1 WETENSCHAP IN PERSPECTIEF
Wat is wetenschap?
De wetenschap begint bij theorieën en feiten en zij heeft als doel
waarheidsvinding en het formuleren van algemene regels. Deze waarheid
is vaak niet objectief vast te stellen en daarom meer gericht op de
waarschijnlijkheid. Een voorbeeld van deze gerichtheid op
waarschijnlijkheid is de mensenhandel, men stelt dat mensenhandelaren
effectiever worden bestreden omdat er zwaardere straffen worden
opgelegd. Dit is een waarschijnlijkheid en geen waarheid, we kunnen
namelijk niet zeker weten of zware straffen daadwerkelijk leiden tot een
afname van mensenhandel.
Wetenschap in de middeleeuwen: wetenschap was gebaseerd op gezag,
traditie en autoriteit. Men dacht niet kritisch na over de inhoud van
uitspraken maar ging enkel na of deze was uitgesproken door iemand met
autoriteit. Deze autoriteiten konden Griekse filosofen zijn zoals Aristoteles,
maar de belangrijkste autoriteit was het geloof of de theologie. De
middeleeuwen wordt ook wel de periode van ‘het huwelijk tussen rede en
geloof’ genoemd.
Aristoteles, 384 – 322 v. Chr: Teleologische opvatting van de wereld.
Galenus 129 – 199 n. Chr: Humoren-leer, de mens bestaat uit 4 stappen.
Wetenschap in de moderne tijd, 16e/17e eeuw
Men ging nadenken over: ‘wat is kennis?’.
Descartes: ik denk dus ik besta (de rede). Hij luidde de moderne tijd in, die
uiteindelijk vorm kreeg in het tijdperk van de Verlichting.
Bacon: inductieve redenering (ervaring/zintuigelijke waarneming: wat niet
in de zintuigen is geweest kan je niet kennen)
David Hume
David Hume was een klassieke Schotse filosoof, essayist en historicus uit
de 18e eeuw en bekend om het scepticisme in de metafysica. Metafysica is
de leer van de grondslagen over alles wat er bestaat en zijn scepticisme
uit zich in het feit dat Hume aan alles twijfelt, zijn twijfel staat centraal.
David Hume had kritiek op de rationalistische denkwijze, hij meende dat
het rationalisme fenomenen verklaarde en absurde ideeën als waar
bestempelde, enkel door dat zij via de ratio redeneren en geen fysiek
bewijs hebben. David Hume was een aanhanger van het empirisme: de
kennis komt hier uit de ervaring. En er bestaat geen absolute zekerheid:
radicaal sceptisme.
Inductieprobleem volgens David Hume: je kan alleen uitspraken doen over
wat je hebt waargenomen en je kan dus geen uitspraken doen over de
toekomst. Mensen hebben de neiging om altijd te zoeken naar een
oorzakelijk verband: ‘Custom’ = gewoonte. Je kan causaliteit niet zien.
,Empirisme = het uitgangspunt van kennis zijn waarnemingen, ervaringen.
Empiristen zijn op zoek naar oorzaken. Bijgeloven kennen zij dus niet, want
de kennis komt uit ervaring. Ervaring en zintuigelijke waarnemingen zijn
de enige bronnen van werkelijkheid.
Rationalisme = het uitgangspunt van kennis is de rede. De empirische
uitspraken dienen volgens de rationalisten te worden herleid tot a priori
waarheden.
David Hume schreef verschillende dialogen waarin het ‘argument from
design’ werd gefileerd, hierin stonden argumenten voor het bestaan van
god. De dialogen waren gebaseerd op het idee dat er een doelmatige
ordening blijkt te zijn op de wereld en alles gericht is op een bepaald doel.
Als godsdienstfilosoof had Hume’s kritiek een grote impact op de
zogenaamde verschenen ‘wonderen’, David Hume meende dat bij twijfel je
altijd moet kiezen voor het kleinste wonder. Wel moet je blijven geloven in
wonderen want anders kwam het Christelijke geloof op de schroeven te
staan.
Relation of ideas and matter of facts
David Hume maakte een onderscheid tussen ‘relation of ideas’ en ‘matters
of facts’.
