Kennistoets 3.1. VZ / O&I
Inhoud
Verpleegkundige zorgverlening..............................................................................................................2
VZ 3.1: Moe, maar niet kunnen slapen...............................................................................................2
VZ 3.2.: Wat als je vervreemdt van jezelf en je omgeving..................................................................7
Geneeskunde........................................................................................................................................11
GK 3.1: Psychische functies...............................................................................................................11
GK 3.2: Pathologie: angststoornissen...............................................................................................15
GK 3.3: Pathologie: persoonlijkheidsstoornissen..............................................................................18
GK 3.4: Ik zie, ik zie wat jij niet ziet...................................................................................................21
GK 3.5: Pathologie: stemmingsstoornissen......................................................................................24
GK 3.6: Zijn wij ons brein?................................................................................................................28
GK 3.7: Psychofarmaca.....................................................................................................................31
Onderzoek en toepassen......................................................................................................................35
OZ 1.1: De onderzoekende houding van de verpleegkundige..........................................................35
OZ 2.1: Kritisch zijn op de kennis die er is.........................................................................................36
OZ 3.1: Wat is het probleem?...........................................................................................................40
OZ 3.2: Snel een (wetenschappelijk) artikel lezen............................................................................42
OZ 3.3: Is it the truth?.......................................................................................................................44
OZ 3.4: Presenteren onderzoeksresultaten......................................................................................45
Zorginnovatie en ondernemerschap....................................................................................................47
ZO 2.1: De basis van innoveren........................................................................................................47
ZO 2.2: Innovatie is meer dan technologie.......................................................................................48
ZO 3.1: Rol van de zorgvrager bij innovatie......................................................................................50
ZO 3.2: Innovatie evalueren..............................................................................................................53
ZO 3.3: Het beste idee van de HBOv, Introductie.............................................................................54
1
,Verpleegkundige zorgverlening
VZ 3.1: Moe, maar niet kunnen slapen
Leerdoel 1. de aspecten rondom de functie, stadia en beïnvloedende factoren van het slaap-
waakritme benoemen
Hoofdstuk Slapen en waken
Slaap-waakritme
Iedereen heeft een biologische klok, dat is zijn slaap-waakritme. Er zijn een paar factoren die de
behoefte aan slaap beïnvloeden: levensritme, daginvulling en leeftijd. Deze factoren hangen ook met
elkaar samen
Functies van slaap
Ontspanning van het lichaam
Tijdens de slaap groeien en herstellen de lichaamsstellen. Het lichaam bouwt op die manier
voldoende energie op voor de volgende dag. Sommigen hebben meer slaap en rust nodig,
bijvoorbeeld kinderen in de groei en zorgvragers die aan het herstellen zijn. Bij te weinig slaap gaat
het herstel langzamer. De ideale slaaphouding luidt als volgt: licht gebogen op de zij liggen. Zo
ontspannen de nek, rug en ledematen het meest. Je geeft al je spieren de kans om te ontspannen
door regelmatig van de ene naar de andere zij te draaien.
Ontspanning van de geest
Je bewustheid wordt midner als je slaapt. Als je dus een tekort aan slaap hebt, dan raak je lichamelijk
en psychisch oververmoeid. Je wordt lusteloos en prikkelbaar met onvoldoende energie voor de dag.
Dromen
De hersenen rusten nooit helemaal. Dit komt omdat ieder mens droomt. Er wordt dan onbewust
arbeid verricht wat energie kost. Door dromen kan het zijn dat mensen moe wakker worden ’s
ochtends. Factoren die bijdragen aan zware dromen en nachtmerries zijn een volle maag of sterke
emoties van overdag.
Stadia van slaap
Figuur 1, Liedtke, A., Lubberink, J. & Verkerk, H. (2016). ZorgPad Basiszorg. Groningen/Houten. Noordhoff Uitgevers.
