Algemene Rechtswetenschap I
Week 1
Wat is recht?
Een taal, een discursieve grootheid, dynamisch (tijd en plaatsgebonden en
internationalisering en internetionalisering)
ars boni et aequi (celcus) = redelijke en billijke of goede en rechtvaardige
honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere (ulpianus) = eerlijk leven een
ander niet schaden en iedereen zijn eigen geven
Kant - recht maakt regels voor botsende vrijheden
Wat is recht?
1 Als je tekortschiet, moet je schade vergoeden
2 je moet je aan je afspraken houden
etc. …
Objectieve/positieve recht: law
geheel van alle geldende regels, op een bepaalde plaats, op een bepaald tijdstip
Subjectief recht: right
Bevoegdheid die een persoon ontleent aan het objectieve recht. Bijv. Iedere individuele
meerderjarige Nederlander ontleent aan art. 4 Grondwet een eigen bevoegdheid om te
mogen stemmen.
Rechtsregels → hebben als doel om menselijke gedragingen te ordenen en daarmee ook
te uniformeren.
Functies van het recht: ordenen van menselijk gedrag door het stellen van rechtsregels en
het handhaven van regels.
Materieel recht → regels die betrekking hebben op de rechten en plichten van personen en
hun onderling verkeer.
Formeel recht → regels over de wijze van procederen voor de rechter. Wordt ook wel
procesrecht genoemd.
Wet in materiële zin → AVV, algemeen verbindend voorschrift (ongeacht welk orgaan)
De meeste wetten in NL zijn wetten in materiële zin.
Wet in formele zin → Elk besluit van regering en S-G tezamen (ongeacht de inhoud)
De meeste wetten in formeel zin zijn tevens wetten in materiële zin.
Uitzonderingen wanneer een een wet in formele zin geen wet in materiele zin in: art 91 Gw
verdrag goedkeuring, art 105 Gw rijksbegroting, art 28 Gw toestemming huwelijk koning
Privaatrecht Horizontale scheiding: burger-burger
Publiekrecht Verticale scheiding: burger-overheid
,Rechtsbronnen
1 verdragen + besluiten van volkenrechtelijke organisaties
2 wet
3 jurisprudentie: de facto, niet de iure. De facto wil zeggen in de praktijk is het een
rechtsbron. De iure → juridisch gezien is het geen rechtsbron, want de rechter hoeft zich
hier niet aan te houden.
4 gewoonte: langdurig gebruik + rechtsovertuiging bijv. als je een auto koopt moet er
voldoende brandstof in zitten of handjeklap op de veemarkt.
5 gepubliceerde beleidsregels (leidraad-arrest) → hoe moet er gebruik worden gemaakt van
bepaalde bevoegdheden
6 algemene rechtsbeginselen (bijv. rechtszekerheid)
Geschreven recht het recht dat in wetten en verdragen is vastgelegd.
Ongeschreven recht gewoonterecht en traditioneel gezien ook de rechtspraak of
jurisprudentie. Hoewel de rechterlijke uitspraken steeds meer op schrift worden gezet,
behoort de rechtspraak toch tot het ongeschreven recht, omdat de rechters zich bij hun
uitspraak doorgaans richten naar eerdere rechterlijke uitspraken in soortgelijke gevallen. Dit
heet precedentwerking.
Wrongful birth arrest - vrouw had een spiraaltje, die werd tijdens een operatie verwijderd
en de gynaecoloog zou dit ook weer terugplaatsen, maar dat deed ze niet en is ze ook
vergeten te melden. De vrouw werd zwanger, maar ze hadden het niet breed. Ze willen een
vergoeding voor de onderhouding van het kind. De HR oordeelde dat er tekort is geschoten
en dat de gynaecoloog de schade moest vergoeden.
