Samenvatting Tijdvak 9 Geschiedenis VWO

Paragraaf 9.1

De aanleiding voor de oorlog was de moord op de Oostenrijkse kroonprins Frans Ferdinand 
Oostenrijk straft Servië  28 juli verklaard Oostenrijk serviel de oorlog

Rusland mobiliseerde zijn leger  Duitsland verklaart Rusland oorlog  Frankrijk mobiliseerde 
Duitsland trok België  Engeland verklaard Duitsland de oorlog

Vanaf dat moment vochten de geallieerden Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland tegen de centralen
Duitsland en Oostenrijk  VS sluit aan bij geallieerden  wereldoorlog

Eind 19e eeuw 2 bondgenootschappen in Europa  spanningen liepen op door nationalisme en
onderling wantrouwen  Duitsland voelde zich omsingeld door Rusland en Frankrijk en vond tegelijk
dat het recht had op meer macht en aanzien  grote oorlogsvloot  wapenwedloop

In Duitsland en andere landen heerste militarisme  leger werd verheerlijkt, discipline en
strijdwaardig stonden hoog in aanzien

De spanningen op de Balkan vormden de grootste bedreiging  situatie instabiel door zwakte
Ottomaanse rijk en het agressief nationalisme  twee Balkanoorlogen 1912 en 1913  grote
stukken Ottomaanse rijk afgescheurd

In eerste weken van de oorlog vielen de fransen aan in Elzas-Lotharingen  teruggeslagen  beide
partijen groeven zich in  loopgraven  front bleef 4 jaar vastzitten

Kwamen veel meer fronten met loopgraven  oostfront Duitsland en Oostenrijk tegen Rusland 
Lenin nam met communisten de macht  Duitsers rukken op  tegenaanval  Amerikaanse
troepen en ze beschikten over honderden tanks

Toen de Duitsers achter hun oude linies werden teruggedrongen  oorlog verloren 
wapenstilstand 11 november  WW1 leidde tot ongekende verwoestingen

In 1916 vielen de Britten aan bij de Somme  Duitsers vielen forten aan bij verdun  Legers
bestonden vooral uit dienstplichtigen en vrijwilligers

Duitsland had last van geallieerde blokkade van zijn havens  hongersnood  burgers gedood 
1915 werden veel Armeniërs de dood ingejaagd omdat ze werden verdacht van samenwerking met
Rusland

Na de oorlog werd Duitsland gedwongen een vernederend vredesverdrag te tekenen: verdrag van
Versailles

Van de oud multi-etnische staten bleef alleen Rusland bestaan  communisten veroverde Oekraïne
en Georgië  Sovjet-Unie

Habsburgse rijk viel uiteen in Oostenrijk Hongarije en Tsjecho-Slowakije  Arabische delen werden
nieuwe staten gevormd  Irak en Syrië, die onder toezicht van Groot-Brittannië en Frankrijk
kwamen

Paragraaf 9.2

De eerste wereldoorlog maakte een eind aan de stijging va de welvaart in Europa  recessie  1924
begon een tijd van economische bloei  economie groeide hard door de snelle uitbreiding van het
wegennet en elektriciteitsnet en opkomst van nieuwe producten  consumptiemaatschappij
groeide ook de mode, uitgaansleven en vermaaksindustrie  optimisme

, Door optimisme stegen de koersen van aandelen van bedrijven  ontstond twijfel  aandelen
omlaag  beurskrach vervolgd door recessie

Ook Europa en de koloniën werden hard getroffen door de crisis van het wereldkapitalisme 
dalende koopkracht  door verminderde waarde van aandelen konden veel beleggers niet
terugbetalen.

In de eerste wereldoorlog was veel landbouwgrond in Europa verwoest  boeren productie
opgevoerd  veel boeren failliet

De Amerikaanse crisis breidde zich uit tot een wereldcrisis doordat landen nauw met elkaar
verbonden waren in de wereldeconomie  Duitsland economie hersteld door leningen van Amerika
 Amerikanen vroegen geld terug  overheid en bedrijven in nood  herstelbetalingen aan
Duitsland en Frankrijk  ook in nood

In het wereldkapitalisme hadden perioden van groei en neergang elkaar altijd als golven afgewisseld
 toen crisis erger werd, groeide twijfel aan liberale beleid  new deal  staatsleningen , geld aan
werklozen  breuk met liberalisme pakte goed uit  andere landen ook herstel  2e wereldoorlog
maakte einde aan interbellum

Paragraaf 9.3

Lenin wilde het kapitalisme en het privébezit van productiemiddelen in Rusland afschaffen en een
dictatuur vestigen  1917 revolutie uitgebroken  democratische regering het land besturen
samen met raden van arbeiders en soldaten  Sint-Petersburg namen de communisten belangrijke
gebouwen in  oktoberevolutie

Na Lenins machtsovername brak in Rusland een burgeroorlog uit  communisten vestigen strak
geleide eenheidspartij  Sovjet-Unie

Na Lenin kwam Stalin  industriële samenleving  door collectivisatie boerenopstanden 
Oekraïne hongersnood  holomodor  tegelijk industriecomplexen opgebouwd, kanalen gegraven
en spoorwegen aangelegd

Overal ontstonden democratieën, maar in zuid, oost en midden Europa kwamen totalitaire regimes

Fanatieke socialisten waren ontevreden omdat italic aan geallieerde zijde had meegevochten, maar
nauwelijks was beloond  Mussolini stichtte fascistische beweging  mars op Rome  Mussolini
regeringsleider

Ook in Duitsland liep de eerste wereldoorlog uit op chaos  Hitler leider van NSDAP  aanhang
groeide, waardoor hij kanselier werd  later werd hij president (Führer)  stichtte een dictatuur 
alle organisaties moesten het nationaalsocialisme volgen  gelijkschakeling

Fascisme en nationaalsocialisme leken op elkaar  beide extreem nationalistisch en gewelddadig 
belangrijk onderdeel van de nazi-ideologie was de rassenleer  Arische of Germaanse ras superieur
aan andere rassen  Nazi’s haatte Joden (antisemitisme)

Communistische ideologie was heel anders  Lenin riep arbeiders en soldaten op in opstand te
komen tegen de kapitalisten en de officieren

Eer waren ook overeenkomsten tussen fascisme, nationaalsocialisme en communisme 
antidemocratisch en totalitair  indoctrinatie paste dat zelfstandige organisaties niet of nauwelijks
meer bestonden  leiderschap en persoonsverheerlijking  autoritair gedrag was de norm