2
,Factoren die de slaap beïnvloeden
Leeftijd
Groeiende kinderen en zwangere vrouwen hebben meer slaap nodig. Ouderen hebben minder slaap
nodig doordat ze overdag weinig activiteit hebben.
Slaappatroon
Bij het slaappatroon kan je denken aan ieders gewoonten, slaaphouding en hun naar-bed-
gaanritueel.
Lawaai en ongemakken
Slaapdronken kan je raken door lawaai, plotseling gewekt worden of onbekende geluiden. Je raak
dan gedesoriënteerd. Andere ongemakken zijn angst, pijn, irritaties, ongerustheid, een gedwongen
houding, een urinekatheter of een verband.
Medicijnen
Het slaappatroon kan verstoord worden door medicijnen doordat het overdag slaperig maakt of dat
de zorgvrager verward en onrustig wordt.
Leerdoel 2. verschillende slaapproblemen bij zorgvragers en de gevolgen hiervan op het dagelijks
leven herkennen
Soorten slaapproblemen
Slapeloosheid
Problemen, gespannenheid of onrust (zoals piekeren) kunnen maken dat iemand moeilijk in slaap
komt. Slapeloosheid kan een symptoom zijn van ziekte of van onrust, nerveuze spanningen en
verkeerde leefgewoonten.
Overmatig slapen
Dit komt veel voor bij depressie of een burnout. Het kan een manier zijn om te ontkomen aan zorgen
of frustraties. Deze zorgvragers kunnen slaapaanvallen krijgen (duurt ongeveer 10 tot 20 minuten) en
dit kan op iedere moment optreden.
Slaapwandelen
Mensen die slaapwandelen (vaker mannen) verlaten hun onbewust hun bed. Dit gebeurt vaak tijdens
het 3e of 4e stadium van de slaapcyclus. Als ze plotseling wakker worden zijn ze vaak in de war en
gedesoriënteerd.
Nachtmerries
Een oorzaak van nachtmerries kunnen niet goed verwerkte situaties, trauma of angst voor de
toekomst zijn. Kleine kinderen hebben vaak nachtmerries in de periode dat ze werkelijkheid en
fantasie als het zelfde ervaren.
Bedplassen
Bedplassen is geen slaapprobleem, maar wordt wel een probleem als mensen die in bed plassen
ergens anders slapen. Ze zijn bang om het bed vies te maken en willen dus niet gaan slapen. Het kan
een symptoom zijn van een ziekte of een emotioneel gestoorde ontwikkeling.
De angst om het bed te bevuilen weerhoudt ze er dan van te gaan slapen. Bedplassen komt het
Ongezond activiteiten-en-rustpatroon
Een aandoening of stoornis kan een oorzaak zijn van een ongezond activiteiten- en rustpatroon. .. Bij
weinig activiteit overdag wordt je niet echt moe, bijvoorbeeld bij depressie. Manische zorgvragers
kunnen juist alleen maar doorgaan, echter raken ze uiteindelijk wel oververmoeid.
Verstoring dag-en-nachtritme
Als iemand afwijkt van zijn eigen dag- en nachtritme wat hij gewend is dan is er een verstoring van dit
ritme. Sommigen slapen lang uit en gaan laat naar bed. Dit hoeft dus geen probleem te zijn, als hij
maar genoeg rust krijgt.
Klachten die de slaap verstoren
- Omgeving: te koud/warm, lawaai, dieren, partner
- Intoxicaties: medicijnen, drugs, alcohol, suiker, energiedrinks
- Ziektebeelden
3
, - Onvoldoende regelmaat
- Onvoldoende dagelijkse activiteiten
- Lichamelijk:
Pijn
Meestal heeft de zorgvrager meer aan een pijnstiller dan aan een slaapmiddel. Ook een andere
lichaamshouding aannemen of een praatje maken kan de pijn verlichten.
Honger en dorst
Zet een glas water binnen handbereik en een soepstengel of cracker kan de honger wegnemen.
geen zware voedingsmiddelen, daarmee bevorder je het slapen niet.
