Antropologie en Sociaal Werk
Hoofdstuk 1 – De sociaal werker als antropoloog
1.2 Culturele antropologie
Culturele antropologie als wetenschap is ontstaan ten tijde van de industriële revolutie en de
daarmee gepaard gaande koloniale expansiedrift van westerse landen in Azië, Afrika, de Pacifische
eilanden, Zuid- en Midden Amerika en de Noordpool.
19e eeuw was Groot-Brittannië een van de machtigste landen ter wereld.
Kolonialisme: de meest zekere manier om gebieden als grondstoffenleverancier en afzetgebied te
gebruiken, is zo veel mogelijk gebieden te veroveren.
Moderne imperialisme: tweede periode van kolonisatie. Eerst werden de kolonies alleen gebruikt als
handelspost, in 1850 kregen de kolonies ook politieke invloed op eigen land.
Drie motieven van het moderne imperialisme:
De behoefte aan grondstoffen
De afzetmarkt
Het opbouwen van een groot koloniaal rijk
Rond de 18e en 19e eeuw kreeg West-Europa een grote voorsprong door de industriële revolutie op
andere werelddelen wat betreft wetenschap, techniek en industrie.
1.3 Cultuur
Een cultureel antropoloog bekijkt de ms als een cultureel wezen. Culturele antropologie bestaat uit
drie Latijnse woorden;
Kolere = cultuur
Antropos = mens
Logos = wetenschap
Cultuur: algemene patroon van menselijke activiteiten en de symbolische structuren die deze
activiteit een betekenis geven. Alles wat door de samenleving wordt voortgebracht.
Cultuurdefinities
Er zijn veel verschillende definities van het woord cultuur, iedereen omschrijft het weer anders. Er
zijn 3 overeenkomende kenmerken; (Tajfel, 1981)
Cultuur is aangeleerd; cultuur wordt aangeleerd door de sociale omgeving. Vooral de
natuurlijke omstandigheden waarin mensen moesten overleven bepalen de basis van de
leefregels, de zeden en gewoonten, normen en waarden van groepen. Cultuur is ook de
uiting van hoe wij betekenis geven aan de wereld om ons heen.
Cultuur is aan verandering onderhevig; cultuur is veranderlijk. De levensomstandigheden van
groepen konden in de loop van de tijd veranderen, waardoor de leefregels, normen en
waarden mee veranderen.
Creolisering: door de wederzijdse beïnvloeding van culturen, een nieuwe samen gesmolten
cultuur ontstaat.
Cultuur is situationeel bepaald: alle subgroepen hebben een eigen cultuur opgebouwd en
verwachten dat je je gedrag aanpast aan de ‘codes’ van de verschillende subculturen.
, Complexe industriële samenleving: veel verschillende subculturen. Als mens behoor je dus
tot meerdere groepen.
Amerikaanse kunstenaar Cindy Sherman portretteerde zichzelf honderden keren. Geen één
portret is hetzelfde, hiermee wou ze laten zien dat zij nooit dezelfde vrouw is, maar
verschillende rollen in verschillende omgevingen speelt.
1.4 Veldwerk en participerende observatie
Emic-benadering: gaat uit van het bestudeerde binnen het systeem van een cultuur en de structuur
daarbinnen, maar niet het systeem als zodanig. Je kan hierbij ook spreken over het
‘insidersperspectief’, dat uitgaat van onderzoek vanuit de persoonlijke ervaring of de cultuur waarvan
de onderzoeker deel uitmaakt.
Participerende observatie: participeren= meedoen, en observatie=waarnemen. Door actief mee te
doen aan het normale leven probeert de velwerker het vertrouwen te winnen van de lokale
bevolking en te bereiken dat hij het sociale leven zo authentiek mogelijk kan waarnemen. Het doel is
te onderzoeken of mensen hetzelfde doen als dat ze zeggen.
Frontstage identiteit: de publieke identiteit die mensen graag laten zien, een identiteit die er
mogelijkerwijs positiever uitziet dan het geval is.
Backstage identiteit: de privé-identiteit, die mensen liever voor zichzelf houden en niet zo snel laten
zien.
Als antropoloog is het belangrijk dat je goed kunt observeren. Observatie is bewust kijken hoe iets
gebeurt of hoe iemand zich gedraagt. Je wilt een bepaald persoon of een bepaalde situatie
observeren en daarom ga je opzettelijk gebruikmaken van je zintuigen.
Een antropoloog maakt veel gebruik van gestructureerde observatieschema’s, dat wil zeggen dat hij
van tevoren heeft vastgesteld welke levensterreinen hij gaat observeren.
