Hoorcolleges Klinische Psychologie
Hoorcollege 1: Klinische theorieën en theoretische referentiekaders 1
Deel 1: Abnormaal gedrag
Ongeveer de helft van de Nederlanders krijgt ergens in zijn leven psychische klachten die
dusdanig erg zijn dat we kunnen spreken van een psychische stoornis.
DSM-5 staan ong 300 psychische stoornissen beschreven, incl symptomen en criteria
- Schizofrenie is een psychische stoornis waarbij iemand last heeft van psychoses (het
zien, horen, voelen of proeven van dingen die er niet zijn)
- Psychoses: het idee bespioneert/achtervolgt te worden
Doel van klinische psychologie is veel meer dan alleen het classificeren van psychische
stoornissen maar ook diagnose, behandeling, preventie en onderzoek, bijdrage aan betere
mentale gezondheid van mensen
Etiologie: oorzakelijke factoren (de leer van de oorzaken)
Klinische psychologie: het gebied van de psychologie dat zich bezighoudt met afwijkend,
slecht aangepast en abnormaal menselijk gedrag
Afwijkingen van de norm kunnen betrekkingen hebben op:
- Binnen een persoon: dwanggedachten, extreme angsten
- In relatie tot andere mensen: overbezorgd, extreem agressief
Afwijkend gedrag is niet altijd gelijk een psychische stoornis
7 factoren die bepalen of gedrag als abnormaal wordt beschouwd
1. Persoonlijk lijden
2. De (dis)functionaliteit van het gedrag (als iemands dagelijks functioneren ondermijnt
wordt door dit gedrag) (kan ook het functioneren van anderen zijn)
3. Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag (geen logica of nut in het gedrag)
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies
5. Opvallend en onconventioneel(=wat is passend) gedrag
6. Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt
7. Het overtreden van morele normen
- Hoe meer van deze factoren aanwezig, hoe meer overtuigd dat mensen zijn dat
iemand abnormaal gedrag vertoont
- Moet minimaal van 1 van deze factoren sprake zijn
Het overtreden van morele normen
,APA (DSM-5) definitie van een psychische stoornis: ‘een syndroom gekenmerkt door klinisch
significante symptomen op het gebied van cognitieve functies, de emotieregulatie, of het
gedrag van een persoon, dat een uiting is van een disfunctie in de psychologische,
biologische of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het psychische
functioneren + persoonlijk lijden + beperkingen in het functioneren (beroepsmatig, sociaal)
MAAR: ze spreken niet van een psychische stoornis wanneer:
- De symptomen te verwachten zijn en te maken hebben met cultureel aanvaardbare
reacties (denk aan manieren om rouw te uiten, in sommige culturen dan heel
normaal om verdriet heel erg te tonen en te uiten)
- Gedrag dat voortvloeit uit het behoren tot een politieke, religieuze of seksuele
minderheid
- Gedrag dat voortkomt uit persoonlijk conflict tussen individu en maatschappij
3 modellen om te kijken naar de grens tussen normaal en abnormaal gedrag
1. Statistisch model
2. Medisch/ziektemodel
3. Leer/onderwijsmodel
1. Statistisch model
Menselijke eigenschappen is volgens een normaal verdeling in de bevolking. Hoe meer de
afwijking van het gemiddelde, hoe minder het voorkomt.
Kritiek:
1. Grens is arbitrair (niet gebaseerd op een bepaalde argumentatie, maar op statistiek
dus)
2. Specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn
3. Onduidelijk of er sprake is van individueel lijden
2. Medisch/ziekte model
Oorzaak stoornis moet gezocht worden in onderliggende mechanisme die bijdragen aan het
ervaren van bepaalde symptomen. Mechanisme kunnen lichamelijk (somatogeen)
psychologisch (psychogeen) zijn. Dit model is gebaseerd op de behandeling richten op de
oorzaak.
,Kritiek:
1. Er is een passieve rol voor de patiënt, zonder inbreng van de cliënt wordt er een
behandelplan opgesteld. hierdoor mis je kans op samenwerking.
2. Bij veel psychische stoornissen geen onderliggend mechanisme aangetoond.
3. Stigmatisering, door begrippen als ziekte en therapie
3. Leer/onderwijs model
Doet meer recht aan stoornissen waar geen duidelijke lichamelijke oorzaken aan ten
grondslag liggen. Zie je ook aan de terminologie: probleem ipv ziekte.