Evans v. VK arrest - In Engeland was een vrouw ernstig ziek en haar eierstokken moeten
worden verwijderd. Er werden eieren uitgehaald en dat werd embryo's en die werden
ingevroren. Een van beide ouders konden die toestemming ook weer intrekken om een
embryo te gebruiken. Ze gingen uit elkaar en die man trok zijn toestemming in. Er werd door
geprocedeerd tot het EHRM en de vrouw beroepte zich op het recht op gezinsvorming. Ze
oordeelden dat ze zich toch aan de afspraken moeten houden.
Trias politica - als alle staatsmacht in één hand of groep machthebbers zou berusten, vorm
de staat een regelrechte bedreiging voor de vrijheid van de burger. Dan is er sprake van
machtsconcentratie en moet er voor tirannie worden gevreesd. Machtsconcentratie leidt
makkelijk tot machtsmisbruik. → machtenscheiding. Alle machten dienen door drie
afzonderlijke organen te worden uitgeoefend.
Alleen machtenscheiding is volgens Montesquieu niet genoeg → ook checks and balances.
Checks: houden van toezicht van het ene orgaan op het andere
Balances: tussen de staatsorganen onderling is een machtsevenwicht
Montesquieu is voorstander van een tweedeling van het parlement zoals ze dat in Engeland
doen. Rechters moeten volledig onafhankelijk en onafzetbaar zijn. Rechter mag alleen
wetten toepassen ‘spreekbuis van de wet’.
,Orestes - wraak op wraak na wraak volgt. Familieleden vermoorden elkaar steeds uit wraak.
Er komt een rechter bij. Doordat de rechter met argumenten komt waarom hij de beslissing
neemt, beginnen de wraakgodinnen het ook te snappen. → legitimiteit. Legitimiteit betekent
dat je bij partijen een gevoel van welwillendheid creëert.
Een conflict kan je oplossen door een tussenpersoon. Mediation is vrijwillig - arbitrage is ook
vrijwillig, maar de uitspraak is wel bindend - formele rechtspraak
Leviathan - titel van het boek van Hobbes. Oorlog van allen tegen allen- homo homini
lupus. Een staat is nodig. Het volk heeft een contract met de staat. Leviathan is een
zeemonster, dat is het symbool voor de staat.
Later kwam Locke en voegde het legaliteitsbeginsel toe aan de staat. Dan heb je een
formele rechtsstaat. Dat betekent dat de staat zich aan het recht moet houden. Hij voegde
hier ook grondrechten aan toe. Toen werd het een materiële rechtsstaat.
formele rechtsstaat → staat moet zich ook aan de regels houden
materiële rechtsstaat → recht stelt inhoudelijk ook iets voor
Rousseau zag de staat niet als een zeemonster, je moet het zien als de algemene wil van
het volk is de wet → democratie. Recht moet uitsluitend afkomstig zijn van het volk, daarom
moet de wetgevende macht door het volk worden gekozen. Er is volgens hem geen ander
recht dan de wet.
materiële democratie → beschermen van minderheden
formele democratie → meerderheid bepaalt alles en er is geen bescherming
Antigone - Is er ook hoger recht dan wettenrecht?
Kan/mag/moet je soms ook ongehoorzaam zijn
Radbruch, duitse rechtsgeleerde, in beginsel geldt het positieve recht, zelfs als het een
onrechtvaardige inhoud heeft, tenzij strijd tussen wet en gerechtigheid zo ondraaglijk groot is
dat de wet ‘unrichtiges recht’ is. Zoals in WII.
Gehoorzame grensbewaker
Er vluchten veel mensen van oost naar west Duitsland. Toen moesten de bewakers schieten
als ze iemand zagen. In 1989 werd een bewaker hiervoor veroordeeld. Dit werd voorgelegd
aan EVRM. De vraag was of hij gewoon rechtvaardig gehoorzaamde of dat hij strafbaar
handelde. → art. 7 en 2 EVRM.