1.5 Thick description en het wezen van de Ander
Clifford Geertz (1973) spreekt over thick description, of terwijl het geven van een uitgebreid beeld
van omstandigheden, situaties, mechanismen en andere relevante onderwerpen binnen het
onderzoek door middel van veel omvattende en gedetailleerde beschrijvingen. Het houdt in dat
observaties in veldwerk in wisselwerking met de omgeving worden beschreven in een dagboek.
Het wezen van de ander
Een belangrijke taak van een antropoloog is om tot het wezen van de mens en zijn omringende
samenleving door te dringen en zijn gevoeligheden boven tafel te krijgen. Om tot het wezen van de
ander door te dringen en de ander van binnenuit te begrijpen, moet de antropoloog zo veel mogelijk
leren de wereld vanuit de positie van de ander te bekijken en te doen alsof hij de ander is.
Empathie: inlevingsvermogen, de kunde of vaardigheid om je in te leven in de gevoelens van
anderen. Het is een cruciale kwaliteit van een antropoloog.
1.6 Veldwerk en outreachend werken
Outreachend werken: wanneer je als sociaal werker de wijk ingaat en hier het vertrouwen met de
buurtbewoners moet opbouwen.
Thomas Chalmers (1780-1847) is een belangrijke grondlegger van het outreachend werken. Hij
raadde de armen af om een beroep te doen op de institutionele armenzorg, omdat hij ervan
overtuigd was dat onderlinge buurtsolidariteit en opvoedondersteuning door sociaalwerkers veel
effectiever zou zijn dan de ‘aalmoezen’ die de overheid gaf.
, Door sociale vaardigheden aan te leren zelf de problemen wel aan kon pakken. Opgenomen in de
gemeenschap konden armen door ‘werk, scholing en goede manieren’ hun eigen
verantwoordelijkheid inhoud geven en sociaal uit de armoede klimmen.
Help to help themselves: eerste basisconcept van het sociaal werk, werd gedragen door friendly
visitors.
Friendly visitors: sociaalwerkstudenten, dienden de situatie van de armen in kaart te brengen.
Normatief sociaal werk: sociaal werkers proberen vanuit een superieure positie de cliënten
‘beschaafder’ te maken.
evolutionisme van Charles Darwin
Katholieke missionarissen en protestantse zendelingen brachten de inheemse bevolking vooral
cultuur bij via onderwijs. Bijv. christelijke scholen bouwen, overgang tot christendom kwam dan
soms vanzelf.
Eropaf-methode: verantwoordelijkheid van publieke organisaties voor het wel en wee van burgers.
Balans tussen passieve en actieve grondrechten (outreachend werken, bemoeizorg).
Edward Burnett Tylor
Animisme: geloven in het bestaan van goede en kwade geesten, die kunnen huizen in onder meer
bomen, dieren en gebruiksvoorwerpen.
Monogetisch evolutionisme: elke cultuur maakt een evolutie door via verschillende stadia.
Bijv. de mens: wild --> archaïsch --> complexe, beschaafde mens.
Religie: natuurgoden --> meerdere goden --> 1 god.
1.7 Het structureel functionalisme
Belangrijke grondleggers: Bronislaw Malinowski, Émile Durkheim, Marcel Mauss en Herbert Gans.
zien cultuur als elke vorm van aangeleerd gedrag, ligt niet vast in de genen.
- Sociale ongelijkheid = onvermijdelijk. Manier van positieverdeling is logisch, sommigen
hebben meer talent.
- Alleen sociale structuur (onderwijs of hulpverlening) draagt positief bij aan de opvoeding.
Gezin heeft een belangrijke maatschappelijke functie: economische taak, biologische taak en
koesterende taak --> manifeste functies.
Latente functies: onbewuste functies.
- Disfunctioneren van een systeem heeft een negatieve uitwerking op het voortbestaan van de
samenleving als geheel.
Rituelen: sociale cohesie en harmonie binnen een gemeenschap herstellen.
Sociaal werk --> ritueel dat als functie heeft om de samenleving in evenwicht te behouden.
Mary Ellen Richmond legde met haar boek ‘Social Diagnosis’ een belangrijk fundament voor de
wetenschappelijke methodiekontwikkeling van het professionele sociaal werk.
Social casework: methodisch hulpverlenen aan personen en gezinnen van een zeker
intelligentieniveau die goed in staat zijn om hun eigen zegje te doen.
Marie Kamphuis bekendste ‘Amerikagangster’ met haar boek ‘Wat is social casework?’.
maatschappelijk werk = repareren van aanpassingsproblemen (aanpassingshulp).
1.8 Conflictsociologie
Conflictsociologie is materialistisch ideeën en opvattingen zijn slechts het product van de
materiële omstandigheden waaronder mensen leven (economische verhoudingen).