Relation of ideas zijn uitspraken gericht op ideeën, tot stand gebracht door
de rede en zijn niet perse op de werkelijkheid of de wereld berust. Deze
uitspraken passen bij de deductieve redeneringen en de logica. Het gaat
hier om de rede, deze is a priori (voorafgaand aan de waarneming). Het
betreft hier de uitspraak: drie keer vijf is vijftien, dat is het zelfde als dertig
gedeeld door twee. Bij relation of ideas is geen onderzoek nodig, het kan
niet weerlegd worden. Het is demonstrative reasoning, inzichtgevend.
Matters of facts zijn uitspraken gericht op de werkelijkheid, de zintuigelijke
waarnemingen en de feitelijke verbanden. De uitspraken passen bij de
inductieve redeneringen en dus bij het empirische denkbeeld. Voor een
feitelijke bewering is het volgens Hume kenmerkend dat het
tegenovergestelde van de feitelijke bewering ook waar kan zijn: de zon
komt morgen op, maar het kan ook zo zijn dat de zon morgen niet op
komt. Dit weten we morgen pas. Bij de matters of facts gaat het ook vaak
om de oorzaak en het gevolg (causaliteit). Het is a posteriori (achteraf) en
moral reasoning, waarschijnlijkheid. Bij matters of fact is wel onderzoek
nodig.
Het aannemen van de oorzaak en gevolg relaties gebeurd op basis van de
ervaring, als je voor het eerst een beer ziet (en je komt van mars) denk je
dat je die wel even kan aaien zonder te weten dat hij je arm er af kan
bijten. Hetzelfde voorbeeld geldt voor brood: brood is niet alleen geschikt
op mensen te voeden, ook leeuwen en tijgers kunnen er mee gevoed
worden.
,Samenvattend:
1. Onze opvattingen over feiten zijn gebaseerd op oorzaak en gevolg;
2. Die oorzaak en gevolg relaties zijn gebaseerd op de ervaring;
3. Die ervaring is de enige basis, maar het is een schamele basis voor
onze kennis.
Bovendien is David Hume falibilistisch, bij het falibilisme wordt er
benadrukt dat de basis om te generaliseren erg smal is.
Het ‘geloof’ op basis waarvan we generaliseren
In beginsel verwachten we dat dezelfde verschijnselen voorkomen zoals zij
zich in het verleden hebben voorgedaan, de ervaring is hierbij dus
belangrijk. Door ervaring krijgen wij kennis over de werkelijkheid om ons
heen.
Het fideïsme is de stroming die denkt dat de toekomst conform het
verleden zal zijn, dit is ook een vorm van ‘geloof’.
Verklaringen van de werkelijkheid
De meeste verschijnselen worden tegenwoordig op basis van
natuurwetenschappelijke kennis verklaard, die gebaseerd is op
onderzoeken.
Vroeger had men deze kennis niet en verklaarde zij de werkelijkheid aan
de hand van verhalen. Deze verhalen worden ‘mythos’ genoemd. De
verklaring voor het ontstaan en vergaan van alles op deze wereld leek een
projectie van de hoop en angst van de mens te zijn op de werkelijkheid.
Deze manier van verklaren is voornamelijk te vinden in de religie, in de
monotheïstische religies zoals het christendom en jodendom wordt er
vooral een verklaring gezocht voor de werkelijkheid van het menselijk
bestaan. De oude Grieken en Romeinen keken echter meer naar het
ontstaan van de wereld en haar verschijnselen.
Plato
De Griekse filosoof Plato had een hekel aan mythes, naar zijn mening was
het schijn en zelf een belediging om de goden met menselijke zwaktes
voor te stellen. Plato zocht daarom niet naar ‘mythos’ maar naar ‘logos’.
Logos is de Griekse term voor ‘het woord’ of ‘het spreken’. Dit kan
geïnterpreteerd worden als de rede (het verstand).
Plato streefde naar een rationele verklaring in plaats van verzonnen
verhalen, hij wilde het begrijpen en keerde zich af van de mythos. Plato
begon dingen in de wereld te verklaren aan de hand van de rede. Zijn
zienswijze kan ook gezien worden als een reactie op de mythos.