Gedwongen houding
Soms is een gedwongen houding niet te vermijden. Zoek naar een manier om het zo ontspannen
mogelijk te maken, zoals:
Het is fijn als het bed er netjes uitziet.
Om hoofd en nek te steunen moet het kussen tegen – en niet onder – de schouders liggen.
Bij zittend of half zittend slapen moeten de kussens steun geven aan het hoofd en aan de
lendenen.
De meest ontspannen ligging is op de zij waarbij de buik iets overhelt, het been waarop je ligt
is, vrijwel gestrekt en het vrije been is iets opgetrokken.
De zorgvrager die plat op de rug moet liggen, heeft heel dunne kussens nodig: één onder de
schouder en één onder het hoofd.
Het dek of de dekens mogen niet te zwaar zijn en niet drukken.
- Psychisch:
Psychische problemen zijn vaak moeilijk weg te nemen, maar wat je wel kan doen is luisteren.
Houd hierbij rekening met het volgende:
Probeer het probleem niet ‘kleiner’ te maken. Beter erkennen en niet oplossen.
Geef eerlijke informatie over een onderzoek. Onwetendheid versterkt angst.
Voer ‘zware’ of ‘moeilijke’ gesprekken over angsten en problemen zo veel mogelijk overdag.
Stimuleer de zorgvrager een dagboek bij te houden. Het kan hem helpen als hij alles
opschrijft wat hij meemaakt en voelt.
Vaak komt hierbij de angst om niet te kunnen slapen ook nog erbij.
Gevolgen van slaaptekort
afwijkend gedrag, bijvoorbeeld nervositeit, geïrriteerdheid of zich angstig of apathisch
(onverschillig) voelen;
concentratieverlies en minder opmerkzaam zijn
een gestoorde gedachtegang en vaak niet normaal reageren op prikkels
niet meer goed lichamelijk functioneren
Leerdoel 3. noemen wat de verpleegkundige taken zijn om het slaap-waakritme te bevorderen
Aandachtspunten bij verschillende doelgroepen
4
Inhoud
Verpleegkundige zorgverlening..............................................................................................................2
VZ 3.1: Moe, maar niet kunnen slapen...............................................................................................2
VZ 3.2.: Wat als je vervreemdt van jezelf en je omgeving..................................................................7
Geneeskunde........................................................................................................................................11
GK 3.1: Psychische functies...............................................................................................................11
GK 3.2: Pathologie: angststoornissen...............................................................................................15
GK 3.3: Pathologie: persoonlijkheidsstoornissen..............................................................................18
GK 3.4: Ik zie, ik zie wat jij niet ziet...................................................................................................21
GK 3.5: Pathologie: stemmingsstoornissen......................................................................................24
GK 3.6: Zijn wij ons brein?................................................................................................................28
GK 3.7: Psychofarmaca.....................................................................................................................31
Onderzoek en toepassen......................................................................................................................35
OZ 1.1: De onderzoekende houding van de verpleegkundige..........................................................35
OZ 2.1: Kritisch zijn op de kennis die er is.........................................................................................36
OZ 3.1: Wat is het probleem?...........................................................................................................40
OZ 3.2: Snel een (wetenschappelijk) artikel lezen............................................................................42
OZ 3.3: Is it the truth?.......................................................................................................................44
OZ 3.4: Presenteren onderzoeksresultaten......................................................................................45
Zorginnovatie en ondernemerschap....................................................................................................47
ZO 2.1: De basis van innoveren........................................................................................................47
ZO 2.2: Innovatie is meer dan technologie.......................................................................................48
ZO 3.1: Rol van de zorgvrager bij innovatie......................................................................................50
ZO 3.2: Innovatie evalueren..............................................................................................................53
ZO 3.3: Het beste idee van de HBOv, Introductie.............................................................................54
1
,Verpleegkundige zorgverlening
VZ 3.1: Moe, maar niet kunnen slapen
Leerdoel 1. de aspecten rondom de functie, stadia en beïnvloedende factoren van het slaap-
waakritme benoemen
Hoofdstuk Slapen en waken
Slaap-waakritme
Iedereen heeft een biologische klok, dat is zijn slaap-waakritme. Er zijn een paar factoren die de
behoefte aan slaap beïnvloeden: levensritme, daginvulling en leeftijd. Deze factoren hangen ook met
elkaar samen
Functies van slaap
Ontspanning van het lichaam
Tijdens de slaap groeien en herstellen de lichaamsstellen. Het lichaam bouwt op die manier
voldoende energie op voor de volgende dag. Sommigen hebben meer slaap en rust nodig,
bijvoorbeeld kinderen in de groei en zorgvragers die aan het herstellen zijn. Bij te weinig slaap gaat
het herstel langzamer. De ideale slaaphouding luidt als volgt: licht gebogen op de zij liggen. Zo
ontspannen de nek, rug en ledematen het meest. Je geeft al je spieren de kans om te ontspannen
door regelmatig van de ene naar de andere zij te draaien.
