Juridische en ethische context
HC1: goed handelen
Dr. Femke Takes
Handelen in juridische en ethische context
- Handelen is een menselijke activiteit die wetens en willens gedaan wordt en waar mensen
door verantwoordelijk worden gesteld
- Action is an intentional, purposive, conscious and subjectively meaningful activity
- Er is een actor die handelt
o Een bal gooien is een handeling, en kou vatten niet
- NIET handelen kan ook handelen zijn
Wat is goed handelen?
Voorbeelden om te onderzoeken
- Een 15 jarig meisje heeft seks met haar 18 jarige vriend. Het is vrijwillig en ze hebben al een
jaar een relatie
- Een leerkracht deelt informatie over een leerling met gescheiden ouders alleen met de
moeder
- Een vader die er achter komt dat zijn zoon betrokken is bij een scooterdiefstal doet GEEN
aangifte bij de politie
- Een echtpaar krijgt een kind door middel van een IVF behandeling in het buitenland met een
donoreicel van een anonieme donor
- Een pedagoog krijgt een liefdesrelatie met de getrouwde vader van een kind dat ze
begeleidt.
Een normatieve vraag
- Wat goed handelen is, is niet eenduidig te beantwoorden
- Het is een normatieve vraag die we beantwoorden met impliciete en expliciete normen
o Gebaseerd op waarden
- Cursus juridische en ethische context gericht op het articuleren, onderzoeken en reflecteren
van deze normativiteit
Drie kaders voor professioneel handelen
- Maatschappelijk
o Wet
- Professioneel
o Beroepscode
- Persoonlijk
o Ethiek
1.Maatschappelijk kader
- In een rechtsstaat de wet
- De juridische context van de pedagogiek
- Jeugdrecht (college 8 t/m 11)
o Verzameling verschillende wettelijke kaders
o Burgerlijk recht, strafrecht, bestuursrecht
o Internationaal verdrag rechten kind
2.Professioneel kader
- Beroepen worden ingekaderd
o Wat legitimeert deze professie?
1
, o Wie mogen deze professie uitoefenen?
o Waaraan moeten deze professionals zich houden?
- Beroepscode
o Waarden en normen beroepsgroep
o Beroepsethische richtlijn
o Op grens van recht en ethiek
- Er zijn diverse beroepscodes, bijvoorbeeld
o Beroepscode voor sociaal werker (bijv. in boek VGW)
o Beroepscode jeugdzorgmedewerker (BPSW)
o Beroepscode voor academisch pedagogen (NVO)
- Beroepscodes, gedragscodes, integriteitscodes
o Articuleren waarden en normen professionele organisaties
NVO beroepscodes (laatste versie september 2021)
- Nederlandse Vereniging van pedagogen en onderwijskundigen (NVO)
o Beroepsvereniging voor academisch opgeleide pedagogen en onderwijskundigen
- De NVO beroepscode geeft richting en invulling aan het begrip ‘goed pedagoog’. Op grond
van de beroepscode kunnen pedagogen hun handelen en beslissingen beroepsethisch
bepalen en verantwoorden (p. 4)
- Standaard voor kwaliteit beroepsuitoefening
o Gebaseerd op wet- en regelgeving voor zorg en jeugdigen
- Norm waaraan tuchtcollege toetst
- Wie moeten zich hieraan houden?
o Leden van de NVO
o Master pedagogen geregistreerd in kwaliteitsregister jeugd kwaliteitsregister jeugd
in jeugdwet
Goed pedagoog?
- Pedagogen zijn geboden aan de beroepscode en daarmee aan normen waaraan een goed
pedagoog behoort te voldoen (p.5)
- NVO leden staan voor het veilig opgroeien en een optimale ontwikkeling van kinderen en
jongeren, en doelmatige zorg als extra ondersteuning nodig is. (p.4)
- Voor pedagogen is de pedagogische relatie met aangrijpingspunt van hun handelen: zij
zoeken verklaringen en oplossingen in die relatie. Pedagogen streven primair naar
normalisatie van de opvoedingsrelatie, of die nu eenvoudig of heel complex is. (p.5)
- Wat wordt hier verondersteld?
o Zie (problematische) waardengeladenheid
Goed pedagoog?
