Samenvatting ontwikkelingspsychologie
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 Ontwikkelingspsychologie: thema’s en contexten............................................................5
1.1 Thema’s van ontwikkeling............................................................................................................5
1.2 Perspectieven op ontwikkeling....................................................................................................6
Hoofdstuk 2 Theorieën binnen de ontwikkelingspsychologie................................................................7
2.1 De rol van theorieën in de ontwikkelingspsychologie..................................................................7
2.2 Oorsprong van het denken over menselijke ontwikkeling...........................................................7
2.3 Behaviorisme en maturationisme in de vroege twintigste eeuw.................................................7
2.4 Psychodynamiek en ethologie.....................................................................................................8
2.5 Belangrijke theorieën over cognitieve ontwikkeling....................................................................9
2.6 Informatieverwerking en computationele verklaringen voor cognitieve ontwikkeling..............10
2.7 Neurowetenschap en ontwikkelingstheorieën..........................................................................11
Hoofdstuk 3 Onderzoeksmethoden in de ontwikkelingspsychologie..................................................12
3.1 Methodologische aanpakken om menselijke ontwikkeling te bestuderen................................12
3.2 Methodes voor dataverzameling...............................................................................................12
3.3 Kwalitatieve onderzoeksmethoden...........................................................................................13
3.4 Selecteren van een steekproef..................................................................................................14
3.5 Onderzoeksontwerp in ontwikkelingspsychologie.....................................................................14
3.6 Bestuderen van verandering over tijd........................................................................................15
3.7 De ethiek van onderzoek met kinderen.....................................................................................16
Hoofdstuk 4 Fysieke ontwikkeling: groeien van het lichaam...............................................................17
4.1 Prenatale ontwikkeling..............................................................................................................17
4.2 Risico’s in de prenatale omgeving..............................................................................................17
4.3 De geboorte...............................................................................................................................19
4.4 Fysieke groei..............................................................................................................................20
4.5 Seksuele rijping..........................................................................................................................21
Hoofdstuk 5 De biologie van ontwikkeling: genen, zenuwstelsel, hersenen en omgeving..................23
5.1 Het proces van genetische transmissie......................................................................................23
5.2 Erfelijkheid en genexpressie......................................................................................................23
5.3 Genetische stoornissen..............................................................................................................24
5.4 Gedragsgenetica........................................................................................................................26
5.5 Ontwikkeling van de hersenen en het zenuwstelsel..................................................................27
, 5.6 Ontwikkelings-cognitieve neurowetenschappen.......................................................................28
Hoofdstuk 6 Perceptuele en sensorisch-motorische ontwikkeling......................................................30
6.1 Leren om te ontvangen..............................................................................................................30
6.2 Ontwikkeling van de sensorische systemen...............................................................................31
6.3 Multisensorische ontwikkeling..................................................................................................32
6.4 De perceptie van baby’s en kinderen over hunzelf en de wereld om hen heen........................32
6.5 Sensorimotorische ontwikkeling................................................................................................34
6.6 Verandering van staat en slaap in kindertijd..............................................................................36
Hoofdstuk 7 Emotionele ontwikkeling en hechting.............................................................................36
7.1 Vroege emotionele ontwikkeling...............................................................................................37
7.2 Primaire en secundaire emoties................................................................................................37
7.3 Het begrip van kinderen van hun eigen en andermans emoties................................................39
7.4 Hechting.....................................................................................................................................40
Hoofdstuk 8 Taal en communicatie.....................................................................................................44
8.1 De antecedenten van taalontwikkeling......................................................................................45
8.2 Theorieën van taalontwikkeling.................................................................................................46
8.3 Semantische ontwikkeling.........................................................................................................47
8.4 De verwerving van grammatica.................................................................................................47
8.5 Kennis over taal.........................................................................................................................49
8.6 Faciliteren van taalontwikkeling bij kinderen............................................................................49
Hoofdstuk 9 Cognitieve ontwikkeling: de wortels van kennis..............................................................50
9.1 Piagets theorie van cognitieve ontwikkeling..............................................................................50
9.2 Piagets constructivisme.............................................................................................................50