Hoofdstuk 1 – De sociaal werker als antropoloog
1.2 Culturele antropologie
Culturele antropologie als wetenschap is ontstaan ten tijde van de industriële revolutie en de
daarmee gepaard gaande koloniale expansiedrift van westerse landen in Azië, Afrika, de Pacifische
eilanden, Zuid- en Midden Amerika en de Noordpool.
19e eeuw was Groot-Brittannië een van de machtigste landen ter wereld.
Kolonialisme: de meest zekere manier om gebieden als grondstoffenleverancier en afzetgebied te
gebruiken, is zo veel mogelijk gebieden te veroveren.
Moderne imperialisme: tweede periode van kolonisatie. Eerst werden de kolonies alleen gebruikt als
handelspost, in 1850 kregen de kolonies ook politieke invloed op eigen land.
Drie motieven van het moderne imperialisme:
De behoefte aan grondstoffen
De afzetmarkt
Het opbouwen van een groot koloniaal rijk
Rond de 18e en 19e eeuw kreeg West-Europa een grote voorsprong door de industriële revolutie op
andere werelddelen wat betreft wetenschap, techniek en industrie.
1.3 Cultuur
Een cultureel antropoloog bekijkt de ms als een cultureel wezen. Culturele antropologie bestaat uit
drie Latijnse woorden;
Kolere = cultuur
Antropos = mens
Logos = wetenschap
Cultuur: algemene patroon van menselijke activiteiten en de symbolische structuren die deze
activiteit een betekenis geven. Alles wat door de samenleving wordt voortgebracht.
Cultuurdefinities
Er zijn veel verschillende definities van het woord cultuur, iedereen omschrijft het weer anders. Er
zijn 3 overeenkomende kenmerken; (Tajfel, 1981)
Cultuur is aangeleerd; cultuur wordt aangeleerd door de sociale omgeving. Vooral de
natuurlijke omstandigheden waarin mensen moesten overleven bepalen de basis van de
leefregels, de zeden en gewoonten, normen en waarden van groepen. Cultuur is ook de
uiting van hoe wij betekenis geven aan de wereld om ons heen.
Cultuur is aan verandering onderhevig; cultuur is veranderlijk. De levensomstandigheden van
groepen konden in de loop van de tijd veranderen, waardoor de leefregels, normen en
waarden mee veranderen.
Creolisering: door de wederzijdse beïnvloeding van culturen, een nieuwe samen gesmolten
cultuur ontstaat.
Cultuur is situationeel bepaald: alle subgroepen hebben een eigen cultuur opgebouwd en
verwachten dat je je gedrag aanpast aan de ‘codes’ van de verschillende subculturen.
, Complexe industriële samenleving: veel verschillende subculturen. Als mens behoor je dus
tot meerdere groepen.
Amerikaanse kunstenaar Cindy Sherman portretteerde zichzelf honderden keren. Geen één
portret is hetzelfde, hiermee wou ze laten zien dat zij nooit dezelfde vrouw is, maar
verschillende rollen in verschillende omgevingen speelt.
1.4 Veldwerk en participerende observatie
Emic-benadering: gaat uit van het bestudeerde binnen het systeem van een cultuur en de structuur
daarbinnen, maar niet het systeem als zodanig. Je kan hierbij ook spreken over het
‘insidersperspectief’, dat uitgaat van onderzoek vanuit de persoonlijke ervaring of de cultuur waarvan
de onderzoeker deel uitmaakt.
Participerende observatie: participeren= meedoen, en observatie=waarnemen. Door actief mee te
doen aan het normale leven probeert de velwerker het vertrouwen te winnen van de lokale
bevolking en te bereiken dat hij het sociale leven zo authentiek mogelijk kan waarnemen. Het doel is
te onderzoeken of mensen hetzelfde doen als dat ze zeggen.
Frontstage identiteit: de publieke identiteit die mensen graag laten zien, een identiteit die er
mogelijkerwijs positiever uitziet dan het geval is.
Backstage identiteit: de privé-identiteit, die mensen liever voor zichzelf houden en niet zo snel laten
zien.
Als antropoloog is het belangrijk dat je goed kunt observeren. Observatie is bewust kijken hoe iets
gebeurt of hoe iemand zich gedraagt. Je wilt een bepaald persoon of een bepaalde situatie
observeren en daarom ga je opzettelijk gebruikmaken van je zintuigen.
Een antropoloog maakt veel gebruik van gestructureerde observatieschema’s, dat wil zeggen dat hij
van tevoren heeft vastgesteld welke levensterreinen hij gaat observeren.