Plato onderscheidde in zijn filosofie het formeel idealisme, twee zaken:
1. De ideeën (the noumenon);
2. De verschijnselen (phaenomenon).
, Dit zijn concrete begrippen afkomstig uit onze werkelijkheid. Plato stelde
dat de mens in een wereld van nabootsingen van ideeën leeft. In de
werkelijkheid komt men wel enkele ideeën tegen die niet nagebootst zijn,
namelijk de wiskunde en de geometrie; de zogeheten eeuwige ideeën.
Plato’s grotvergelijking
Volgens Plato leefde de ziel van de mens oneindig in de ideeënwereld
terwijl diens lichaam gebonden was aan ruimte en tijd in de
waarneembare wereld. Hij legt het verschil tussen deze twee werelden uit
aan de hand van een vergelijking: de grotvergelijking.
Men dient zich een grot voor te stellen die verbonden is met de
buitenwereld door middel van een tunnel. De tunnel is echter zo lang dat
het daglicht de grot niet bereikt. In de grot zit een rij gevangenen met hun
rug naar de ingang en deze gevangenen zijn op een dusdanige manier
vastgebonden dat ze noch elkaar en noch zichzelf kunnen zien. Ze kunnen
alleen de achterwand van de grot zien.
Achter deze gevangenen staat een muur en daarboven is er vuur, aan de
andere kant van de muur, dus aan de kant van het vuur, lopen mensen
met stenen en houten beelden van mensen en dieren op hun hoofd. De
schaduwen van deze beelden vallen door het vuur op de achterwand van
de grot. Ook de stemmen van de mensen die langslopen worden door de
muren van de grot weerkaatst. Het enige wat deze gevangenen
waarnemen zijn dus echo’s en schaduwen van echte dingen. Zij denken
weliswaar dat deze echo’s en schaduwen de realiteit zijn, maar dat is het
niet.
De mens is te vergelijken met deze gevangenen, de tastbare werkelijkheid
wordt door hen gezien als de werkelijkheid terwijl de abstracte
ideeënwereld dat niet doet.
Hans Reichenbach
Hans Reichenbach was een aanhanger van het positivisme, later het
logisch-positivisme. Hij had kritiek op de traditionele filosofie, hij meende
Wat is wetenschap?
De wetenschap begint bij theorieën en feiten en zij heeft als doel
waarheidsvinding en het formuleren van algemene regels. Deze waarheid
is vaak niet objectief vast te stellen en daarom meer gericht op de
waarschijnlijkheid. Een voorbeeld van deze gerichtheid op
waarschijnlijkheid is de mensenhandel, men stelt dat mensenhandelaren
effectiever worden bestreden omdat er zwaardere straffen worden
opgelegd. Dit is een waarschijnlijkheid en geen waarheid, we kunnen
namelijk niet zeker weten of zware straffen daadwerkelijk leiden tot een
afname van mensenhandel.
Wetenschap in de middeleeuwen: wetenschap was gebaseerd op gezag,
traditie en autoriteit. Men dacht niet kritisch na over de inhoud van
uitspraken maar ging enkel na of deze was uitgesproken door iemand met
autoriteit. Deze autoriteiten konden Griekse filosofen zijn zoals Aristoteles,
maar de belangrijkste autoriteit was het geloof of de theologie. De
middeleeuwen wordt ook wel de periode van ‘het huwelijk tussen rede en
geloof’ genoemd.
Aristoteles, 384 – 322 v. Chr: Teleologische opvatting van de wereld.
Galenus 129 – 199 n. Chr: Humoren-leer, de mens bestaat uit 4 stappen.
Wetenschap in de moderne tijd, 16e/17e eeuw
Men ging nadenken over: ‘wat is kennis?’.
Descartes: ik denk dus ik besta (de rede). Hij luidde de moderne tijd in, die
uiteindelijk vorm kreeg in het tijdperk van de Verlichting.
Bacon: inductieve redenering (ervaring/zintuigelijke waarneming: wat niet
in de zintuigen is geweest kan je niet kennen)
David Hume
David Hume was een klassieke Schotse filosoof, essayist en historicus uit
de 18e eeuw en bekend om het scepticisme in de metafysica. Metafysica is
de leer van de grondslagen over alles wat er bestaat en zijn scepticisme
uit zich in het feit dat Hume aan alles twijfelt, zijn twijfel staat centraal.
