College aantekeningen Grondrechten

HC1 Grondrechten
Introductie/Grondrechtenbescherming en de nationale rechtsorde

- Opbouw van deze cursus
o HC 1 Introductie/Grondrechtenbescherming en de nationale rechtsorde (vandaag)
o HC 2 Grondrechtenbescherming en de internationale rechtsorde (EVRM) (volgende keer)
o HC 3 Grondrechtenbescherming en de EU-rechtsorde
 WC over HC’s 1, 2 en 3
o HC 4 Beperking van grondrechten
 WC over HC 4
o HC 5 Positieve verplichtingen
 WC over HC 5
o HC 6 Horizontale relaties/gelijke behandeling
 WC over HC 6
o HC 7 Uitingsrechten
 WC over HC 7

- Grondrechtenkwesties zijn overal
o Demonstraties in Amsterdam (en elders) tegen racisme tijdens de 1.5 meter lockdown.
Welke grondrechtelijke vragen zijn hiermee gemoeid?
o Heeft een 104-jarige het recht zijn leven te beëindigen?
o Gebruik jij Google Maps? Wat is hier aan de hand? Straat in Berlijn

- Wat zijn grondrechten?
o Bekende voorbeelden:
 De vrijheid van meningsuiting,
 Lichamelijke integriteit,
 De vrijheid van betoging enz.
o Maar hoe leg je het begrip ‘grondrechten’ uit?

- Elementen grondrecht
o Welke elementen van grondrechten kunnen wij benoemen?
 ‘A’ heeft,
 Een aanspraak (recht) op ‘X’,
 Jegens ‘B’,
 Berustend op ‘Y’,
 Af te dwingen voor ‘C’.

- Dragers van grondrechten (1)
o Artikel 1 Grondwet: Grondwet van Nederland
 ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.
Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras,
geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’
o Artikel 3 Grondwet:
 ‘Alle Nederlanders zijn op gelijke voet in openbare dienst benoembaar.’
o Artikel 12 EVRM:

,  ‘Mannen en vrouwen van huwbare leeftijd hebben het recht te huwen en een gezin
te stichten volgens de nationale wetten die de uitoefening van dit recht beheersen.’
- Dragers van grondrechten (2)
o Voorbeelden uit het IVBPR:
 ‘(…) Jeugdige overtreders dienen gescheiden te worden gehouden van volwassenen
(…)’ (artikel 10, derde lid)
 ‘Een ieder heeft het recht welk land ook, met inbegrip van het eigen land, te
verlaten.’ (artikel 12, tweede lid)
 ‘Een vreemdeling die wettig op het grondgebied verblijft van een Staat die partij is
bij dit Verdrag, kan…’ (artikel 13)

- Dragers van grondrechten (3)
 Samenvattend kunnen we zeggen: Individu is drager
o Maar:
 Niet altijd ieder individu
 Bepaalde categorieën personen uitgezonderd
 Andere grondrechtendragers dan individuen
 Groepen personen (bv een vereniging)
 Privaatrechtelijke rechtspersonen (bv bedrijf dat een pand bezit ofzo)

- Dragers van grondrechten (4)
o Naruto  over de aap die een selfie maakte. Dieren hebben geen grondrechten

- Dragers van grondrechten (5)
o Artikel 13 EU-Werkingsverdrag:
 ‘Bij het formuleren en uitvoeren van het beleid van de Unie (…), houden de Unie en
de lidstaten ten volle rekening met hetgeen vereist is voor het welzijn van dieren als
wezens met gevoel, onder eerbiediging van de wettelijke en bestuursrechtelijke
bepalingen en gebruiken van de lidstaten met betrekking tot met name
godsdienstige riten, culturele tradities en regionaal erfgoed.’
 Dier geen drager van grondrechten, waarom?

- Aanspraak (recht) op… (1)
o Grondrechten, mensenrechten of fundamentele rechten?
o Sommigen vinden dat:
 Grondrechten, rechten in de Grondwet zijn
 Mensenrechten, rechten in verdragen zijn (zoals het EVRM)
 Mensenrechten natuurrechtelijke aanspraken zijn (aanspraken los van een
wettelijke/verdragsrechtelijke bron)
 Fundamentele rechten grond– en mensenrechten omvatten
o In deze cursus spreken wij van grondrechten als verzamelterm
o Grondrechten = mensenrechten en fundamentele rechten

- Aanspraak (recht) op… (2)
o Drie ‘generaties’ van grondrechten:
1. Klassieke rechten
2. Sociale rechten

, 3. ‘solidarity rights’


 Klassieke rechten, soms ook vrijheidsrechten, afweerrechten, burgerrechten genoemd
o Oudste soort grondrechten (1e generatie)
o Functie: typisch in te roepen tegen overheid, negatieve verplichting (OH afblijven van mijn
vrijheid)
o Artikel 11, eerste lid, EVRM:
 ‘Een ieder heeft recht op vrijheid van vreedzame vergadering en op vrijheid van
vereniging, met inbegrip van het recht met anderen vakverenigingen op te richten
en zich bij vakverenigingen aan te sluiten voor de bescherming van zijn belangen.’
o Zie verder het EVRM, IVBPR, vooral art. 1-18 Grondwet