- NVO leden staan voor het veilig opgroeien en een optimale ontwikkeling van kinderen en
jongeren, en doelmatige zorg als extra ondersteuning nodig is.
- Voor pedagogen is de pedagogische relatie het aangrijpingspunt van hun handelen: zij
zoeken verklaringen en oplossingen en die relatie. Pedagogen streven primair naar
normalisatie van de opvoedingsrelatie, of die nu eenvoudig of heel complex is.
Discretionaire ruimte
- Beroepscode laat ruimte voor inzicht professional
o Professionele autonomie
o ‘tenzij clausule’ (p.5)
- Wanneer je je moet verantwoorden (voor tuchtcollege) gaat het om je onderbouwing van
handelen
2
, - Professional heeft te allen tijde persoonlijke verantwoordelijkheid voor handelen
- Je kent de wet en handelt naar inzicht (recht & ethiek)
- Een reflectieve professional handelt niet defensief, maar integer
Professioneel kader betekent ook …
- Reflectie op professie
o Normativiteit en vakinhoud
o Organisatie en beleid
o Doelstellingen
o Aannamen en concepten
o Professionele waarden
Normativiteit?
- Norm: impliciete of expliciete regel
o Bijv. veilige brandmelder; goede toets; doelmatige zorg; gepaste kleding; verstandige
ouder; mooi mens
- Normen zijn geen feiten
- We kunnen normen proberen te definiëren (normalisatie)
o Normen voor een veilige brandmelder vinden we acceptabeler dan normen voor een
mooi mens?
o Waarom? Alweer kwestie van normativiteit …
- Normatieve ethiek
o Zoekt naar rechtvaardiging morele normen
Pedagoog: een normatief beroep
- Pedagogen scheppen normen
o Normaal
o Leerbaar, begeleidbaar
o Wenselijk gedrag
o Goede ontwikkeling
o Harmonieus gezin
o Etc.
- Interventies bevatten impliciet
o Moreel oordeel
o Mens- en maatschappijbeelden
- Goed handelen is ook je verhouden tot deze normativiteit
o Wat betekent jouw oordeel voor de ander?
o Wat legitimeert jouw oordeel?
3.Persoonlijk kader
- Wordt bepaald door …
o Waarden en normen
o Opvattingen over mensen en maatschappij
- Ethiek om hier systematisch over na te denken
- Professioneel handelen vereist een reflectieve houding
o Integriteit
o Dilemmahantering
o Handelingsevaluatie
Morele dilemma’s kunnen hanteren
- Wat is moreel dilemma?
3
, o Je moet kiezen
o Conflicterende waarden
- Hoe ga je ermee om?
o Analyse & reflectie
o Ethisch stappenplan (BV1)
o Moreel beraad
Een ethisch reflectieve attitude ontwikkelen
- Houding als pedagogisch professional
o Hulpverlener, docent, beleidsmedewerker, wetenschapper
- Permanent nadenken…
o Verwonderen
o Redeneren
o Reflecteren
o Kritische houding
o Wisselen van perspectief
o Waarden bewustzijn
- Ethische theorieën en benaderingen voorzien je van gereedschap
Ethiek, recht en code
Overeenkomsten
- Hoe te handelen?
- Vragen naar juiste, goede en rechtvaardige
Verschillen
- Recht systeem algemene regels, vastgesteld door formele autoriteit met sanctionerende
bevoegdheid
o Wetten en regels liggen vast
o Gebaseerd op ethische waarden
- Ethiek systematische reflectie
o ligt niet vast, wel theorie
o geen formele autoriteit
o anders dan je aan de regels houden: illegaal handelen kan ethisch juist zijn
- wat is goed handelen?
o Primair ethische vraag
Wat is moreel goed?