Rechtszekerheid vs. rechtvaardigheid
Haviltex arrest-
De kopende partij koopt een machine, in het contract staat dat je hem voor het eind van het
jaar mag teruggeven en de koopsom terugkrijgt. De verkopende partij geeft aan dat dit
alleen geldt als je er iets mis is met de machine, maar dat staat niet met woorden in het
contract. De vraag is moet een contract zuiver taalkundig worden uitgelegd. De HR “ In de
gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs mogen verwachten”. De rechtskennis
van de partijen speelt hier ook mee.
, Zijn wet en recht synoniem?
Montesquieu: rechter is la bouche de la loi
- Legisme - het positieve recht wordt door de wetgever geschapen. In het legisme zijn
recht en wet identiek
Wet algemene bepalingen 1829
- regter moet volgens de wet regt spreken art. 11
- maar: verbod van rechtsweigering art. 13
Waterpakt arrest - mag de rechter de wetgever opdragen om een wet te maken. Mag wel
bevel geven aan de staat om maatregelen te treffen om bestaande wetgeving uit te voeren
Traditionele rechtsgebieden
1 staatsrecht
2 bestuursrecht
3 strafrecht
4 burgerlijk recht
Staatsrecht
Inrichting van de Staat en zijn organen
Statuut: 1 koninkrijk, 4 landen
Nederland (Bonaire, Saba, Sint Eustatius)
Aruba
Curaçao
Sint maarten
Grondwet → H1 = grondrechten H2 = organen van de staat
Bestuursrecht
Juridische bestuursactiviteit van de overheid
Strafrecht
Rechtsgebied van de strafbare gedragingen
- publiekrechtelijk, met privaatrechtelijke trekken
- overheid die grijpt in op leven burgers → veelal conflict tussen burgers
- Vervolgingsmonopolie OM → klacht art. 12
Geert Wilders meer of minder uitspraak
- vrijheid van meningsuiting of belediging?
- HR heeft hem veroordeeld
Burgerlijk recht
Verhouding burgers onderling of burger en rechtspersoon
Functionele rechtsgebieden
Valt tussen privaat en publiek in
- IT recht
- milieurecht
- jeugdrecht
- gezondheidsrecht
- demonstratierecht etc.
Week 1
Wat is recht?
Een taal, een discursieve grootheid, dynamisch (tijd en plaatsgebonden en
internationalisering en internetionalisering)
ars boni et aequi (celcus) = redelijke en billijke of goede en rechtvaardige
honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere (ulpianus) = eerlijk leven een
ander niet schaden en iedereen zijn eigen geven
Kant - recht maakt regels voor botsende vrijheden
Wat is recht?
1 Als je tekortschiet, moet je schade vergoeden
2 je moet je aan je afspraken houden
etc. …
Objectieve/positieve recht: law
geheel van alle geldende regels, op een bepaalde plaats, op een bepaald tijdstip
Subjectief recht: right
Bevoegdheid die een persoon ontleent aan het objectieve recht. Bijv. Iedere individuele
meerderjarige Nederlander ontleent aan art. 4 Grondwet een eigen bevoegdheid om te
mogen stemmen.
Rechtsregels → hebben als doel om menselijke gedragingen te ordenen en daarmee ook
te uniformeren.
Functies van het recht: ordenen van menselijk gedrag door het stellen van rechtsregels en
het handhaven van regels.
Materieel recht → regels die betrekking hebben op de rechten en plichten van personen en
hun onderling verkeer.
Formeel recht → regels over de wijze van procederen voor de rechter. Wordt ook wel
procesrecht genoemd.
Wet in materiële zin → AVV, algemeen verbindend voorschrift (ongeacht welk orgaan)
De meeste wetten in NL zijn wetten in materiële zin.
Wet in formele zin → Elk besluit van regering en S-G tezamen (ongeacht de inhoud)
De meeste wetten in formeel zin zijn tevens wetten in materiële zin.