Ontspanning van de geest
Je bewustheid wordt midner als je slaapt. Als je dus een tekort aan slaap hebt, dan raak je lichamelijk
en psychisch oververmoeid. Je wordt lusteloos en prikkelbaar met onvoldoende energie voor de dag.
Dromen
De hersenen rusten nooit helemaal. Dit komt omdat ieder mens droomt. Er wordt dan onbewust
arbeid verricht wat energie kost. Door dromen kan het zijn dat mensen moe wakker worden ’s
ochtends. Factoren die bijdragen aan zware dromen en nachtmerries zijn een volle maag of sterke
emoties van overdag.
Stadia van slaap
Figuur 1, Liedtke, A., Lubberink, J. & Verkerk, H. (2016). ZorgPad Basiszorg. Groningen/Houten. Noordhoff Uitgevers.
2
,Factoren die de slaap beïnvloeden
Leeftijd
Groeiende kinderen en zwangere vrouwen hebben meer slaap nodig. Ouderen hebben minder slaap
nodig doordat ze overdag weinig activiteit hebben.
Slaappatroon
Bij het slaappatroon kan je denken aan ieders gewoonten, slaaphouding en hun naar-bed-
gaanritueel.
Lawaai en ongemakken
Slaapdronken kan je raken door lawaai, plotseling gewekt worden of onbekende geluiden. Je raak
dan gedesoriënteerd. Andere ongemakken zijn angst, pijn, irritaties, ongerustheid, een gedwongen
houding, een urinekatheter of een verband.
Medicijnen
Het slaappatroon kan verstoord worden door medicijnen doordat het overdag slaperig maakt of dat
de zorgvrager verward en onrustig wordt.
Leerdoel 2. verschillende slaapproblemen bij zorgvragers en de gevolgen hiervan op het dagelijks
leven herkennen
Soorten slaapproblemen
Slapeloosheid
Problemen, gespannenheid of onrust (zoals piekeren) kunnen maken dat iemand moeilijk in slaap
komt. Slapeloosheid kan een symptoom zijn van ziekte of van onrust, nerveuze spanningen en
verkeerde leefgewoonten.
Overmatig slapen
Dit komt veel voor bij depressie of een burnout. Het kan een manier zijn om te ontkomen aan zorgen
of frustraties. Deze zorgvragers kunnen slaapaanvallen krijgen (duurt ongeveer 10 tot 20 minuten) en
dit kan op iedere moment optreden.
Slaapwandelen
Mensen die slaapwandelen (vaker mannen) verlaten hun onbewust hun bed. Dit gebeurt vaak tijdens
het 3e of 4e stadium van de slaapcyclus. Als ze plotseling wakker worden zijn ze vaak in de war en
gedesoriënteerd.
Nachtmerries
Een oorzaak van nachtmerries kunnen niet goed verwerkte situaties, trauma of angst voor de
toekomst zijn. Kleine kinderen hebben vaak nachtmerries in de periode dat ze werkelijkheid en
fantasie als het zelfde ervaren.