Het idee is dat de problemen zijn ontstaan door verkeerd gelopen leerprocessen.
Hier wordt niet gesproken van een diagnose maar van een leerdoel.
Ipv stoornissen → vaardigheidstekorten
Demarcatie- of afgrenzingscriterium: zolang iemand verantwoordelijkheid heeft en
aanspreekbaar gehouden kan worden→ niet ziek
Model 1: vooral toepasbaar op stoornissen waarbij de symptomen normaal verdeeld zijn
over de bevolking (zoals angst, want komt sowieso in de bevolking wel eens voor)
Model 2: toepasbaar op problemen/stoornissen die een aantoonbare biologische oorsprong
hebben
Model 3: problemen/stoornissen als gevolg van verkeerd gelopen leerprocessen
Deel 2: Neurobiologische benaderingen van psychopathologie
De focus ligt op rol van genen en neurobiologische processen in de hersenen (i.e.
neurotransmitters, afwijkingen in bepaalde hersengebieden) bij psychopathologisch gedrag
Er wordt gekeken in hoeverre neurobiologische processen een bijdrage leveren bij het
ontstaan van stoornissen. Vroeger lange tijd gedacht dat alleen neurobiologische processen
invloed hadden op het ontstaan van stoornissen. Nu duidelijk dat het gaat om samenspel
, !!!2 perspectieven!!!
1. Genetisch perspectief
Bepaalde eigenschappen en lichamelijke ziekten zijn erfelijk, genetische component speelt
een rol. Hierdoor binnen dit perspectief gebruik gemaakt van verschillende studies:
- Familiestudies
o Kritiek: families delen ook omgevingsfactoren
- Tweelingstudies
o Onderzoek bij 1eiige en 2 eiige tweelingen
o Bij 1 eiige tweelingen al het genetisch materiaal identiek
o Bij 2 eiige tweelingen de helft van het genetische materiaal identiek (zelfde
als bij normale broer/zus)
o Er wordt gekeken naar concordantie → mate waarin eigenschappen bij
familieleden voorkomen
o Concordantiecoëfficiënt: tussen 0-1 → hoe dichter bij 1, hoe meer
gemeenschappelijkheid, hoe meer het kenmerk wordt verklaard door genen
- Adoptiestudies
o Bij kinderen die niet opgroeien bij hun biologische ouders
o Delen geen genetisch materiaal met adoptie ouders
Als de concordantiecoëfficiënt bij 1eiige tweelingen aanzienlijk hoger is dan bij 2eiige
tweelingen, dan suggereert dat een genetische invloed. Als de concordantiecoëfficiënt
ongeveer gelijk is dan pleit dat juist tegen een genetische bijdrage
→ concordantie bij 1eiige tweelingen soms misschien wel overschat omdat ze wss nog meer
van hun omgeving delen als twee-eiige tweelingen
Huidige opvatting: het krijgen van een psychische stoornis niet alleen bepaald door genen
maar er is een predispositie (bepaalde genetische overgevoeligheid) die in combinatie met
stress verhogende omgeving kan leiden tot het krijgen van een psychische stoornis
Dus aangeboren kwetsbaarheid x leefomstandigheden
Diathese-stress model: personen die genetisch vatbaar zijn en in een negatieve omgeving
opgroeien, meer kans op psychopathologie
Differential susceptibility theory: genetische vatbaarheid maakt personen gevoeliger voor
omgevingsinvloeden in algemene zin (zowel positief als negatief)
Genetische factoren leveren een bijdrage aan het ontstaan van psychische stoornissen,
voornamelijk omdat zij een persoon kwetsbaarder lijken te maken voor zijn omgeving. We
weten niet hoe groot die bijdrage precies is en hoe die genen precies effect hebben. Wel
duidelijk: geen single-gene disorders (altijd meerdere genen bij betrokken). !! Er wordt geen
stoornis overgedragen maar de kwetsbaarheid daarvoor!!