 Sociale rechten, soms ook socio-economische rechten genoemd
o Tweede oudste soort grondrechten (2 e generatie)
o Functie: overheidsoptreden/prestatie verlangd, opdracht aan overheid, positieve
verplichting (OH optreden)
o Artikel 20 Grondwet:
1. ‘1. De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van
zorg der overheid.
2. De wet stelt regels omtrent de aanspraken op sociale zekerheid.
3. Nederlanders hier te lande, die niet in het bestaan kunnen voorzien, hebben een bij
de wet te regelen recht op bijstand van overheidswege..’
o Zie verder het ESH, IVESCR, vooral art. 19-23 Grondwet

 ‘solidarity rights’, soms ook groepsrechten genoemd
o Derde oudste (jongste) soort grondrechten (3 e generatie)
o Veelal gericht op groepen en de toekomst
o Zelfbeschikkingsrecht volkeren, recht op ontwikkeling, recht op cultuur en identiteit
(inheemse) volkeren
o Artikel 20, eerste lid, en artikel 24 African Charter on Human and Peoples Rights:
 ‘All peoples shall have the right to existence. They shall have the unquestionable and
inalienable right to selfdetermination.’
 ‘All peoples shall have the right to a general satisfactory environment favourable to
their development.’

- Aanspraak (recht) op… (3)
o Nadruk in deze cursus ligt sterk op klassieke rechten en sociale rechten
o → verschillen tussen klassieke en sociale rechten → gaan we nuanceren
 Overheidsoptreden en klassieke grondrechten, niet alleen -onthouding
 Overheidsonthouding bij sociale grondrechten, niet alleen -optreden
o → bij het onderscheid negatieve/positieve verplichtingen gaat het erom wat grondrechten
van de overheid verlangen om rechten en vrijheden te realiseren (zie hoorcollege 5)

- Aanspraak (recht) op… (4)
o Klassiek of sociaal? Oplettend lezen!
o Artikel 23 Grondwet:

,  Eerste lid: ‘Het onderwijs is een voorwerp van de aanhoudende zorg der regering.’
 Tweede lid: ‘Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht van de
overheid en, voor wat bij de wet aangewezen vormen van onderwijs betreft, het
onderzoek naar de bekwaamheid en de zedelijkheid van hen die onderwijs geven,
een en ander bij de wet te regelen.’

- Aanspraak (recht) op… (5)
o Waar komen deze aanspraken/grondrechten vandaan?
 Oude Grieken (vrijheid voor sommigen/rol van de stadstaat)
 Feodale middeleeuwen (scheiding van kerk/staat; gebrek aan gelijkheid, (9e-15e
eeuw))
 Kerkhervorming (tolerantie van verschillende godsdiensten, 16e/17e eeuw)
 Verlichting (nadruk op reden, individu, 17e/18e eeuw)
 Vestiging van de natiestaat (centralisering van de macht in de 19e/20e eeuw)
 Opkomst van de burgerij (nadruk op eigendomsrecht, kiesrecht in de 19e/20e eeuw)
 Democratische rechtsstaat (omvattende bescherming van grondrechten, 20e eeuw)
 Internationalisering van grondrechten (post-WWII) (zie slide verderop voor positieve
bronnen)

- Aanspraak (recht) op… (6)
o Waarvoor dienen ze?
o Grondslagen van grondrechten?
 Menswaardigheid (aangeboren/inherent?)
 Democratie en menswaardigheid vullen elkaar aan
 Democratie (politieke meerderheid) kan de grondrechten ook schaden
 Minderheid legt zich neer bij meerderheid, meerderheid beschermt minderheid
o Universaliteit van grondrechten?
 Weinig echt universele rechten (ius cogens = folterverbod)
 Geleidelijk hoger eisen stellen aan grondrechtenbescherming (socio-economisch?)
 Grondrechten positiveren (vastleggen/garanderen/afdwingen)
 Moeten rechten universeel zijn? (nee) Gelijkstelling van (niet-)confessioneel
onderwijs? (hebben we weinig)

- Werkingssfeer van grondrechten (1)
o ‘verticaal’/ ‘horizontaal’
o Verticaal (traditionele functie): ‘ten opzichte van de overheid’
o Horizontaal (moderne functie): ‘ten opzichte van derden’
(‘derdenwerking’, burger tegen burger)

- Bronnen van grondrechten
o Waarop berusten grondrechten?
 Nationale juridische bronnen
 De Grondwet, hoofdstuk 1 (en artikel 114?)
 Nadere uitwerking van grondrechten in wetgeving, bijv. Algemene wet
gelijke behandeling
 Europese Unie juridische bronnen