Hoofdstuk 1: Een inleiding in de ontwikkeling van het kind
Ontwikkelingspsychologie = De wetenschappelijke studie naar groei, verandering en
stabiliteit bij mensen, van conceptie tot ouderdom, maar met een accent op de jaren tot
de volwassenheid.
Onderzoek naar ontwikkeling van kinderen is te verdelen in vier centrale thema’s:
1. Fysieke ontwikkeling = Ontwikkeling die betrekking heeft op de fysieke opbouw
van het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en
de behoefte aan eten, drinken en slaap.
➔ VB: Wat zijn de voordelen van borstvoeding
2. Cognitieve ontwikkeling = Ontwikkeling die betrekking heeft op intellectuele
vermogens, zoals denken, leren, geheugen en probleemoplossing.
➔ VB: Wat zijn de effecten van tv-kijken.
3. Sociaal-emotionele (/persoonlijkheids-) ontwikkeling = Ontwikkeling die
betrekking heeft op sociale relaties, interacties met anderen en op het omgaan
met emoties.
➔ VB: Wat is de beste manier om kinderen gewenst gedrag aan te
leren.
4. Persoonlijkheidsontwikkeling = Ontwikkeling van duurzame gedragingen en
(karakter)eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden.
➔ VB: Heeft een kleuter een besef van goed en fout?
Belangrijke globale onderverdeling van leeftijdsgroepen:
● Prenatale periode (van conceptie tot geboorte);
● Babytijd (van geboorte tot twee jaar);
● Peuter- en kleutertijd (van twee tot zes jaar);
● Schooltijd (van zes tot twaalf jaar);
● Adolescentie (van twaalf tot twintig jaar);
Sociale constructie = Een idee over de realiteit dat weliswaar geaccepteerd is, maar
afhangt van de maatschappij en de cultuur op een bepaald moment.
Prepuberteit = De periode voorafgaand aan de puberteit, waarin alle (hormonale)
veranderingen in het lichaam optreden, maar deze nog niet buitenaf zichtbaar zijn.
Cohort = Een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek zijn geboren.
Normatieve gebeurtenissen = Gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen
binnen een groep op dezelfde manier voltrekken. ze kunnen historisch, leeftijdsgebonden
of sociaal-cultureel bepaald zijn.
Cohorteffecten = Voorbeelden van historisch bepaalde invloeden: omgevingsinvloeden
en biologische invloeden die verbonden zijn aan een specifiek historisch moment.
Leeftijdsgebonden invloeden = zijn biologische invloeden en omgevingsinvloeden die
gelijk zijn voor mensen in een bepaalde leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze
opgroeien.
,Niet-normatieve invloeden = Specifieke gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven
van een bepaald persoon, terwijl de meeste andere mensen hier niet mee te maken
krijgen.
Continue verandering = Geleidelijke kwantitatieve, (hoeveelheid), ontwikkeling,
waarbij prestaties op een bepaald niveau voortvloeien uit die op de vorige niveaus.
Discontinue verandering = Ontwikkeling die in aparte stappen of stadia plaatsvindt,
en waarbij elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief, (inhoud en hoedanigheid), anders
is dan gedrag in eerdere stadia.
Kritieke periode = Een specifieke tijdsspanne in de ontwikkeling waarin een bepaalde
gebeurtenis de grootste, en zelfs onomkeerbare, gevolgen heeft. Komen voor wanneer
de aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli noodzakelijk is voor een
normale ontwikkeling, of wanneer blootstelling aan bepaalde stimuli (=prikkels waarop
een organisme reageert), abnormale ontwikkeling tot gevolg heeft.
Plasticiteit = De mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysieke
structuur veranderbaar is.
➔ Hierdoor spreken ontwikkelingspsychologen liever van gevoelige perioden =
Een afgebakende tijdsspanne, meestal vroeg in het leven, waarin mensen extra
gevoelig zijn voor bepaalde omgevingsinvloeden en sterk ontvankelijk zijn voor
het leren van specifieke vaardigheden.
Kritieke periode Gevoelige periode
Er wordt aangenomen dat het Het ontbreken van bepaalde
permanente en onomkeerbare gevolgen omgevingsinvloeden kan de ontwikkeling
heeft wanneer een zich ontwikkelend verstoren, maar latere ervaringen kunnen
individu bepaalde invloeden mist. deze tekorten weer opheffen.
➔ Ontkent de plasticiteit.
Er is in elk levensstadium sprake van ontwikkelingsgroei en -verandering. intelligentie
blijft bijvoorbeeld trainbaar tot ver na onze adolescentie. Dit heeft ook te maken met de
grote invloed die de sociale omgeving heeft op de ontwikkeling.