David Hume had kritiek op de rationalistische denkwijze, hij meende dat
het rationalisme fenomenen verklaarde en absurde ideeën als waar
bestempelde, enkel door dat zij via de ratio redeneren en geen fysiek
bewijs hebben. David Hume was een aanhanger van het empirisme: de
kennis komt hier uit de ervaring. En er bestaat geen absolute zekerheid:
radicaal sceptisme.
Inductieprobleem volgens David Hume: je kan alleen uitspraken doen over
wat je hebt waargenomen en je kan dus geen uitspraken doen over de
toekomst. Mensen hebben de neiging om altijd te zoeken naar een
oorzakelijk verband: ‘Custom’ = gewoonte. Je kan causaliteit niet zien.
,Empirisme = het uitgangspunt van kennis zijn waarnemingen, ervaringen.
Empiristen zijn op zoek naar oorzaken. Bijgeloven kennen zij dus niet, want
de kennis komt uit ervaring. Ervaring en zintuigelijke waarnemingen zijn
de enige bronnen van werkelijkheid.
Rationalisme = het uitgangspunt van kennis is de rede. De empirische
uitspraken dienen volgens de rationalisten te worden herleid tot a priori
waarheden.
David Hume schreef verschillende dialogen waarin het ‘argument from
design’ werd gefileerd, hierin stonden argumenten voor het bestaan van
god. De dialogen waren gebaseerd op het idee dat er een doelmatige
ordening blijkt te zijn op de wereld en alles gericht is op een bepaald doel.
Als godsdienstfilosoof had Hume’s kritiek een grote impact op de
zogenaamde verschenen ‘wonderen’, David Hume meende dat bij twijfel je
altijd moet kiezen voor het kleinste wonder. Wel moet je blijven geloven in
wonderen want anders kwam het Christelijke geloof op de schroeven te
staan.
Relation of ideas and matter of facts
David Hume maakte een onderscheid tussen ‘relation of ideas’ en ‘matters
of facts’.
Relation of ideas zijn uitspraken gericht op ideeën, tot stand gebracht door
de rede en zijn niet perse op de werkelijkheid of de wereld berust. Deze
uitspraken passen bij de deductieve redeneringen en de logica. Het gaat
hier om de rede, deze is a priori (voorafgaand aan de waarneming). Het
betreft hier de uitspraak: drie keer vijf is vijftien, dat is het zelfde als dertig
gedeeld door twee. Bij relation of ideas is geen onderzoek nodig, het kan
niet weerlegd worden. Het is demonstrative reasoning, inzichtgevend.
Matters of facts zijn uitspraken gericht op de werkelijkheid, de zintuigelijke
waarnemingen en de feitelijke verbanden. De uitspraken passen bij de
inductieve redeneringen en dus bij het empirische denkbeeld. Voor een
feitelijke bewering is het volgens Hume kenmerkend dat het
tegenovergestelde van de feitelijke bewering ook waar kan zijn: de zon
komt morgen op, maar het kan ook zo zijn dat de zon morgen niet op
komt. Dit weten we morgen pas. Bij de matters of facts gaat het ook vaak
om de oorzaak en het gevolg (causaliteit). Het is a posteriori (achteraf) en
moral reasoning, waarschijnlijkheid. Bij matters of fact is wel onderzoek
nodig.
Het aannemen van de oorzaak en gevolg relaties gebeurd op basis van de
ervaring, als je voor het eerst een beer ziet (en je komt van mars) denk je
dat je die wel even kan aaien zonder te weten dat hij je arm er af kan
bijten. Hetzelfde voorbeeld geldt voor brood: brood is niet alleen geschikt
op mensen te voeden, ook leeuwen en tijgers kunnen er mee gevoed
worden.
,Samenvattend:
1. Onze opvattingen over feiten zijn gebaseerd op oorzaak en gevolg;
2. Die oorzaak en gevolg relaties zijn gebaseerd op de ervaring;
3. Die ervaring is de enige basis, maar het is een schamele basis voor
onze kennis.
Bovendien is David Hume falibilistisch, bij het falibilisme wordt er
benadrukt dat de basis om te generaliseren erg smal is.
