................................................................................................................................................................ 21
Soorten ovulatiestoornissen ....................................................................................................................................... 21
Anamnese bij subfertiliteit:......................................................................................................................................... 22
Oriënterend fertiliteitsonderzoek ............................................................................................................................... 22
De hormonen van de placenta........................................................................................................................................ 23
HCG ............................................................................................................................................................................. 23
HCS .............................................................................................................................................................................. 23
Progesteron................................................................................................................................................................. 23
Oestrogenen ............................................................................................................................................................... 23
Veranderingen endometrium en decidua en het op gang komen van de baring........................................................... 24
verweking .................................................................................................................................................................... 26
vaginale veranderingen............................................................................................................................................... 26
ontstaan van weeën.................................................................................................................................................... 26
progesteron:................................................................................................................................................................ 28
adrenaline: .................................................................................................................................................................. 28
relaxine: ...................................................................................................................................................................... 28
Lactogenese en galactopoëse ......................................................................................................................................... 28
Endocrinologie tijdens lactatie.................................................................................................................................... 29
Kwantitatief- kwalitatief en bias ..................................................................................................................................... 30
Drie vormen bias ......................................................................................................................................................... 31
Manieren om bias te voorkomen: .............................................................................................................................. 31
Hormonale veranderingen bij de bevruchting ................................................................................................................ 32
Placenta....................................................................................................................................................................... 32
Anatomie en fysiologie van de schildklier....................................................................................................................... 33
Productie van T3 en T4 ................................................................................................................................................. 34
Dejodering................................................................................................................................................................... 35
MDI.............................................................................................................................................................................. 35
Schildklierhormonen ................................................................................................................................................... 35
Hypothyreoïdie en hyperthyreoïdie................................................................................................................................ 35
Schildklier tijdens de zwangerschap ............................................................................................................................... 37
Adviezen tijdens de zwangerschap ............................................................................................................................. 38
Foetale schildklier ....................................................................................................................................................... 38
Schildklierfunctiestoornissen tijdens de zwangerschap en behandelingen hiervan ...................................................... 39
Hyperthyreoïdie tijdens de zwangerschap: ................................................................................................................ 39
Risico’s voor moeder en kind (bij forse hyperthyreoïdie): ......................................................................................... 39
Beleid hyperthyreoïdie: .............................................................................................................................................. 40
Gevolgen foetus en neonaat: ...................................................................................................................................... 40
3
, Hypothyreoidie tijdens de zwangerschap:.................................................................................................................. 41
Risico’s voor moeder en kind bij hyporthyreoïdie: ..................................................................................................... 41
Beleid hypothyreoïdie: ................................................................................................................................................ 41
De rol van de placenta ................................................................................................................................................ 41
congenitale hypothyreoïdie (CHT) .................................................................................................................................. 42
De bijschildklier en calciumhuishouding ......................................................................................................................... 43
Rol van vitamine D ...................................................................................................................................................... 43
Veranderingen tijdens de zwangerschap in de calciumhomeostase .......................................................................... 44
Inhoud en indeling van een wetenschappelijk artikel .................................................................................................... 45
Fysiologie van de glucosehuishouding ............................................................................................................................ 46
Algemene glucosehuishouding ....................................................................................................................................... 47
Absorptiefase .............................................................................................................................................................. 47
Post-absorptiefase ...................................................................................................................................................... 47
Kortdurig vasten (< 7 dagen)....................................................................................................................................... 48
Langdurig vasten (> 7 dagen) ...................................................................................................................................... 48