Nature-nurturedebat = De discussie over de oorsprong van ons gedrag en onze
eigenschappen; in hoeverre komen deze voort uit onze aanleg en in hoeverre uit onze
opvoeding en leefomgeving?
● Nature = Eigenschappen, vermogens en capaciteiten die mensen van hun
ouders erven.
● Nurture = Verwijst naar de omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen.
➔ Worden onze eigenschappen en ons gedrag alleen door nature of
nurture bepaald? VB: Is intelligentie primair bepaald door erfelijke,
genetische factoren (nature) of door omgevingsfactoren (nurture).
Maturatie = Het proces van het zich geleidelijk ontvouwen van voorbestemde
genetische informatie.
,Tegenwoordig wordt aangenomen dat gedrag een biopsychosociale verklaring nodig
heeft, waarbij de verschillende biologische, psychische en sociale factoren elkaar
wederzijds beïnvloeden.
Enkele te verwachten toekomsttrends zijn:
● Groeiende specialisatie
● Meer samenwerking tussen verschillende vakgebieden
● Meer aandacht voor diversiteitsvraagstukken
● Een nog grotere invloed van de ontwikkelingspsychologie op maatschappelijke
kwesties.
Hoofdstuk 5: De fysieke ontwikkeling in de babytijd
5.1.2: Het zenuwstelsel en de hersenen: de fundamenten van onze
ontwikkeling.
Neuronen = De basiscel van het zenuwstelsel.
Neuronen hebben een cellichaam dat een nucleus of celkern bevat. Verder kunnen
neuronen met andere cellen communiceren, dit onderscheidt ze van andere cellen. Dit
doen ze via dendrieten = Ontvangen boodschappen van andere cellen.
Axon = Het deel van het neuron dat boodschappen bevat die bestemd zijn voor andere
neuronen.
Neurotransmitter = Stof die het mogelijk maakt dat neuronen met elkaar
communiceren. Deze neurotransmitters reizen door minuscule ruimten tussen neuronen.
Deze ruimten heten synapsen.
➔ Baby’s hebben bij hun geboorte ± honderd tot tweehonderd miljard
neuronen.
In de eerste twee jaar brengen de babyhersenen miljarden nieuwe verbindingen tussen
neuronen tot stand. Baby’s worden geboren
met meer neuronen, dan dat ze nodig hebben.
Snoeien van synapsen = Als de ervaringen
die iemand opdoet bepaalde
zenuwverbindingen niet stimuleren, worden
deze net als ongebruikte neuronen,
geëlimineerd en sterven ze af. Het resultaat is
dat wel geactiveerde neuronen uitgebreidere
communicatienetwerken kunnen vormen met
andere neuronen en het zenuwstelsel
efficiënter wordt.
Myeline = Een vettige substantie die de neuronen beschermt en de overdracht van
zenuwsignalen versnelt.
Hersenschors = De bovenste laag van de hersenen. Is verantwoordelijk voor denken
en redeneren, zich verder ontwikkelingen en onderlinge verbindingen vormen. Zo maken
, de synapsen en myelinisering na drie a vier maanden een groeispurt door in het gebied
van de hersenschors dat betrokken is bij auditieve en visuele vaardigheden. Deze groei
correspondeert met de snelle toename in auditieve en visuele vaardigheden.
Subcorticale niveaus = Zijn verantwoordelijk voor basale activiteiten als ademhaling
en hartslag en zijn bij de geboorte het meest ontwikkeld.
Shakenbabysyndroom = Een syndroom dat zich voor kan doen als een verzorger een
baby hardhandig door elkaar schudt, doorgaans uit onmacht, frustratie of woede over
het onophoudelijke huilen.
Plasticiteit = De mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysieke
structuur veranderbaar is. Zonder deze plasticiteit is het onmogelijk om opgedane kennis
op te slaan.
Baby’s met hersenletsel hebben meestal minder schade en herstellen vollediger dan
volwassenen met gelijksoortige typen hersenletsel.
Gevoelige periode = Een afgebakende tijdspanne, meestal in vroeg in het leven,
waarin mensen extra gevoelig zijn voor omgevingsinvloeden en sterk ontvankelijk zijn
voor het leren van specifieke vaardigheden.
5.2.1: Reflexen: onze aangeboren fysieke vaardigheden
Reflex = Niet-aangeleerde, gestructureerde, onvrijwillige respons die automatisch
optreedt in de aanwezigheid van bepaalde stimuli. Pasgeboren baby’s betreden de
wereld met een uitgebreid repertoire aan gedragspatronen die hen beschermen en hen
helpen zich aan nieuwe omgevingen aan te passen.
Het geleidelijk verdwijnen van reflexen wordt toegeschreven aan het feit dat baby’s
steeds meer controle krijgen over hun bewegingen. Ze zijn beter in staat om hun spieren
te beheersen.