Neuronen en neurotransmitters worden niet getoetst maar voor jezelf wel chill om nog even
doorgenomen te hebben. Wel belangrijk: neurotransmissie speelt een belangrijke rol bij een
aantal psychische stoornissen (bijvoorbeeld schizophrenie, angst en stemmingsstoornissen)
Hoorcollege 1: Klinische theorieën en theoretische referentiekaders 1
Deel 1: Abnormaal gedrag
Ongeveer de helft van de Nederlanders krijgt ergens in zijn leven psychische klachten die
dusdanig erg zijn dat we kunnen spreken van een psychische stoornis.
DSM-5 staan ong 300 psychische stoornissen beschreven, incl symptomen en criteria
- Schizofrenie is een psychische stoornis waarbij iemand last heeft van psychoses (het
zien, horen, voelen of proeven van dingen die er niet zijn)
- Psychoses: het idee bespioneert/achtervolgt te worden
Doel van klinische psychologie is veel meer dan alleen het classificeren van psychische
stoornissen maar ook diagnose, behandeling, preventie en onderzoek, bijdrage aan betere
mentale gezondheid van mensen
Etiologie: oorzakelijke factoren (de leer van de oorzaken)
Klinische psychologie: het gebied van de psychologie dat zich bezighoudt met afwijkend,
slecht aangepast en abnormaal menselijk gedrag
Afwijkingen van de norm kunnen betrekkingen hebben op:
- Binnen een persoon: dwanggedachten, extreme angsten
- In relatie tot andere mensen: overbezorgd, extreem agressief
Afwijkend gedrag is niet altijd gelijk een psychische stoornis
7 factoren die bepalen of gedrag als abnormaal wordt beschouwd
1. Persoonlijk lijden
2. De (dis)functionaliteit van het gedrag (als iemands dagelijks functioneren ondermijnt
wordt door dit gedrag) (kan ook het functioneren van anderen zijn)
3. Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag (geen logica of nut in het gedrag)
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies
5. Opvallend en onconventioneel(=wat is passend) gedrag
6. Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt
7. Het overtreden van morele normen
- Hoe meer van deze factoren aanwezig, hoe meer overtuigd dat mensen zijn dat
iemand abnormaal gedrag vertoont
- Moet minimaal van 1 van deze factoren sprake zijn
Het overtreden van morele normen
,APA (DSM-5) definitie van een psychische stoornis: ‘een syndroom gekenmerkt door klinisch
significante symptomen op het gebied van cognitieve functies, de emotieregulatie, of het
gedrag van een persoon, dat een uiting is van een disfunctie in de psychologische,
biologische of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het psychische
functioneren + persoonlijk lijden + beperkingen in het functioneren (beroepsmatig, sociaal)
MAAR: ze spreken niet van een psychische stoornis wanneer:
- De symptomen te verwachten zijn en te maken hebben met cultureel aanvaardbare
reacties (denk aan manieren om rouw te uiten, in sommige culturen dan heel
normaal om verdriet heel erg te tonen en te uiten)
- Gedrag dat voortvloeit uit het behoren tot een politieke, religieuze of seksuele
minderheid
- Gedrag dat voortkomt uit persoonlijk conflict tussen individu en maatschappij
3 modellen om te kijken naar de grens tussen normaal en abnormaal gedrag
1. Statistisch model
2. Medisch/ziektemodel
3. Leer/onderwijsmodel
1. Statistisch model
Menselijke eigenschappen is volgens een normaal verdeling in de bevolking. Hoe meer de
afwijking van het gemiddelde, hoe minder het voorkomt.
Kritiek:
1. Grens is arbitrair (niet gebaseerd op een bepaalde argumentatie, maar op statistiek
dus)
2. Specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn
3. Onduidelijk of er sprake is van individueel lijden
2. Medisch/ziekte model
Oorzaak stoornis moet gezocht worden in onderliggende mechanisme die bijdragen aan het
ervaren van bepaalde symptomen. Mechanisme kunnen lichamelijk (somatogeen)
psychologisch (psychogeen) zijn. Dit model is gebaseerd op de behandeling richten op de
oorzaak.
,Kritiek:
1. Er is een passieve rol voor de patiënt, zonder inbreng van de cliënt wordt er een
behandelplan opgesteld. hierdoor mis je kans op samenwerking.
2. Bij veel psychische stoornissen geen onderliggend mechanisme aangetoond.
3. Stigmatisering, door begrippen als ziekte en therapie
3. Leer/onderwijs model
Doet meer recht aan stoornissen waar geen duidelijke lichamelijke oorzaken aan ten
grondslag liggen. Zie je ook aan de terminologie: probleem ipv ziekte.