Uitzonderingen wanneer een een wet in formele zin geen wet in materiele zin in: art 91 Gw
verdrag goedkeuring, art 105 Gw rijksbegroting, art 28 Gw toestemming huwelijk koning
Privaatrecht Horizontale scheiding: burger-burger
Publiekrecht Verticale scheiding: burger-overheid
,Rechtsbronnen
1 verdragen + besluiten van volkenrechtelijke organisaties
2 wet
3 jurisprudentie: de facto, niet de iure. De facto wil zeggen in de praktijk is het een
rechtsbron. De iure → juridisch gezien is het geen rechtsbron, want de rechter hoeft zich
hier niet aan te houden.
4 gewoonte: langdurig gebruik + rechtsovertuiging bijv. als je een auto koopt moet er
voldoende brandstof in zitten of handjeklap op de veemarkt.
5 gepubliceerde beleidsregels (leidraad-arrest) → hoe moet er gebruik worden gemaakt van
bepaalde bevoegdheden
6 algemene rechtsbeginselen (bijv. rechtszekerheid)
Geschreven recht het recht dat in wetten en verdragen is vastgelegd.
Ongeschreven recht gewoonterecht en traditioneel gezien ook de rechtspraak of
jurisprudentie. Hoewel de rechterlijke uitspraken steeds meer op schrift worden gezet,
behoort de rechtspraak toch tot het ongeschreven recht, omdat de rechters zich bij hun
uitspraak doorgaans richten naar eerdere rechterlijke uitspraken in soortgelijke gevallen. Dit
heet precedentwerking.
Wrongful birth arrest - vrouw had een spiraaltje, die werd tijdens een operatie verwijderd
en de gynaecoloog zou dit ook weer terugplaatsen, maar dat deed ze niet en is ze ook
vergeten te melden. De vrouw werd zwanger, maar ze hadden het niet breed. Ze willen een
vergoeding voor de onderhouding van het kind. De HR oordeelde dat er tekort is geschoten
en dat de gynaecoloog de schade moest vergoeden.
Evans v. VK arrest - In Engeland was een vrouw ernstig ziek en haar eierstokken moeten
worden verwijderd. Er werden eieren uitgehaald en dat werd embryo's en die werden
ingevroren. Een van beide ouders konden die toestemming ook weer intrekken om een
embryo te gebruiken. Ze gingen uit elkaar en die man trok zijn toestemming in. Er werd door
geprocedeerd tot het EHRM en de vrouw beroepte zich op het recht op gezinsvorming. Ze
oordeelden dat ze zich toch aan de afspraken moeten houden.
Trias politica - als alle staatsmacht in één hand of groep machthebbers zou berusten, vorm
de staat een regelrechte bedreiging voor de vrijheid van de burger. Dan is er sprake van
machtsconcentratie en moet er voor tirannie worden gevreesd. Machtsconcentratie leidt
makkelijk tot machtsmisbruik. → machtenscheiding. Alle machten dienen door drie
afzonderlijke organen te worden uitgeoefend.
Alleen machtenscheiding is volgens Montesquieu niet genoeg → ook checks and balances.
Checks: houden van toezicht van het ene orgaan op het andere
Balances: tussen de staatsorganen onderling is een machtsevenwicht
Montesquieu is voorstander van een tweedeling van het parlement zoals ze dat in Engeland
doen. Rechters moeten volledig onafhankelijk en onafzetbaar zijn. Rechter mag alleen
wetten toepassen ‘spreekbuis van de wet’.
,Orestes - wraak op wraak na wraak volgt. Familieleden vermoorden elkaar steeds uit wraak.
Er komt een rechter bij. Doordat de rechter met argumenten komt waarom hij de beslissing
neemt, beginnen de wraakgodinnen het ook te snappen. → legitimiteit. Legitimiteit betekent
dat je bij partijen een gevoel van welwillendheid creëert.
Een conflict kan je oplossen door een tussenpersoon. Mediation is vrijwillig - arbitrage is ook
vrijwillig, maar de uitspraak is wel bindend - formele rechtspraak
Leviathan - titel van het boek van Hobbes. Oorlog van allen tegen allen- homo homini
lupus. Een staat is nodig. Het volk heeft een contract met de staat. Leviathan is een
zeemonster, dat is het symbool voor de staat.
