Hoofdstuk 1. Arbeidsrecht in kaart
1.4 Collectieve arbeidsovereenkomst
Een cao is een overeenkomst tussen (een) werkgever(s) of werkgeversorganisatie(s) aan de ene zijde
en (een) werknemersorganisatie(s) aan de andere zijde, waarbij arbeidsvoorwaardenregelingen voor
grotere groepen werknemers worden afgesproken.
Traditionele cao-partijen zijn de werkgeversorganisaties aangesloten bij het VNO-NCW, MKB-
Nederland en LTO Nederland, en aan de werknemerszijde de FNV en de CNV en de VCP bonden.
De meeste cao’s zijn minimum-cao’s. Naar beneden afwijken is niet toegestaan, maar wel naar
boven. Elke afspraak in strijd met de cao is nietig (art. 12 Wet op de cao).
Standaard-cao’s tref je met name aan in sectoren die gefinancierd worden door de overheid
(publieke domein).
Minimum-cao’s vind je daarentegen met name in het private domein.
Cao-bepalingen werken door in de individuele arbeidsovereenkomsten als werkgever en werknemer
beiden lid zijn van een van de contracterende cao partijen. Ook moeten beide onder de
werkingssfeer vallen.
Een cao wordt altijd voor een bepaalde tijd afgesloten. De looptijd van een cao ligt meestal tussen de
één en twee jaar. De cao eindigt van rechtswege of door opzegging. Is de tijdsduur van de cao
verstreken, dan werkt deze cao na totdat er een nieuwe afgesloten is.
Tussen het aflopen van de oude cao en de totstandkoming van de nieuwe cao kan een periode zitten.
In deze cao-loze periode werkt de oude cao na.
De artikel 14-werknemer
Gebonden werkgevers moeten de cao toepassen op gebonden werkgevers. De werkgever die lid is
van een werkgeversorganisatie die de cao heeft afgesloten, is verplicht om die cao-bepalingen ook
toe te passen op werknemers die geen lid zijn van een werknemersorganisatie (artikel 14-
werknemer).
De artikel 14-werknemer kan geen nakoming van de cao vorderen als de werkgever zich daar niet
aan houdt, de door de cao gebonden werknemers (vakbondsleden) en hun vakbond kunnen dat wel.
De vakbond kan een schadevergoeding vorderen op grond van ‘verlies aan prestige en
wervingskracht’ als de werkgever de cao niet toepast op alle werknemers.
Als alleen gebonden werkgevers de cao zouden moeten toepassen, zou sprake zijn van oneerlijke
concurrentie. Daarom kunnen cao-partijen aan de minister vragen om de cao algemeen verbindend
te verklaren. De cao-bepalingen gelden dan voor alle werkgevers en werknemers werkzaam in een
bepaalde bedrijfstak.
Cao-bepalingen worden alléén algemeen verbindend verklaard door de minister van SZW als blijkt
dat de werknemersvereniging onafhankelijk van de werkgever heeft geopereerd én aan de
representativiteitseis is voldaan. Dit houdt in dat de minister controleert of de cao wel genoeg
werknemers binnen de bedrijfstak vertegenwoordigd. Een belangrijke meerderheid is aanwezig als
ten minste 60% van de werknemers in dienst is bij de contracterende werkgever(s).
De duur van de algemeenverbindendverklaring is in principe twee jaar, maar eindigt in ieder geval als
de duur van de desbetreffende cao afloopt.
Bij overgang van onderneming gaan alle rechten en verplichtingen mee over op grond van art. 7:662
BW.
1
,In de praktijk hoeft in de meeste gevallen niet nagegaan te worden of een van de partijen lid is van
een van de contracterende cao-partijen of dat de cao algemeen verbindend is verklaard. Dat is als de
individuele arbeidsovereenkomst de desbetreffende cao met naam en toenaam daarop van
toepassing wordt verklaard. Dit noemen we een incorporatiebeding.
Als de individuele arbeidsovereenkomst naar de cao verwijst, kunnen bepalingen van driekwart
dwingend recht ook van toepassing zijn op ongeorganiseerde of anders georganiseerde werknemers,
ongeacht vakbondslidmaatschap of algemeenverbindendverklaring van de cao.
Een werkgever kan uitvoering geven aan een bepaalde cao, hoewel die eigenlijk niet op de werkgever
van toepassing is.
1.5 Keuzemogelijkheden en decentralisatie arbeidsvoorwaarden
Het merendeel van de cao’s kent keuzemogelijkheden voor de werknemer (individueel
keuzebudget). Daarbij wordt de cao meer toegesneden op de wensen van verschillende groepen van
werknemers. In de cao worden dan geldbronnen genoemd die besteed kunnen worden aan
gelddoelen. Ook tijdbronnen kunnen worden ingewisseld voor tijddoelen.