Evolutionair gegeven
- Gevoel voor rechtvaardigheid
- Empathie
Openbaring
- Door god gegeven
- Moreel goede ligt in de schepping
Menselijke rede
- Ethische theorie
- Reflectie
Ethiek
- Ethiek is een systematische reflectie op de moraal
o Moraal: stelsel waarden en normen
- Ethiek
o Van oudsher een belangrijk onderdeel van de filosofie
4
HC1: goed handelen
Dr. Femke Takes
Handelen in juridische en ethische context
- Handelen is een menselijke activiteit die wetens en willens gedaan wordt en waar mensen
door verantwoordelijk worden gesteld
- Action is an intentional, purposive, conscious and subjectively meaningful activity
- Er is een actor die handelt
o Een bal gooien is een handeling, en kou vatten niet
- NIET handelen kan ook handelen zijn
Wat is goed handelen?
Voorbeelden om te onderzoeken
- Een 15 jarig meisje heeft seks met haar 18 jarige vriend. Het is vrijwillig en ze hebben al een
jaar een relatie
- Een leerkracht deelt informatie over een leerling met gescheiden ouders alleen met de
moeder
- Een vader die er achter komt dat zijn zoon betrokken is bij een scooterdiefstal doet GEEN
aangifte bij de politie
- Een echtpaar krijgt een kind door middel van een IVF behandeling in het buitenland met een
donoreicel van een anonieme donor
- Een pedagoog krijgt een liefdesrelatie met de getrouwde vader van een kind dat ze
begeleidt.
Een normatieve vraag
- Wat goed handelen is, is niet eenduidig te beantwoorden
- Het is een normatieve vraag die we beantwoorden met impliciete en expliciete normen
o Gebaseerd op waarden
- Cursus juridische en ethische context gericht op het articuleren, onderzoeken en reflecteren
van deze normativiteit
Drie kaders voor professioneel handelen
- Maatschappelijk
o Wet
- Professioneel
o Beroepscode
- Persoonlijk
o Ethiek
1.Maatschappelijk kader
- In een rechtsstaat de wet
- De juridische context van de pedagogiek
- Jeugdrecht (college 8 t/m 11)
o Verzameling verschillende wettelijke kaders
o Burgerlijk recht, strafrecht, bestuursrecht
o Internationaal verdrag rechten kind
2.Professioneel kader
- Beroepen worden ingekaderd
o Wat legitimeert deze professie?
1
, o Wie mogen deze professie uitoefenen?
o Waaraan moeten deze professionals zich houden?
- Beroepscode
o Waarden en normen beroepsgroep
o Beroepsethische richtlijn
o Op grens van recht en ethiek
- Er zijn diverse beroepscodes, bijvoorbeeld
o Beroepscode voor sociaal werker (bijv. in boek VGW)
o Beroepscode jeugdzorgmedewerker (BPSW)
o Beroepscode voor academisch pedagogen (NVO)
- Beroepscodes, gedragscodes, integriteitscodes
o Articuleren waarden en normen professionele organisaties
NVO beroepscodes (laatste versie september 2021)
- Nederlandse Vereniging van pedagogen en onderwijskundigen (NVO)
o Beroepsvereniging voor academisch opgeleide pedagogen en onderwijskundigen
- De NVO beroepscode geeft richting en invulling aan het begrip ‘goed pedagoog’. Op grond
van de beroepscode kunnen pedagogen hun handelen en beslissingen beroepsethisch
bepalen en verantwoorden (p. 4)
- Standaard voor kwaliteit beroepsuitoefening
o Gebaseerd op wet- en regelgeving voor zorg en jeugdigen
- Norm waaraan tuchtcollege toetst
- Wie moeten zich hieraan houden?
o Leden van de NVO
o Master pedagogen geregistreerd in kwaliteitsregister jeugd kwaliteitsregister jeugd
in jeugdwet
Goed pedagoog?
- Pedagogen zijn geboden aan de beroepscode en daarmee aan normen waaraan een goed
pedagoog behoort te voldoen (p.5)
- NVO leden staan voor het veilig opgroeien en een optimale ontwikkeling van kinderen en
jongeren, en doelmatige zorg als extra ondersteuning nodig is. (p.4)
- Voor pedagogen is de pedagogische relatie met aangrijpingspunt van hun handelen: zij
zoeken verklaringen en oplossingen in die relatie. Pedagogen streven primair naar
normalisatie van de opvoedingsrelatie, of die nu eenvoudig of heel complex is. (p.5)
- Wat wordt hier verondersteld?
o Zie (problematische) waardengeladenheid
Goed pedagoog?