9.3 Een fasetheorie over cognitieve ontwikkeling...........................................................................50
9.3.1 De sensorimotorische periode............................................................................................51
9.3.2 De concrete operationele periode......................................................................................52
9.3.3 De formele operationele periode........................................................................................53
9.4 Evaluatie van Piagets theorie.....................................................................................................53
9.5 Vygotsky’s socioculturele theorie over cognitieve ontwikkeling................................................53
9.6 Evaluatie van Vygotsky’s theorie...............................................................................................55
9.7 Sociaal cognitieve ontwikkeling: begrijpen en leren van anderen.............................................55
Hoofdstuk 10 De ontwikkeling van cognitieve functies.......................................................................57
10.1 Cognitieve psychologie en ontwikkelingspsychologie..............................................................57
10.2 Leren in baby’s en kinderen.....................................................................................................57
10.3 Het informatieverwerkingsmodel van cognitieve ontwikkeling...............................................58
10.4 De ontwikkeling van executieve functies en cognitieve strategieën........................................58
2
, 10.5 Ontwikkelingsveranderingen in significante cognitieve vaardigheden....................................59
10.6 Veranderingen in mentale representaties: impact op informatieverwerking..........................61
10.7 Metacognitie............................................................................................................................62
Hoofdstuk 11 Intelligentie, prestaties en leren....................................................................................63
11.1 Theorieën van intelligentie......................................................................................................63
11.2 Toetsen van intelligentie..........................................................................................................64
11.3 Individuele verschillen in intelligentie......................................................................................65
11.4 Processen van leren.................................................................................................................66
11.5 Leren van leraren en leeftijdsgenoten.....................................................................................67
11.6 Buiten de normen: hoogbegaafdheid en intellectuele achterstanden....................................67
11.7 Creativiteit...............................................................................................................................68
Hoofdstuk 12 Ouders, leeftijdsgenoten en sociale relaties..................................................................69
12.1 De familie.................................................................................................................................69
12.2 De sociale context van het familieleven...................................................................................71
12.3 Leeftijdsgenoten......................................................................................................................71
12.4 De ontwikkeling van vriendschap............................................................................................74
Hoofdstuk 13 Sociale identiteit: geslacht, geslachtsrollen en etniciteit...............................................75
13.1 Sekse en gender in ontwikkeling..............................................................................................75
13.2 Biologie, cognitie en gender.....................................................................................................76
13.3 Sociale invloeden op gender-typering.....................................................................................77
13.4 De ontwikkeling van het begrip over etnische groepen en vooroordelen...............................78
Hoofdstuk 14 Moraliteit, altruïsme en agressie...................................................................................79
14.1 Morele ontwikkeling................................................................................................................79
14.2 Gedrag en morele ontwikkeling...............................................................................................80
14.3 Prosociaal gedrag en altruïsme................................................................................................81
14.4 De ontwikkeling van agressie...................................................................................................82
Hoofdstuk 15 Atypische ontwikkeling..................................................................................................84
15.1 De ontwikkelingsbenadering voor ontwikkelingsstoornissen..................................................84
15.2 Wat is atypische ontwikkeling?................................................................................................84
15.3 Classificeren van ontwikkelingsstoornissen.............................................................................85
15.4 Ontwikkelingsstoornissen........................................................................................................85
15.5 Gedragsstoornissen.................................................................................................................86
15.6 Aandachtsdeficientie/hyperactiviteitsstoornis (ADHD)...........................................................86
15.7 Depressie bij kinderen.............................................................................................................87
15.8 Autismespectrumstoornis........................................................................................................87
Hoofdstuk 16 Ontwikkeling in volwassenheid.....................................................................................89
3
, 16.1 Het belang van het perspectief van een levenspanne.............................................................89
16.2 Fysieke veranderingen tijdens de volwassenheid....................................................................89
16.3 Cognitieve en gedragsmatige veranderingen in de volwassenheid.........................................90
16.4 Sociale ontwikkeling in de volwassenheid...............................................................................91
16.5 Succesvol verouderen..............................................................................................................93
