Samenvatting: Tentamenstof Rechtsfilosofie B1 (Bachelor 1) RU

Rechtsfilosofie B1
Overzicht tentamenstof
2014-2015




Rechtsfilosofie en mensenrechten

,Hoorcollege 1 – Hoofdstuk 1 – Rechtsfilosofie en mensenrechten
Wat is rechtsfilosofie?
Rechtsfilosofie is onderdeel van twee academische disciplines:
 Filosofie
= de theoretische aangelegenheid die zich bezighoudt met vraagstukken
zoals die over de mogelijkheid van kennis en wetenschap en de praktische
aangelegenheid (ethiek) die zich bezighoudt met de mogelijkheid van het
goede voor de mens en de samenleving
 Rechtsgeleerdheid

Rechtsfilosofie is het analyseren en systematiseren van vooronderstellingen,
waardeoordelen, theorieën en methoden met betrekking tot recht en
rechtspraktijk.
 Logica: wanneer is een redenering geldig?
 Semantiek: hoe bepaal je de betekenis van een term?
 Ontologie: wat is (een) recht? wat is een regel? wat is een oordeel?
 Praktische filosofie: politiek, ethiek

Rechtsfilosofie als praktische filosofie
 Mens als ethisch wezen (de mens heeft automatisch oordelen en
opvattingen over zijn en het handelen van anderen)
 Ethiek: wat is goed handelen?
 Politiek: wat is een rechtvaardige staat?
 Rechtsfilosofie: wat is een goede juridische inrichting van de samenleving?
Welke ideeën zijn daarbij van belang?
Rechtsfilosofie overlapt met ethiek en politieke filosofie.

Rechtsfilosofie houdt zich bezig met de vraag: wat is recht?
 G.W.F. Hegel – Recht is de verwerkelijking van de vrijheid.
 John Austin – Recht is een verzameling bevelen van een soeverein.
 H.L.A. Hart – Recht is een systeem van gedragsregels, bevoegdheid
verlenende regels en een herkenningsregel.
Dit houdt in dat er in elke rechtssysteem een regel te vinden is waaraan je
kunt herkennen of iets een geldende rechtsregel is.
 Ronald Dworkin – Recht is de morele praktijk van de interpretatie van
regels.
 G.J.M. Corstens – Het recht is de grammatica van de samenleving.

Verschil tussen ‘recht’ en ‘het recht’ – ‘Het recht’ is het recht wat op een
bepaalde plaats en een bepaald tijdstip geldt, ‘recht’ is een verschijnsel.

Waarom de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (UVRM)?
 De idee ‘mensenrechten’ structureert denken over en beschrijven van
rechtsfilosofische thema’s
 Mensenrechten behelzen belangrijke waarden van het recht en bevatten
fundamentele rechtsbeginselen
 De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens geeft zelf ook
aanleiding tot het stellen van belangrijke rechtsfilosofische vragen

,Preambule van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
Overwegende, dat erkenning van de inherente waardigheid en van de gelijke en
onvervreemdbare rechten van alle leden van de mensengemeenschap grondslag
is voor de vrijheid, gerechtigheid en vrede in de wereld…

Artikel 3 Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
Een ieder heeft het recht op leven, vrijheid en onschendbaarheid van zijn
persoon.

Artikel 17 Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
1. Een ieder heeft recht op eigendom, hetzij alleen, hetzij tezamen met anderen.
2. Niemand mag willekeurig van zijn eigendom worden beroofd.
 Wat is eigendom?
 Waarom is eigendom zo belangrijk?
 Kan alles eigendom zijn, ook je eigen of andermans lichaam of
lichaamsdelen?

Artikel 23 lid 3 Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
Een ieder, die arbeid verricht, heeft recht op een rechtvaardige en gunstige
beloning, welke hem en zijn gezin een menswaardig bestaan verzekert, welke
beloning zo nodig met andere middelen van sociale bescherming zal worden
aangevuld.

Artikel 28 Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
Een ieder heeft recht op het bestaan van een zodanige maatschappelijke en
internationale orde, dat de rechten en vrijheden, in deze Verklaring genoemd,
daarin ten volle kunnen worden verwezenlijkt.
 Is de ideale staat mogelijk?
 Recht op een ideale internationale orde?
 Responsibility to protect – De staten zijn verplicht om burgers te
beschermen tegen foltering en andere schendingen van mensenrechten.

Artikel 29 lid 1 Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
Een ieder heeft plichten jegens de gemeenschap, zonder welke de vrije en
volledige ontplooiing van zijn persoonlijkheid niet mogelijk is.

Visies op de mens
Er zijn twee manieren waarop de mens in de UVRM wordt aangesproken:
 De mens als individu
o Eigen belangen en claims
o Autonomie
o Individuele rechten en vrijheid
o Onttrekken aan gezelschap van anderen, non-conformisme
 De mens als lid van een gemeenschap
o Gemeenschapswezen
o Belangen van de gemeenschap
o Plichten tegenover de gemeenschap
De twee visies op de mens vullen elkaar aan.