Het idee is dat de problemen zijn ontstaan door verkeerd gelopen leerprocessen.
Hier wordt niet gesproken van een diagnose maar van een leerdoel.
Ipv stoornissen → vaardigheidstekorten
Demarcatie- of afgrenzingscriterium: zolang iemand verantwoordelijkheid heeft en
aanspreekbaar gehouden kan worden→ niet ziek
Model 1: vooral toepasbaar op stoornissen waarbij de symptomen normaal verdeeld zijn
over de bevolking (zoals angst, want komt sowieso in de bevolking wel eens voor)
Model 2: toepasbaar op problemen/stoornissen die een aantoonbare biologische oorsprong
hebben
Model 3: problemen/stoornissen als gevolg van verkeerd gelopen leerprocessen
Deel 2: Neurobiologische benaderingen van psychopathologie
De focus ligt op rol van genen en neurobiologische processen in de hersenen (i.e.
neurotransmitters, afwijkingen in bepaalde hersengebieden) bij psychopathologisch gedrag
Er wordt gekeken in hoeverre neurobiologische processen een bijdrage leveren bij het
ontstaan van stoornissen. Vroeger lange tijd gedacht dat alleen neurobiologische processen
invloed hadden op het ontstaan van stoornissen. Nu duidelijk dat het gaat om samenspel
, !!!2 perspectieven!!!
1. Genetisch perspectief
Bepaalde eigenschappen en lichamelijke ziekten zijn erfelijk, genetische component speelt
een rol. Hierdoor binnen dit perspectief gebruik gemaakt van verschillende studies:
- Familiestudies
o Kritiek: families delen ook omgevingsfactoren
- Tweelingstudies
o Onderzoek bij 1eiige en 2 eiige tweelingen
o Bij 1 eiige tweelingen al het genetisch materiaal identiek
o Bij 2 eiige tweelingen de helft van het genetische materiaal identiek (zelfde
als bij normale broer/zus)
o Er wordt gekeken naar concordantie → mate waarin eigenschappen bij
familieleden voorkomen
o Concordantiecoëfficiënt: tussen 0-1 → hoe dichter bij 1, hoe meer
gemeenschappelijkheid, hoe meer het kenmerk wordt verklaard door genen
- Adoptiestudies
o Bij kinderen die niet opgroeien bij hun biologische ouders
o Delen geen genetisch materiaal met adoptie ouders
Als de concordantiecoëfficiënt bij 1eiige tweelingen aanzienlijk hoger is dan bij 2eiige
tweelingen, dan suggereert dat een genetische invloed. Als de concordantiecoëfficiënt
ongeveer gelijk is dan pleit dat juist tegen een genetische bijdrage
→ concordantie bij 1eiige tweelingen soms misschien wel overschat omdat ze wss nog meer
van hun omgeving delen als twee-eiige tweelingen
Huidige opvatting: het krijgen van een psychische stoornis niet alleen bepaald door genen
maar er is een predispositie (bepaalde genetische overgevoeligheid) die in combinatie met
stress verhogende omgeving kan leiden tot het krijgen van een psychische stoornis
Dus aangeboren kwetsbaarheid x leefomstandigheden
Diathese-stress model: personen die genetisch vatbaar zijn en in een negatieve omgeving
opgroeien, meer kans op psychopathologie
Differential susceptibility theory: genetische vatbaarheid maakt personen gevoeliger voor
omgevingsinvloeden in algemene zin (zowel positief als negatief)
Genetische factoren leveren een bijdrage aan het ontstaan van psychische stoornissen,
voornamelijk omdat zij een persoon kwetsbaarder lijken te maken voor zijn omgeving. We
weten niet hoe groot die bijdrage precies is en hoe die genen precies effect hebben. Wel
duidelijk: geen single-gene disorders (altijd meerdere genen bij betrokken). !! Er wordt geen
stoornis overgedragen maar de kwetsbaarheid daarvoor!!
Neuronen en neurotransmitters worden niet getoetst maar voor jezelf wel chill om nog even
doorgenomen te hebben. Wel belangrijk: neurotransmissie speelt een belangrijke rol bij een
aantal psychische stoornissen (bijvoorbeeld schizophrenie, angst en stemmingsstoornissen)