Ontwikkelingspsychologie = De wetenschappelijke studie naar groei, verandering en
stabiliteit bij mensen, van conceptie tot ouderdom, maar met een accent op de jaren tot
de volwassenheid.
Onderzoek naar ontwikkeling van kinderen is te verdelen in vier centrale thema’s:
1. Fysieke ontwikkeling = Ontwikkeling die betrekking heeft op de fysieke opbouw
van het lichaam, zoals de hersenen, het zenuwstelsel, de spieren, de zintuigen en
de behoefte aan eten, drinken en slaap.
➔ VB: Wat zijn de voordelen van borstvoeding
2. Cognitieve ontwikkeling = Ontwikkeling die betrekking heeft op intellectuele
vermogens, zoals denken, leren, geheugen en probleemoplossing.
➔ VB: Wat zijn de effecten van tv-kijken.
3. Sociaal-emotionele (/persoonlijkheids-) ontwikkeling = Ontwikkeling die
betrekking heeft op sociale relaties, interacties met anderen en op het omgaan
met emoties.
➔ VB: Wat is de beste manier om kinderen gewenst gedrag aan te
leren.
4. Persoonlijkheidsontwikkeling = Ontwikkeling van duurzame gedragingen en
(karakter)eigenschappen die de ene persoon van de andere onderscheiden.
➔ VB: Heeft een kleuter een besef van goed en fout?
Belangrijke globale onderverdeling van leeftijdsgroepen:
● Prenatale periode (van conceptie tot geboorte);
● Babytijd (van geboorte tot twee jaar);
● Peuter- en kleutertijd (van twee tot zes jaar);
● Schooltijd (van zes tot twaalf jaar);
● Adolescentie (van twaalf tot twintig jaar);
Sociale constructie = Een idee over de realiteit dat weliswaar geaccepteerd is, maar
afhangt van de maatschappij en de cultuur op een bepaald moment.
Prepuberteit = De periode voorafgaand aan de puberteit, waarin alle (hormonale)
veranderingen in het lichaam optreden, maar deze nog niet buitenaf zichtbaar zijn.
Cohort = Een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek zijn geboren.
Normatieve gebeurtenissen = Gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen
binnen een groep op dezelfde manier voltrekken. ze kunnen historisch, leeftijdsgebonden
of sociaal-cultureel bepaald zijn.
Cohorteffecten = Voorbeelden van historisch bepaalde invloeden: omgevingsinvloeden
en biologische invloeden die verbonden zijn aan een specifiek historisch moment.
Leeftijdsgebonden invloeden = zijn biologische invloeden en omgevingsinvloeden die
gelijk zijn voor mensen in een bepaalde leeftijdsgroep, ongeacht waar of wanneer ze
opgroeien.
,Niet-normatieve invloeden = Specifieke gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven
van een bepaald persoon, terwijl de meeste andere mensen hier niet mee te maken
krijgen.
Continue verandering = Geleidelijke kwantitatieve, (hoeveelheid), ontwikkeling,
waarbij prestaties op een bepaald niveau voortvloeien uit die op de vorige niveaus.
Discontinue verandering = Ontwikkeling die in aparte stappen of stadia plaatsvindt,
en waarbij elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief, (inhoud en hoedanigheid), anders
is dan gedrag in eerdere stadia.
Kritieke periode = Een specifieke tijdsspanne in de ontwikkeling waarin een bepaalde
gebeurtenis de grootste, en zelfs onomkeerbare, gevolgen heeft. Komen voor wanneer
de aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli noodzakelijk is voor een
normale ontwikkeling, of wanneer blootstelling aan bepaalde stimuli (=prikkels waarop
een organisme reageert), abnormale ontwikkeling tot gevolg heeft.
Plasticiteit = De mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysieke
structuur veranderbaar is.
➔ Hierdoor spreken ontwikkelingspsychologen liever van gevoelige perioden =
Een afgebakende tijdsspanne, meestal vroeg in het leven, waarin mensen extra
gevoelig zijn voor bepaalde omgevingsinvloeden en sterk ontvankelijk zijn voor
het leren van specifieke vaardigheden.
Kritieke periode Gevoelige periode
Er wordt aangenomen dat het Het ontbreken van bepaalde
permanente en onomkeerbare gevolgen omgevingsinvloeden kan de ontwikkeling
heeft wanneer een zich ontwikkelend verstoren, maar latere ervaringen kunnen
individu bepaalde invloeden mist. deze tekorten weer opheffen.
➔ Ontkent de plasticiteit.
Er is in elk levensstadium sprake van ontwikkelingsgroei en -verandering. intelligentie
blijft bijvoorbeeld trainbaar tot ver na onze adolescentie. Dit heeft ook te maken met de
grote invloed die de sociale omgeving heeft op de ontwikkeling.