4
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 Ontwikkelingspsychologie: thema’s en contexten............................................................5
1.1 Thema’s van ontwikkeling............................................................................................................5
1.2 Perspectieven op ontwikkeling....................................................................................................6
Hoofdstuk 2 Theorieën binnen de ontwikkelingspsychologie................................................................7
2.1 De rol van theorieën in de ontwikkelingspsychologie..................................................................7
2.2 Oorsprong van het denken over menselijke ontwikkeling...........................................................7
2.3 Behaviorisme en maturationisme in de vroege twintigste eeuw.................................................7
2.4 Psychodynamiek en ethologie.....................................................................................................8
2.5 Belangrijke theorieën over cognitieve ontwikkeling....................................................................9
2.6 Informatieverwerking en computationele verklaringen voor cognitieve ontwikkeling..............10
2.7 Neurowetenschap en ontwikkelingstheorieën..........................................................................11
Hoofdstuk 3 Onderzoeksmethoden in de ontwikkelingspsychologie..................................................12
3.1 Methodologische aanpakken om menselijke ontwikkeling te bestuderen................................12
3.2 Methodes voor dataverzameling...............................................................................................12
3.3 Kwalitatieve onderzoeksmethoden...........................................................................................13
3.4 Selecteren van een steekproef..................................................................................................14
3.5 Onderzoeksontwerp in ontwikkelingspsychologie.....................................................................14
3.6 Bestuderen van verandering over tijd........................................................................................15
3.7 De ethiek van onderzoek met kinderen.....................................................................................16
Hoofdstuk 4 Fysieke ontwikkeling: groeien van het lichaam...............................................................17
4.1 Prenatale ontwikkeling..............................................................................................................17
4.2 Risico’s in de prenatale omgeving..............................................................................................17
4.3 De geboorte...............................................................................................................................19
4.4 Fysieke groei..............................................................................................................................20
4.5 Seksuele rijping..........................................................................................................................21
Hoofdstuk 5 De biologie van ontwikkeling: genen, zenuwstelsel, hersenen en omgeving..................23
5.1 Het proces van genetische transmissie......................................................................................23
5.2 Erfelijkheid en genexpressie......................................................................................................23
5.3 Genetische stoornissen..............................................................................................................24
5.4 Gedragsgenetica........................................................................................................................26
5.5 Ontwikkeling van de hersenen en het zenuwstelsel..................................................................27
, 5.6 Ontwikkelings-cognitieve neurowetenschappen.......................................................................28
Hoofdstuk 6 Perceptuele en sensorisch-motorische ontwikkeling......................................................30
6.1 Leren om te ontvangen..............................................................................................................30
6.2 Ontwikkeling van de sensorische systemen...............................................................................31
6.3 Multisensorische ontwikkeling..................................................................................................32
6.4 De perceptie van baby’s en kinderen over hunzelf en de wereld om hen heen........................32
6.5 Sensorimotorische ontwikkeling................................................................................................34
6.6 Verandering van staat en slaap in kindertijd..............................................................................36
Hoofdstuk 7 Emotionele ontwikkeling en hechting.............................................................................36
7.1 Vroege emotionele ontwikkeling...............................................................................................37
7.2 Primaire en secundaire emoties................................................................................................37
7.3 Het begrip van kinderen van hun eigen en andermans emoties................................................39
7.4 Hechting.....................................................................................................................................40
Hoofdstuk 8 Taal en communicatie.....................................................................................................44
8.1 De antecedenten van taalontwikkeling......................................................................................45
8.2 Theorieën van taalontwikkeling.................................................................................................46
8.3 Semantische ontwikkeling.........................................................................................................47
8.4 De verwerving van grammatica.................................................................................................47
8.5 Kennis over taal.........................................................................................................................49
8.6 Faciliteren van taalontwikkeling bij kinderen............................................................................49
Hoofdstuk 9 Cognitieve ontwikkeling: de wortels van kennis..............................................................50
9.1 Piagets theorie van cognitieve ontwikkeling..............................................................................50
9.2 Piagets constructivisme.............................................................................................................50