Een andere soort cao is de raam-cao. Cao-partijen spreken centraal het geraamte af en de nadere
invulling vindt decentraal plaats.
1.6 Uitleg van cao-bepaling
Normatieve of horizontale bepalingen: de bepalingen die de verhouding tussen werkgever en
werknemer regelen. Bij deze bepalingen is de tekst van de bepaling in het licht van de hele tekst van
de cao het uitgangspunt.
Bij de uitleg van een cao-bepaling kijkt de rechter naar de betekenis van de bewoordingen in het
normale spreekgebruik en naar de wijze waarop een begrip in het algemeen of binnen een bepaalde
sector wordt geïnterpreteerd.
1.7 Sociaal Plan
Het Sociaal Plan is een overeenkomst die tussen een werkgever en veelal vakbonden wordt
afgesloten om de pijn van een ontslag te verzachten in de vorm van een afvloeiingsregeling. Als
aanmelding van een Sociaal Plan bij het ministerie van SZW heeft plaatsgevonden, dan kan een
Sociaal Plan als cao worden gezien.
1.8 De ondernemingsraad
De ondernemingsraad behartigt de belangen van de werknemers. De belangrijkste bevoegdheden
zijn geregeld in de WOR. Een OR treedt vaak op als onderhandelaar in de weinige sectoren waar de
cao nog geen gemeengoed is.
De WOR ziet op de relatie tussen bestuurder en ondernemingsraad of
personeelsvertegenwoordiging. Een werkgever moet een ondernemingsraad instellen als er ten
minste vijftig werknemers in het bedrijf werkzaam zijn. Zijn er minder dan vijftig maar wel minimaal
tien werknemers, dan moet de werkgever een personeelsvertegenwoordiging instellen. De
werknemers kiezen de leden van de ondernemingsraad.
Voor het individuele arbeidsrecht is het van belang dat afspraken tussen de bestuurder en de OR in
principe niet doorwerken in de individuele arbeidsovereenkomst. Hoewel de individuele werknemer
2
, niet gebonden is aan afspraken tussen OR en ondernemer is in de praktijk dat hij er zich vaak wel bij
neerlegt.
1.9 Sociaaleconomische Raad en Stichting van de Arbeid
Werknemers en werkgevers worden niet alleen vertegenwoordigd door werknemers- en
werkgeversorganisaties bij onderhandelingen over cao’s, maar de zijn ook vertegenwoordigd in
adviesorganen van de regering.
3
1.4 Collectieve arbeidsovereenkomst
Een cao is een overeenkomst tussen (een) werkgever(s) of werkgeversorganisatie(s) aan de ene zijde
en (een) werknemersorganisatie(s) aan de andere zijde, waarbij arbeidsvoorwaardenregelingen voor
grotere groepen werknemers worden afgesproken.
Traditionele cao-partijen zijn de werkgeversorganisaties aangesloten bij het VNO-NCW, MKB-
Nederland en LTO Nederland, en aan de werknemerszijde de FNV en de CNV en de VCP bonden.
De meeste cao’s zijn minimum-cao’s. Naar beneden afwijken is niet toegestaan, maar wel naar
boven. Elke afspraak in strijd met de cao is nietig (art. 12 Wet op de cao).
Standaard-cao’s tref je met name aan in sectoren die gefinancierd worden door de overheid
(publieke domein).
Minimum-cao’s vind je daarentegen met name in het private domein.
Cao-bepalingen werken door in de individuele arbeidsovereenkomsten als werkgever en werknemer
beiden lid zijn van een van de contracterende cao partijen. Ook moeten beide onder de
werkingssfeer vallen.
Een cao wordt altijd voor een bepaalde tijd afgesloten. De looptijd van een cao ligt meestal tussen de
één en twee jaar. De cao eindigt van rechtswege of door opzegging. Is de tijdsduur van de cao
verstreken, dan werkt deze cao na totdat er een nieuwe afgesloten is.
Tussen het aflopen van de oude cao en de totstandkoming van de nieuwe cao kan een periode zitten.
In deze cao-loze periode werkt de oude cao na.
De artikel 14-werknemer
Gebonden werkgevers moeten de cao toepassen op gebonden werkgevers. De werkgever die lid is
van een werkgeversorganisatie die de cao heeft afgesloten, is verplicht om die cao-bepalingen ook
toe te passen op werknemers die geen lid zijn van een werknemersorganisatie (artikel 14-
werknemer).
De artikel 14-werknemer kan geen nakoming van de cao vorderen als de werkgever zich daar niet
aan houdt, de door de cao gebonden werknemers (vakbondsleden) en hun vakbond kunnen dat wel.
De vakbond kan een schadevergoeding vorderen op grond van ‘verlies aan prestige en
wervingskracht’ als de werkgever de cao niet toepast op alle werknemers.