Het ‘geloof’ op basis waarvan we generaliseren
In beginsel verwachten we dat dezelfde verschijnselen voorkomen zoals zij
zich in het verleden hebben voorgedaan, de ervaring is hierbij dus
belangrijk. Door ervaring krijgen wij kennis over de werkelijkheid om ons
heen.
Het fideïsme is de stroming die denkt dat de toekomst conform het
verleden zal zijn, dit is ook een vorm van ‘geloof’.
Verklaringen van de werkelijkheid
De meeste verschijnselen worden tegenwoordig op basis van
natuurwetenschappelijke kennis verklaard, die gebaseerd is op
onderzoeken.
Vroeger had men deze kennis niet en verklaarde zij de werkelijkheid aan
de hand van verhalen. Deze verhalen worden ‘mythos’ genoemd. De
verklaring voor het ontstaan en vergaan van alles op deze wereld leek een
projectie van de hoop en angst van de mens te zijn op de werkelijkheid.
Deze manier van verklaren is voornamelijk te vinden in de religie, in de
monotheïstische religies zoals het christendom en jodendom wordt er
vooral een verklaring gezocht voor de werkelijkheid van het menselijk
bestaan. De oude Grieken en Romeinen keken echter meer naar het
ontstaan van de wereld en haar verschijnselen.
Plato
De Griekse filosoof Plato had een hekel aan mythes, naar zijn mening was
het schijn en zelf een belediging om de goden met menselijke zwaktes
voor te stellen. Plato zocht daarom niet naar ‘mythos’ maar naar ‘logos’.
Logos is de Griekse term voor ‘het woord’ of ‘het spreken’. Dit kan
geïnterpreteerd worden als de rede (het verstand).
Plato streefde naar een rationele verklaring in plaats van verzonnen
verhalen, hij wilde het begrijpen en keerde zich af van de mythos. Plato
begon dingen in de wereld te verklaren aan de hand van de rede. Zijn
zienswijze kan ook gezien worden als een reactie op de mythos.
Plato onderscheidde in zijn filosofie het formeel idealisme, twee zaken:
1. De ideeën (the noumenon);
2. De verschijnselen (phaenomenon).
, Dit zijn concrete begrippen afkomstig uit onze werkelijkheid. Plato stelde
dat de mens in een wereld van nabootsingen van ideeën leeft. In de
werkelijkheid komt men wel enkele ideeën tegen die niet nagebootst zijn,
namelijk de wiskunde en de geometrie; de zogeheten eeuwige ideeën.
Plato’s grotvergelijking
Volgens Plato leefde de ziel van de mens oneindig in de ideeënwereld
terwijl diens lichaam gebonden was aan ruimte en tijd in de
waarneembare wereld. Hij legt het verschil tussen deze twee werelden uit
aan de hand van een vergelijking: de grotvergelijking.
Men dient zich een grot voor te stellen die verbonden is met de
buitenwereld door middel van een tunnel. De tunnel is echter zo lang dat
het daglicht de grot niet bereikt. In de grot zit een rij gevangenen met hun
rug naar de ingang en deze gevangenen zijn op een dusdanige manier
vastgebonden dat ze noch elkaar en noch zichzelf kunnen zien. Ze kunnen
alleen de achterwand van de grot zien.
Achter deze gevangenen staat een muur en daarboven is er vuur, aan de
andere kant van de muur, dus aan de kant van het vuur, lopen mensen
met stenen en houten beelden van mensen en dieren op hun hoofd. De
schaduwen van deze beelden vallen door het vuur op de achterwand van
de grot. Ook de stemmen van de mensen die langslopen worden door de
muren van de grot weerkaatst. Het enige wat deze gevangenen
waarnemen zijn dus echo’s en schaduwen van echte dingen. Zij denken
weliswaar dat deze echo’s en schaduwen de realiteit zijn, maar dat is het
niet.
De mens is te vergelijken met deze gevangenen, de tastbare werkelijkheid
wordt door hen gezien als de werkelijkheid terwijl de abstracte
ideeënwereld dat niet doet.
Hans Reichenbach
Hans Reichenbach was een aanhanger van het positivisme, later het
logisch-positivisme. Hij had kritiek op de traditionele filosofie, hij meende