9.3 Een fasetheorie over cognitieve ontwikkeling...........................................................................50
9.3.1 De sensorimotorische periode............................................................................................51
9.3.2 De concrete operationele periode......................................................................................52
9.3.3 De formele operationele periode........................................................................................53
9.4 Evaluatie van Piagets theorie.....................................................................................................53
9.5 Vygotsky’s socioculturele theorie over cognitieve ontwikkeling................................................53
9.6 Evaluatie van Vygotsky’s theorie...............................................................................................55
9.7 Sociaal cognitieve ontwikkeling: begrijpen en leren van anderen.............................................55
Hoofdstuk 10 De ontwikkeling van cognitieve functies.......................................................................57
10.1 Cognitieve psychologie en ontwikkelingspsychologie..............................................................57
10.2 Leren in baby’s en kinderen.....................................................................................................57
10.3 Het informatieverwerkingsmodel van cognitieve ontwikkeling...............................................58
10.4 De ontwikkeling van executieve functies en cognitieve strategieën........................................58
2
, 10.5 Ontwikkelingsveranderingen in significante cognitieve vaardigheden....................................59
10.6 Veranderingen in mentale representaties: impact op informatieverwerking..........................61
10.7 Metacognitie............................................................................................................................62
Hoofdstuk 11 Intelligentie, prestaties en leren....................................................................................63
11.1 Theorieën van intelligentie......................................................................................................63
11.2 Toetsen van intelligentie..........................................................................................................64
11.3 Individuele verschillen in intelligentie......................................................................................65
11.4 Processen van leren.................................................................................................................66
11.5 Leren van leraren en leeftijdsgenoten.....................................................................................67
11.6 Buiten de normen: hoogbegaafdheid en intellectuele achterstanden....................................67
11.7 Creativiteit...............................................................................................................................68
Hoofdstuk 12 Ouders, leeftijdsgenoten en sociale relaties..................................................................69
12.1 De familie.................................................................................................................................69
12.2 De sociale context van het familieleven...................................................................................71
12.3 Leeftijdsgenoten......................................................................................................................71
12.4 De ontwikkeling van vriendschap............................................................................................74
Hoofdstuk 13 Sociale identiteit: geslacht, geslachtsrollen en etniciteit...............................................75
13.1 Sekse en gender in ontwikkeling..............................................................................................75
13.2 Biologie, cognitie en gender.....................................................................................................76
13.3 Sociale invloeden op gender-typering.....................................................................................77
13.4 De ontwikkeling van het begrip over etnische groepen en vooroordelen...............................78
Hoofdstuk 14 Moraliteit, altruïsme en agressie...................................................................................79
14.1 Morele ontwikkeling................................................................................................................79
14.2 Gedrag en morele ontwikkeling...............................................................................................80
14.3 Prosociaal gedrag en altruïsme................................................................................................81
14.4 De ontwikkeling van agressie...................................................................................................82
Hoofdstuk 15 Atypische ontwikkeling..................................................................................................84
15.1 De ontwikkelingsbenadering voor ontwikkelingsstoornissen..................................................84
15.2 Wat is atypische ontwikkeling?................................................................................................84
15.3 Classificeren van ontwikkelingsstoornissen.............................................................................85
15.4 Ontwikkelingsstoornissen........................................................................................................85
15.5 Gedragsstoornissen.................................................................................................................86
15.6 Aandachtsdeficientie/hyperactiviteitsstoornis (ADHD)...........................................................86
15.7 Depressie bij kinderen.............................................................................................................87
15.8 Autismespectrumstoornis........................................................................................................87
Hoofdstuk 16 Ontwikkeling in volwassenheid.....................................................................................89
3
, 16.1 Het belang van het perspectief van een levenspanne.............................................................89
16.2 Fysieke veranderingen tijdens de volwassenheid....................................................................89
16.3 Cognitieve en gedragsmatige veranderingen in de volwassenheid.........................................90
16.4 Sociale ontwikkeling in de volwassenheid...............................................................................91
16.5 Succesvol verouderen..............................................................................................................93
4