Als alleen gebonden werkgevers de cao zouden moeten toepassen, zou sprake zijn van oneerlijke
concurrentie. Daarom kunnen cao-partijen aan de minister vragen om de cao algemeen verbindend
te verklaren. De cao-bepalingen gelden dan voor alle werkgevers en werknemers werkzaam in een
bepaalde bedrijfstak.
Cao-bepalingen worden alléén algemeen verbindend verklaard door de minister van SZW als blijkt
dat de werknemersvereniging onafhankelijk van de werkgever heeft geopereerd én aan de
representativiteitseis is voldaan. Dit houdt in dat de minister controleert of de cao wel genoeg
werknemers binnen de bedrijfstak vertegenwoordigd. Een belangrijke meerderheid is aanwezig als
ten minste 60% van de werknemers in dienst is bij de contracterende werkgever(s).
De duur van de algemeenverbindendverklaring is in principe twee jaar, maar eindigt in ieder geval als
de duur van de desbetreffende cao afloopt.
Bij overgang van onderneming gaan alle rechten en verplichtingen mee over op grond van art. 7:662
BW.
1
,In de praktijk hoeft in de meeste gevallen niet nagegaan te worden of een van de partijen lid is van
een van de contracterende cao-partijen of dat de cao algemeen verbindend is verklaard. Dat is als de
individuele arbeidsovereenkomst de desbetreffende cao met naam en toenaam daarop van
toepassing wordt verklaard. Dit noemen we een incorporatiebeding.
Als de individuele arbeidsovereenkomst naar de cao verwijst, kunnen bepalingen van driekwart
dwingend recht ook van toepassing zijn op ongeorganiseerde of anders georganiseerde werknemers,
ongeacht vakbondslidmaatschap of algemeenverbindendverklaring van de cao.
Een werkgever kan uitvoering geven aan een bepaalde cao, hoewel die eigenlijk niet op de werkgever
van toepassing is.
1.5 Keuzemogelijkheden en decentralisatie arbeidsvoorwaarden
Het merendeel van de cao’s kent keuzemogelijkheden voor de werknemer (individueel
keuzebudget). Daarbij wordt de cao meer toegesneden op de wensen van verschillende groepen van
werknemers. In de cao worden dan geldbronnen genoemd die besteed kunnen worden aan
gelddoelen. Ook tijdbronnen kunnen worden ingewisseld voor tijddoelen.
Een andere soort cao is de raam-cao. Cao-partijen spreken centraal het geraamte af en de nadere
invulling vindt decentraal plaats.
1.6 Uitleg van cao-bepaling
Normatieve of horizontale bepalingen: de bepalingen die de verhouding tussen werkgever en
werknemer regelen. Bij deze bepalingen is de tekst van de bepaling in het licht van de hele tekst van
de cao het uitgangspunt.
Bij de uitleg van een cao-bepaling kijkt de rechter naar de betekenis van de bewoordingen in het
normale spreekgebruik en naar de wijze waarop een begrip in het algemeen of binnen een bepaalde
sector wordt geïnterpreteerd.
1.7 Sociaal Plan
Het Sociaal Plan is een overeenkomst die tussen een werkgever en veelal vakbonden wordt
afgesloten om de pijn van een ontslag te verzachten in de vorm van een afvloeiingsregeling. Als
aanmelding van een Sociaal Plan bij het ministerie van SZW heeft plaatsgevonden, dan kan een
Sociaal Plan als cao worden gezien.
1.8 De ondernemingsraad
De ondernemingsraad behartigt de belangen van de werknemers. De belangrijkste bevoegdheden
zijn geregeld in de WOR. Een OR treedt vaak op als onderhandelaar in de weinige sectoren waar de
cao nog geen gemeengoed is.
De WOR ziet op de relatie tussen bestuurder en ondernemingsraad of
personeelsvertegenwoordiging. Een werkgever moet een ondernemingsraad instellen als er ten
minste vijftig werknemers in het bedrijf werkzaam zijn. Zijn er minder dan vijftig maar wel minimaal
tien werknemers, dan moet de werkgever een personeelsvertegenwoordiging instellen. De
werknemers kiezen de leden van de ondernemingsraad.
Voor het individuele arbeidsrecht is het van belang dat afspraken tussen de bestuurder en de OR in
principe niet doorwerken in de individuele arbeidsovereenkomst. Hoewel de individuele werknemer
2
, niet gebonden is aan afspraken tussen OR en ondernemer is in de praktijk dat hij er zich vaak wel bij
neerlegt.
1.9 Sociaaleconomische Raad en Stichting van de Arbeid
Werknemers en werkgevers worden niet alleen vertegenwoordigd door werknemers- en
werkgeversorganisaties bij onderhandelingen over cao’s, maar de zijn ook vertegenwoordigd in
adviesorganen van de regering.
3