- NVO leden staan voor het veilig opgroeien en een optimale ontwikkeling van kinderen en
jongeren, en doelmatige zorg als extra ondersteuning nodig is.
- Voor pedagogen is de pedagogische relatie het aangrijpingspunt van hun handelen: zij
zoeken verklaringen en oplossingen en die relatie. Pedagogen streven primair naar
normalisatie van de opvoedingsrelatie, of die nu eenvoudig of heel complex is.
Discretionaire ruimte
- Beroepscode laat ruimte voor inzicht professional
o Professionele autonomie
o ‘tenzij clausule’ (p.5)
- Wanneer je je moet verantwoorden (voor tuchtcollege) gaat het om je onderbouwing van
handelen
2
, - Professional heeft te allen tijde persoonlijke verantwoordelijkheid voor handelen
- Je kent de wet en handelt naar inzicht (recht & ethiek)
- Een reflectieve professional handelt niet defensief, maar integer
Professioneel kader betekent ook …
- Reflectie op professie
o Normativiteit en vakinhoud
o Organisatie en beleid
o Doelstellingen
o Aannamen en concepten
o Professionele waarden
Normativiteit?
- Norm: impliciete of expliciete regel
o Bijv. veilige brandmelder; goede toets; doelmatige zorg; gepaste kleding; verstandige
ouder; mooi mens
- Normen zijn geen feiten
- We kunnen normen proberen te definiëren (normalisatie)
o Normen voor een veilige brandmelder vinden we acceptabeler dan normen voor een
mooi mens?
o Waarom? Alweer kwestie van normativiteit …
- Normatieve ethiek
o Zoekt naar rechtvaardiging morele normen
Pedagoog: een normatief beroep
- Pedagogen scheppen normen
o Normaal
o Leerbaar, begeleidbaar
o Wenselijk gedrag
o Goede ontwikkeling
o Harmonieus gezin
o Etc.
- Interventies bevatten impliciet
o Moreel oordeel
o Mens- en maatschappijbeelden
- Goed handelen is ook je verhouden tot deze normativiteit
o Wat betekent jouw oordeel voor de ander?
o Wat legitimeert jouw oordeel?
3.Persoonlijk kader
- Wordt bepaald door …
o Waarden en normen
o Opvattingen over mensen en maatschappij
- Ethiek om hier systematisch over na te denken
- Professioneel handelen vereist een reflectieve houding
o Integriteit
o Dilemmahantering
o Handelingsevaluatie
Morele dilemma’s kunnen hanteren
- Wat is moreel dilemma?
3
, o Je moet kiezen
o Conflicterende waarden
- Hoe ga je ermee om?
o Analyse & reflectie
o Ethisch stappenplan (BV1)
o Moreel beraad
Een ethisch reflectieve attitude ontwikkelen
- Houding als pedagogisch professional
o Hulpverlener, docent, beleidsmedewerker, wetenschapper
- Permanent nadenken…
o Verwonderen
o Redeneren
o Reflecteren
o Kritische houding
o Wisselen van perspectief
o Waarden bewustzijn
- Ethische theorieën en benaderingen voorzien je van gereedschap
Ethiek, recht en code
Overeenkomsten
- Hoe te handelen?
- Vragen naar juiste, goede en rechtvaardige
Verschillen
- Recht systeem algemene regels, vastgesteld door formele autoriteit met sanctionerende
bevoegdheid
o Wetten en regels liggen vast
o Gebaseerd op ethische waarden
- Ethiek systematische reflectie
o ligt niet vast, wel theorie
o geen formele autoriteit
o anders dan je aan de regels houden: illegaal handelen kan ethisch juist zijn
- wat is goed handelen?
o Primair ethische vraag
Wat is moreel goed?
Evolutionair gegeven
- Gevoel voor rechtvaardigheid
- Empathie
Openbaring
- Door god gegeven
- Moreel goede ligt in de schepping
Menselijke rede
- Ethische theorie
- Reflectie
Ethiek
- Ethiek is een systematische reflectie op de moraal
o Moraal: stelsel waarden en normen
- Ethiek
o Van oudsher een belangrijk onderdeel van de filosofie
4