1.5 Thick description en het wezen van de Ander
Clifford Geertz (1973) spreekt over thick description, of terwijl het geven van een uitgebreid beeld
van omstandigheden, situaties, mechanismen en andere relevante onderwerpen binnen het
onderzoek door middel van veel omvattende en gedetailleerde beschrijvingen. Het houdt in dat
observaties in veldwerk in wisselwerking met de omgeving worden beschreven in een dagboek.
Het wezen van de ander
Een belangrijke taak van een antropoloog is om tot het wezen van de mens en zijn omringende
samenleving door te dringen en zijn gevoeligheden boven tafel te krijgen. Om tot het wezen van de
ander door te dringen en de ander van binnenuit te begrijpen, moet de antropoloog zo veel mogelijk
leren de wereld vanuit de positie van de ander te bekijken en te doen alsof hij de ander is.
Empathie: inlevingsvermogen, de kunde of vaardigheid om je in te leven in de gevoelens van
anderen. Het is een cruciale kwaliteit van een antropoloog.
1.6 Veldwerk en outreachend werken
Outreachend werken: wanneer je als sociaal werker de wijk ingaat en hier het vertrouwen met de
buurtbewoners moet opbouwen.
Thomas Chalmers (1780-1847) is een belangrijke grondlegger van het outreachend werken. Hij
raadde de armen af om een beroep te doen op de institutionele armenzorg, omdat hij ervan
overtuigd was dat onderlinge buurtsolidariteit en opvoedondersteuning door sociaalwerkers veel
effectiever zou zijn dan de ‘aalmoezen’ die de overheid gaf.
, Door sociale vaardigheden aan te leren zelf de problemen wel aan kon pakken. Opgenomen in de
gemeenschap konden armen door ‘werk, scholing en goede manieren’ hun eigen
verantwoordelijkheid inhoud geven en sociaal uit de armoede klimmen.
Help to help themselves: eerste basisconcept van het sociaal werk, werd gedragen door friendly
visitors.
Friendly visitors: sociaalwerkstudenten, dienden de situatie van de armen in kaart te brengen.
Normatief sociaal werk: sociaal werkers proberen vanuit een superieure positie de cliënten
‘beschaafder’ te maken.
evolutionisme van Charles Darwin
Katholieke missionarissen en protestantse zendelingen brachten de inheemse bevolking vooral
cultuur bij via onderwijs. Bijv. christelijke scholen bouwen, overgang tot christendom kwam dan
soms vanzelf.
Eropaf-methode: verantwoordelijkheid van publieke organisaties voor het wel en wee van burgers.
Balans tussen passieve en actieve grondrechten (outreachend werken, bemoeizorg).
Edward Burnett Tylor
Animisme: geloven in het bestaan van goede en kwade geesten, die kunnen huizen in onder meer
bomen, dieren en gebruiksvoorwerpen.
Monogetisch evolutionisme: elke cultuur maakt een evolutie door via verschillende stadia.
Bijv. de mens: wild --> archaïsch --> complexe, beschaafde mens.
Religie: natuurgoden --> meerdere goden --> 1 god.
1.7 Het structureel functionalisme
Belangrijke grondleggers: Bronislaw Malinowski, Émile Durkheim, Marcel Mauss en Herbert Gans.
zien cultuur als elke vorm van aangeleerd gedrag, ligt niet vast in de genen.
- Sociale ongelijkheid = onvermijdelijk. Manier van positieverdeling is logisch, sommigen
hebben meer talent.
- Alleen sociale structuur (onderwijs of hulpverlening) draagt positief bij aan de opvoeding.
Gezin heeft een belangrijke maatschappelijke functie: economische taak, biologische taak en
koesterende taak --> manifeste functies.
Latente functies: onbewuste functies.
- Disfunctioneren van een systeem heeft een negatieve uitwerking op het voortbestaan van de
samenleving als geheel.
Rituelen: sociale cohesie en harmonie binnen een gemeenschap herstellen.
Sociaal werk --> ritueel dat als functie heeft om de samenleving in evenwicht te behouden.
Mary Ellen Richmond legde met haar boek ‘Social Diagnosis’ een belangrijk fundament voor de
wetenschappelijke methodiekontwikkeling van het professionele sociaal werk.
Social casework: methodisch hulpverlenen aan personen en gezinnen van een zeker
intelligentieniveau die goed in staat zijn om hun eigen zegje te doen.
Marie Kamphuis bekendste ‘Amerikagangster’ met haar boek ‘Wat is social casework?’.
maatschappelijk werk = repareren van aanpassingsproblemen (aanpassingshulp).
1.8 Conflictsociologie
Conflictsociologie is materialistisch ideeën en opvattingen zijn slechts het product van de
materiële omstandigheden waaronder mensen leven (economische verhoudingen).