Werking insuline ......................................................................................................................................................... 48
Glucosehuishouding tijdens de zwangerschap ............................................................................................................... 48
Veranderingen tijdens de eerste helft van de zwangerschap .................................................................................... 48
Veranderingen tijdens de tweede helft van de zwangerschap .................................................................................. 48
Pathofysiologie: diabetes ................................................................................................................................................ 49
Diabetes tijdens de zwangerschap.................................................................................................................................. 50
Mogelijke complicaties ............................................................................................................................................... 50
Effect van de zwangerschap op diabetes .................................................................................................................... 51
Diabetes gravidarum ................................................................................................................................................... 51
Diagnose en streefwaardes......................................................................................................................................... 52
Vervolgbeleid .............................................................................................................................................................. 52
Glucosemetabolisme en hypoglykemie bij de neonaat .................................................................................................. 53
Hypoglykemie.................................................................................................................................................................. 54
Pre-terme neonaat en neonaten met groeirestrictie ................................................................................................. 54
Neonaat van een moeder met diabetes ..................................................................................................................... 55
Macrosome neonaten................................................................................................................................................. 55
Hypoxie ....................................................................................................................................................................... 55
Hypothermie ............................................................................................................................................................... 55
Waardes ...................................................................................................................................................................... 55
Behandeling: ............................................................................................................................................................... 56
Hyperemesis gravidarum en emesis gravidarum............................................................................................................ 56
Hyperemesis gravidarum ............................................................................................................................................ 56
Klinisch beeld .............................................................................................................................................................. 57
4
,Mogelijke oorzaken:.................................................................................................................................................... 57
Risicofactoren voor hyperemesis gravidarum: ........................................................................................................... 57
Behandelingen: ........................................................................................................................................................... 57
Gevolgen voor de foetus: ............................................................................................................................................ 57
Aandachtspunten volgende zwangerschap: ............................................................................................................... 57
5
,Homeostase
Homeostase: het constant houden van het inwendig milieu
De regelmechanismen van homeostase:
- Neuraal o.a. spiercontracties om warm te blijven
- Hormonaal o.a. werking tussen insuline en glucagon
Negatieve feedback
Systeem 1 geeft hormoon 1 af dat systeem 2 stimuleert -> systeem 2 geeft hormoon 2 af dat systeem 1 remt -> door
de verminderde afgifte van hormoon 1 wordt systeem 2 geremd -> concentratie van hormoon 2 daalt -> systeem 1
wordt minder geremd en productie hormoon 1 neemt toe
Bij negatieve feedback schommelt het hormoon rond een bepaalde waarde
Positieve feedback
Bij positieve feedback is er continu een stijging van de hormoonconcentratie
- De stijging houdt pas op als systeem 1 wegvalt o.a. bij het helen van een wond stopt het proces pas als er
een korstje op de wond zit
Feedforward: veranderingen in de homeostase worden voorspeld en voorbereid voordat ze daadwerkelijk plaats
vinden o.a. reguleren van lichaamstemperatuur
Stimulatie van endocriene klieren kan drie vormen hebben:
- Humoraal: hormoonklier reageert op een verandering in ionconcentraties o.a. bijschildklier die reageert op
verandering in Ca2+
- Neuronaal: zenuwstelsel geeft een prikkel waardoor hormonen vrijkomen o.a. zenuw die impuls geeft aan
bijniermerg die vervolgens adrenaline afgeven
- Hormonaal: interactie tussen de verschillende hormoonsystemen
Alle drie reageren op een stimulus
De stimulus is de verandering die optreedt. De receptor geeft deze verandering via de afferente (aanvoerende) weg
door aan de hypothalamus. Via de efferente (afvoerende) weg wordt de effector beïnvloed en dit leidt tot een
respons
6
, Hormonen werken in op target cells en worden geproduceerd in de endocriene klieren
- Autocrien: de cel scheidt iets uit en werkt op de cel zelf in
- Paracrien: werkt op cellen in de directe omgeving door afgifte aan extracellulaire vloeistof
- Endocrien: wordt afgegeven aan de bloedbaan en werkt elders in het lichaam
Endocriene klieren
Hypothalamus:
de neuro-endocriene cellen van de hypothalamus geven hormonen of releasing-factoren af aan de hypofyse
De hypothalamus geeft GNRH, GHIH, THR, CHR en GnRH af
Hypofyse:
bestaat uit twee delen:
hypofyse voorkwab/adenohypofyse (anterior pituitary)
De hypothalamus heeft een speciale vasculaire verbinding (poortadersysteem) met de hypofyse voorkwab,
waardoor er een mechanisme ontstaat waarbij de hormonen die in de hypothalamus geproduceerd worden direct
effect kunnen uitoefenen op de hypofyse voorkwab
Als reactie op de stimulerende hormonen geeft de hypofysevoorkwab zijn hormonen af aan het bloed waardoor de
hormonen terechtkomen in de algemene circulatie
De adenohypofyse geeft ACTH af -> stimuleert de bijnierschors tot de afgifte van cortisol en aldosteron
De adenohypofyse geeft gonadotrope hormonen af: FSH en LH
hypofyse achterkwab/neurohypofyse (posterior pituitary)
De hormonen van de hypofyse achterkwab worden geproduceerd in de hypothalamus
De hormonen gaan vanaf de hypothalamus via neuronaal transport naar de hypofyse achterkwab
De hypofyse achterkwab geeft zijn hormonen af aan de algemene circulatie, waardoor het hormoon de hersenen
bereikt en vervolgens reageert als een endocrien orgaan. De hypofyse achterkwab kan daardoor de functie van
andere organen aanpassen
Hormonen afgegeven door de hypofyse achterkwab: oxytocine en vasopressine (ADH)
- Oxytocine zorgt voor contracties van het gladde spierweefsel van de alveoli en voor contracties van het
gladde spierweefsel van de baarmoeder
- Vasopressine (ADH) zorgt voor contractie van het gladde spierweefsel rondom bloedvaten waardoor de
bloeddruk stijgt en er o.a. minder water in de urine terecht komt
neurohormoon: hormonen gemaakt door zenuwcellen in de hypothalamus (ADH, oxytocine)
- Via de uitlopers van de neuronen komen neurohormonen in de neurohypofyse, waar de uitlopers het
hormoon afgeven aan het bloed
Releasing-hormonen: neurohormonen van de hypothalamus die de afgifte van bepaalde hormonen door de
adenohypofyse stimuleren
Inhibiting-hormonen: neurohormonen van de hypothalamus die de afgifte van bepaalde hormonen door de
adenohypofyse remmen
7