Later kwam Locke en voegde het legaliteitsbeginsel toe aan de staat. Dan heb je een
formele rechtsstaat. Dat betekent dat de staat zich aan het recht moet houden. Hij voegde
hier ook grondrechten aan toe. Toen werd het een materiële rechtsstaat.
formele rechtsstaat → staat moet zich ook aan de regels houden
materiële rechtsstaat → recht stelt inhoudelijk ook iets voor
Rousseau zag de staat niet als een zeemonster, je moet het zien als de algemene wil van
het volk is de wet → democratie. Recht moet uitsluitend afkomstig zijn van het volk, daarom
moet de wetgevende macht door het volk worden gekozen. Er is volgens hem geen ander
recht dan de wet.
materiële democratie → beschermen van minderheden
formele democratie → meerderheid bepaalt alles en er is geen bescherming
Antigone - Is er ook hoger recht dan wettenrecht?
Kan/mag/moet je soms ook ongehoorzaam zijn
Radbruch, duitse rechtsgeleerde, in beginsel geldt het positieve recht, zelfs als het een
onrechtvaardige inhoud heeft, tenzij strijd tussen wet en gerechtigheid zo ondraaglijk groot is
dat de wet ‘unrichtiges recht’ is. Zoals in WII.
Gehoorzame grensbewaker
Er vluchten veel mensen van oost naar west Duitsland. Toen moesten de bewakers schieten
als ze iemand zagen. In 1989 werd een bewaker hiervoor veroordeeld. Dit werd voorgelegd
aan EVRM. De vraag was of hij gewoon rechtvaardig gehoorzaamde of dat hij strafbaar
handelde. → art. 7 en 2 EVRM.
Rechtszekerheid vs. rechtvaardigheid
Haviltex arrest-
De kopende partij koopt een machine, in het contract staat dat je hem voor het eind van het
jaar mag teruggeven en de koopsom terugkrijgt. De verkopende partij geeft aan dat dit
alleen geldt als je er iets mis is met de machine, maar dat staat niet met woorden in het
contract. De vraag is moet een contract zuiver taalkundig worden uitgelegd. De HR “ In de
gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs mogen verwachten”. De rechtskennis
van de partijen speelt hier ook mee.
, Zijn wet en recht synoniem?
Montesquieu: rechter is la bouche de la loi
- Legisme - het positieve recht wordt door de wetgever geschapen. In het legisme zijn
recht en wet identiek
Wet algemene bepalingen 1829
- regter moet volgens de wet regt spreken art. 11
- maar: verbod van rechtsweigering art. 13
Waterpakt arrest - mag de rechter de wetgever opdragen om een wet te maken. Mag wel
bevel geven aan de staat om maatregelen te treffen om bestaande wetgeving uit te voeren
Traditionele rechtsgebieden
1 staatsrecht
2 bestuursrecht
3 strafrecht
4 burgerlijk recht
Staatsrecht
Inrichting van de Staat en zijn organen
Statuut: 1 koninkrijk, 4 landen
Nederland (Bonaire, Saba, Sint Eustatius)
Aruba
Curaçao
Sint maarten
Grondwet → H1 = grondrechten H2 = organen van de staat
Bestuursrecht
Juridische bestuursactiviteit van de overheid
Strafrecht
Rechtsgebied van de strafbare gedragingen
- publiekrechtelijk, met privaatrechtelijke trekken
- overheid die grijpt in op leven burgers → veelal conflict tussen burgers
- Vervolgingsmonopolie OM → klacht art. 12
Geert Wilders meer of minder uitspraak
- vrijheid van meningsuiting of belediging?
- HR heeft hem veroordeeld
Burgerlijk recht
Verhouding burgers onderling of burger en rechtspersoon
Functionele rechtsgebieden
Valt tussen privaat en publiek in
- IT recht
- milieurecht
- jeugdrecht
- gezondheidsrecht
- demonstratierecht etc.