Bedplassen
Bedplassen is geen slaapprobleem, maar wordt wel een probleem als mensen die in bed plassen
ergens anders slapen. Ze zijn bang om het bed vies te maken en willen dus niet gaan slapen. Het kan
een symptoom zijn van een ziekte of een emotioneel gestoorde ontwikkeling.
De angst om het bed te bevuilen weerhoudt ze er dan van te gaan slapen. Bedplassen komt het
Ongezond activiteiten-en-rustpatroon
Een aandoening of stoornis kan een oorzaak zijn van een ongezond activiteiten- en rustpatroon. .. Bij
weinig activiteit overdag wordt je niet echt moe, bijvoorbeeld bij depressie. Manische zorgvragers
kunnen juist alleen maar doorgaan, echter raken ze uiteindelijk wel oververmoeid.
Verstoring dag-en-nachtritme
Als iemand afwijkt van zijn eigen dag- en nachtritme wat hij gewend is dan is er een verstoring van dit
ritme. Sommigen slapen lang uit en gaan laat naar bed. Dit hoeft dus geen probleem te zijn, als hij
maar genoeg rust krijgt.
Klachten die de slaap verstoren
- Omgeving: te koud/warm, lawaai, dieren, partner
- Intoxicaties: medicijnen, drugs, alcohol, suiker, energiedrinks
- Ziektebeelden
3
, - Onvoldoende regelmaat
- Onvoldoende dagelijkse activiteiten
- Lichamelijk:
Pijn
Meestal heeft de zorgvrager meer aan een pijnstiller dan aan een slaapmiddel. Ook een andere
lichaamshouding aannemen of een praatje maken kan de pijn verlichten.
Honger en dorst
Zet een glas water binnen handbereik en een soepstengel of cracker kan de honger wegnemen.
geen zware voedingsmiddelen, daarmee bevorder je het slapen niet.
Gedwongen houding
Soms is een gedwongen houding niet te vermijden. Zoek naar een manier om het zo ontspannen
mogelijk te maken, zoals:
Het is fijn als het bed er netjes uitziet.
Om hoofd en nek te steunen moet het kussen tegen – en niet onder – de schouders liggen.
Bij zittend of half zittend slapen moeten de kussens steun geven aan het hoofd en aan de
lendenen.
De meest ontspannen ligging is op de zij waarbij de buik iets overhelt, het been waarop je ligt
is, vrijwel gestrekt en het vrije been is iets opgetrokken.
De zorgvrager die plat op de rug moet liggen, heeft heel dunne kussens nodig: één onder de
schouder en één onder het hoofd.
Het dek of de dekens mogen niet te zwaar zijn en niet drukken.
- Psychisch:
Psychische problemen zijn vaak moeilijk weg te nemen, maar wat je wel kan doen is luisteren.
Houd hierbij rekening met het volgende:
Probeer het probleem niet ‘kleiner’ te maken. Beter erkennen en niet oplossen.
Geef eerlijke informatie over een onderzoek. Onwetendheid versterkt angst.
Voer ‘zware’ of ‘moeilijke’ gesprekken over angsten en problemen zo veel mogelijk overdag.
Stimuleer de zorgvrager een dagboek bij te houden. Het kan hem helpen als hij alles
opschrijft wat hij meemaakt en voelt.
Vaak komt hierbij de angst om niet te kunnen slapen ook nog erbij.
Gevolgen van slaaptekort
afwijkend gedrag, bijvoorbeeld nervositeit, geïrriteerdheid of zich angstig of apathisch
(onverschillig) voelen;
concentratieverlies en minder opmerkzaam zijn
een gestoorde gedachtegang en vaak niet normaal reageren op prikkels
niet meer goed lichamelijk functioneren
Leerdoel 3. noemen wat de verpleegkundige taken zijn om het slaap-waakritme te bevorderen
Aandachtspunten bij verschillende doelgroepen
4