Nature-nurturedebat = De discussie over de oorsprong van ons gedrag en onze
eigenschappen; in hoeverre komen deze voort uit onze aanleg en in hoeverre uit onze
opvoeding en leefomgeving?
● Nature = Eigenschappen, vermogens en capaciteiten die mensen van hun
ouders erven.
● Nurture = Verwijst naar de omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen.
➔ Worden onze eigenschappen en ons gedrag alleen door nature of
nurture bepaald? VB: Is intelligentie primair bepaald door erfelijke,
genetische factoren (nature) of door omgevingsfactoren (nurture).
Maturatie = Het proces van het zich geleidelijk ontvouwen van voorbestemde
genetische informatie.
,Tegenwoordig wordt aangenomen dat gedrag een biopsychosociale verklaring nodig
heeft, waarbij de verschillende biologische, psychische en sociale factoren elkaar
wederzijds beïnvloeden.
Enkele te verwachten toekomsttrends zijn:
● Groeiende specialisatie
● Meer samenwerking tussen verschillende vakgebieden
● Meer aandacht voor diversiteitsvraagstukken
● Een nog grotere invloed van de ontwikkelingspsychologie op maatschappelijke
kwesties.
Hoofdstuk 5: De fysieke ontwikkeling in de babytijd
5.1.2: Het zenuwstelsel en de hersenen: de fundamenten van onze
ontwikkeling.
Neuronen = De basiscel van het zenuwstelsel.
Neuronen hebben een cellichaam dat een nucleus of celkern bevat. Verder kunnen
neuronen met andere cellen communiceren, dit onderscheidt ze van andere cellen. Dit
doen ze via dendrieten = Ontvangen boodschappen van andere cellen.
Axon = Het deel van het neuron dat boodschappen bevat die bestemd zijn voor andere
neuronen.
Neurotransmitter = Stof die het mogelijk maakt dat neuronen met elkaar
communiceren. Deze neurotransmitters reizen door minuscule ruimten tussen neuronen.
Deze ruimten heten synapsen.
➔ Baby’s hebben bij hun geboorte ± honderd tot tweehonderd miljard
neuronen.
In de eerste twee jaar brengen de babyhersenen miljarden nieuwe verbindingen tussen
neuronen tot stand. Baby’s worden geboren
met meer neuronen, dan dat ze nodig hebben.
Snoeien van synapsen = Als de ervaringen
die iemand opdoet bepaalde
zenuwverbindingen niet stimuleren, worden
deze net als ongebruikte neuronen,
geëlimineerd en sterven ze af. Het resultaat is
dat wel geactiveerde neuronen uitgebreidere
communicatienetwerken kunnen vormen met
andere neuronen en het zenuwstelsel
efficiënter wordt.
Myeline = Een vettige substantie die de neuronen beschermt en de overdracht van
zenuwsignalen versnelt.
Hersenschors = De bovenste laag van de hersenen. Is verantwoordelijk voor denken
en redeneren, zich verder ontwikkelingen en onderlinge verbindingen vormen. Zo maken
, de synapsen en myelinisering na drie a vier maanden een groeispurt door in het gebied
van de hersenschors dat betrokken is bij auditieve en visuele vaardigheden. Deze groei
correspondeert met de snelle toename in auditieve en visuele vaardigheden.
Subcorticale niveaus = Zijn verantwoordelijk voor basale activiteiten als ademhaling
en hartslag en zijn bij de geboorte het meest ontwikkeld.
Shakenbabysyndroom = Een syndroom dat zich voor kan doen als een verzorger een
baby hardhandig door elkaar schudt, doorgaans uit onmacht, frustratie of woede over
het onophoudelijke huilen.
Plasticiteit = De mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysieke
structuur veranderbaar is. Zonder deze plasticiteit is het onmogelijk om opgedane kennis
op te slaan.
Baby’s met hersenletsel hebben meestal minder schade en herstellen vollediger dan
volwassenen met gelijksoortige typen hersenletsel.
Gevoelige periode = Een afgebakende tijdspanne, meestal in vroeg in het leven,
waarin mensen extra gevoelig zijn voor omgevingsinvloeden en sterk ontvankelijk zijn
voor het leren van specifieke vaardigheden.
5.2.1: Reflexen: onze aangeboren fysieke vaardigheden
Reflex = Niet-aangeleerde, gestructureerde, onvrijwillige respons die automatisch
optreedt in de aanwezigheid van bepaalde stimuli. Pasgeboren baby’s betreden de
wereld met een uitgebreid repertoire aan gedragspatronen die hen beschermen en hen
helpen zich aan nieuwe omgevingen aan te passen.
Het geleidelijk verdwijnen van reflexen wordt toegeschreven aan het feit dat baby’s
steeds meer controle krijgen over hun bewegingen. Ze zijn beter in staat om hun spieren
te beheersen.