,Twee rechtsfilosofische stromingen – Wat is de grondslag voor de
geldigheid van rechtsregels?
Rechtspositivisme (Hart en Austin)
 Doorslaggevend bij het bepalen of een rechtsregel geldig is, is dat de regel
tot stand is gebracht volgens de juiste procedure door een bevoegd
orgaan.
 Toevallige overeenkomst met moraal
 Ziet het recht als gestolde politieke macht

Probleem dat kan ontstaan:
 Onrechtvaardige wetten (er wordt immers niet gekeken naar de moraal)

Kritiek op het rechtspositivisme:
 Volgens het rechtspositivisme bestaat het recht uit normen, bevelen en
regels. Het recht bestaat echter niet alleen uit datgene wat als recht in
algemene termen is vastgesteld, maar ook uit interpretatie. Interpretatie
brengt morele principes met zich mee.
 Lex inusta non est lex – Een onrechtvaardige wet is geen wet, onrecht kan
geen onderdeel zijn van het positieve recht omdat de aard van het recht
hiertegen verzet.

Natuurrecht
 Doorslaggevend bij het bepalen of een rechtsregel geldig is, is dat de regel
overeenkomt met de moraal
 Ziet het recht als gestolde rechtvaardigheid

Augustinus: Lex iniusta non est lex (een onrechtvaardige wet is geen wet)

Probleem dat kan ontstaan:
 Wat is rechtvaardig? De één zijn moraal is immers niet de moraal van de
ander.

Natuurrechtelijke kenmerken van mensenrechten:
 Superioriteit (hoger recht)
 Onvoorwaardelijk (van ‘nature’)
 Onveranderlijk
 Vanzelfsprekend (‘maar natuurlijk!’)
 Onvervreemdbaar (je kunt de rechten niet inleveren, je hebt ze altijd en
kan er niet vanaf)
 Universaliteit
 Wezenlijkheid/waardigheid (onlosmakelijk verbonden met de menselijke
‘natuur’)

Tekstfragment – Thomas van Aquino – Over de wet
Als de menselijke wet niet in strijd is met het natuurrecht is deze rechtvaardig.

Er zijn verschillende soorten wetten:
 Eeuwige wet (God)
 Natuurlijke wet, voorschriften:

, o Onszelf in stand houden (recht op zelfverdediging is een
natuurrecht)
o Voortplanting en opvoeding van kinderen
o Leven in een gemeenschap, vermijden van onwetendheid en
anderen niet kwetsen
 Menselijke wet (positieve wetten)
 Goddelijke wet (openbaring in de Bijbel)

Deze 13e-eeuwse tekst is geschreven in de vorm van drie zogenaamde
quaestiones (kwesties, vraagpunten), een structuur van academische
teksten die in de Middeleeuwen is ontstaan. Beschrijf de structuur van
de drie in de tekst behandelde vraagpunten.
 Vraagstelling
 Drie tegenwerpingen
 Antwoord van Thomas van Aquino
 Weerlegging van de drie tegenwerpingen door Thomas van Aquino

Wat bedoelt Thomas van Aquino met de term ‘natuurlijke wet’?
Een redelijk schepsel heeft deel aan de eeuwige wet (= de wet gegeven door
God).

De natuurlijke wet is de wet die ons van nature bekend is. Door de natuurlijke wet
kan een ieder het goede van het kwade onderscheiden. Men heeft de neiging
naar het goede, oftewel het handelen volgens de natuurlijke wet: zelfbehoud,
voortplanting tussen man en vrouw, opvoeden, leven in een gemeenschap,
anderen niet kwetsen etc.

Hoe verkrijgen mensen kennis over het goede?
Door de natuurlijke wet weet men wat goed en wat fout is. Men neigt
automatisch naar het goede.

Hoe verwerpt Thomas tegenwerping 3? Vind je dat overtuigend?
Tegenwerping drie luidt: Hoe vrijer iemand is, des te minder hij onderworpen is
aan de wet. De mens is vrijer dan alle andere zintuiglijke wezens vanwege zijn
vrije wilskeuze. Andere zintuiglijke wezens zijn niet onderworpen aan de
natuurlijke wet en dus ook de mens niet.

Thomas van Aquino gaat bij het verwerpen van dit punt slecht in op het feit dat
dieren op basis van instinct handelen en mensen op basis van rede. Thomas van
Aquino gaat niet in op de vrije wil van de mens en verwerpt in feite dus niets.

Op welke manieren kan een door mensen gemaakt wet rechtvaardig
zijn? En op welke manieren kan ze onrechtvaardig zijn?
Rechtvaardig
 Wanneer zij geordend zijn tot het gemeenschappelijke goede, de wet de
macht van de wetgever niet overschrijdt en wanneer de lasten gelijk zijn
opgelegd aan de onderdanen met het oog op het gemeenschappelijke
goede

Onrechtvaardig

,  Door tegengesteldheid aan het gemeenschappelijke goede, bijvoorbeeld:
o Wanneer een bestuurder aan de onderdanen belastende wetten
oplegt die geen betrekking hebben op het gemeenschappelijke nut,
maar slechts de hebzucht of eer van de bestuurder dienen
o Wanneer iemand een wet maakt die zijn toevertrouwde macht te
boven gaat
o Wanneer de lasten ongelijk over de onderdanen zijn verdeeld
 Door tegengesteldheid aan het goddelijke goede (= in strijd met de
godsdienst)

Wanneer mogen we volgens Thomas ongehoorzaam zijn aan menselijke
wetten, en wanneer moeten we ongehoorzaam zijn aan menselijke
wetten?
We mogen ongehoorzaam zijn als wetten tegengesteld zijn aan het
gemeenschappelijke goede, tenzij daar schandaal of maatschappelijke onrust
door ontstaat.

We moeten ongehoorzaam zijn als wetten tegengesteld zijn aan het goddelijke
goede.

Bevat de natuurlijke wet of de menselijke wet ook mensenrechten?
De natuurlijke wet is afgeleid van het goddelijke goede. God heeft altijd veel
waarde gehecht aan de mens.

Mensenrechten heb je van nature omdat je een mens bent. Het tekstfragment
gaat over wetgeving van nature, dus in die komt het mensenrechtelijke aspect
naar voren.

Achtergronden van Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens
Hoorcollege 2 – Hoofdstuk 2 – De politieke en juridische context van
de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
Preambule Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
Overwegende, dat terzijdestelling van en minachting voor de rechten van de
mens geleid hebben tot barbaarse handelingen, die het geweten van de
mensheid geweld hebben aangedaan en dat de komst van een wereld, waarin de
mensen vrijheid van meningsuiting en geloof zullen genieten, en vrij zullen zijn
van vrees en gebrek, is verkondigd als het hoogste ideaal van iedere mens;
Overwegende, dat het van het grootste belang is, dat de rechten van de mens
bescherm worden door de suprematie van het recht, opdat de mens niet
gedwongen worde om in laatste instantie zijn toevlucht te nemen tot opstand
tegen tirannie en onderdrukking.

Met de ‘barbaarse handelingen’ wordt terugverwezen naar de misdaden uit de
Tweede Wereldoorlog. De Tweede Wereldoorlog vormde de aanleiding van de
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

, In deze preambule ligt verborgen dat iedereen, ondanks politieke, culturele en
religieuze verdeeldheid, samen toch een gemeenschap vormt en dat die
gemeenschap alleen door respect voor elkaar gestalte kan krijgen.

Franse Revolutie
Ancien régime (17e en 18e eeuw)
 Standenmaatschappij (geestelijken, adel en boeren)
 Feodalisme

Veranderingen gedurende de 18e eeuw
 Opkomst burgerij
 Verlichting – Mensen raken er meer en meer van overtuigd dat iedereen
zelf kon nadenken over bijvoorbeeld wat goed is en wat waarheid is.
Kant: durf zelf te denken!
 1789 – De Franse staat raakte in een crisis, wat uitmondde in de
bestorming van de bastille. De bestorming van de bastille (14 juli) wordt
gezien als het begin van de Franse revolutie. Een tweede belangrijke
gebeurtenis was de eed op de kaatsbaan (20 juli) waarbij de derde stand
liet blijken dat zij de vertegenwoordiging van het volk zijn.

Lodewijk XIV, de Zonnekoning (1638-1715) – Vertegenwoordiger van het ancien
régime
 L’état, c’est moi! – De staat dat ben ik
 Un roi, une loi, une foi – Eén koning, één wet, één macht

Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (26 augustus 1789) –
De eerste mensenrechtenverklaring
De afgevaardigden van het Franse volk, in nationale vergadering bijeengekomen,
beschouwen het onbekend zijn met, het vergeten of minachten van de rechten
van de mens als de enige oorzaken van het algemeen ongelukkig zijn en de
verdorvenheid der regeringen; daarom hebben zij besloten om de natuurlijke,
onvervreemdbare en heilige rechten van de mens in een plechtige verklaring
uiteen te zetten.

De déclaration is geïnspireerd op de ‘Unanimous Declaration of the Thirteen
Unites States of America’ (1776). De declaration was een inspiratie voor de
‘Staatsregelinng voor het Bataafsche Volk’ (1798).

Tweede Wereldoorlog
Een voorbeeld van de ‘barbaarse handelingen’ zijn de Neurenberg processen:
een proces dat gevoerd werd tegen de kopstukken van het naziregime, het eerste
proces tegen oorlogsmisdadigers. De processen werden om twee redenen
bekend:
 Men wilde dat de processen bekend werden
 De kwaliteit van de rechtspraak en het feit dat het ‘kwaad’ van het
nazisme aan het licht kwam en daarmee gebroken werd met het idee dat
een staat immuniteit heeft, oftewel: (weder)geboorte van het natuurrecht

De processen waren uniek door de juridische obstakels die moesten worden
overwonnen: