Samenvatting van:
Leviticus
Jonathan Sacks
Middelburg: Skandalon, 2020
Inhoud
Inleiding
1. Wajikra – Leviticus 1:1-5:26
2. Tsav – Leviticus 6:1-8:36
3. Sjemini – Leviticus 9:1-11:47
4. Tazria – Leviticus 12:1-13:59
5. Metsora – Leviticus 14:1-15:33
6. Acharee Mot – Leviticus 16:1-18:30
7. Kedosjiem – Leviticus 19:1-20:27
8. Emor – Leviticus 21:1-24:23
9. Behar – Leviticus 25:1-26:2
10.Bechokotai – Leviticus 26:3-27:34
Inleiding
Leviticus is op het eerste gezicht een boek met voorschriften die nauwelijks toepasbaar zijn in onze
tijd. Toch is Leviticus een belangrijk boek in het Jodendom. Hier vinden we principes als ‘heb je
naaste lief als jezelf’, maar ook ‘heb vreemdelingen lief’. Het bevat het opmerkelijkste van alle
religieuze ideeën, namelijk de opdracht om heilig te zijn, omdat God heilig is. We zijn
geschapen naar Gods beeld en geroepen te handelen zoals Hij handelt.
Leviticus schetst rechtvaardigheid in de praktijk en is daarom vaak een inspiratiebron geweest
voor het vormgeven van vrijheid. Leviticus is het middelste boek van de Thora en daarmee het
chiastische middelpunt, oorspronkelijk werd het boek ‘Torat Kohaniem’ genoemd (wet van de
priesters). Ondanks het belang van de profetie voor de religie van Israël, is de rol van priester
opgedragen aan het volk: ‘Een koninkrijk van priesters zul je zijn, een heilige natie’ (Ex. 19:6). De
stelling is dat het Jodendom niet begrepen kan worden zonder de priesterlijke stem, de fijngevoelige
en dominante stem van de Thora.
Het diepgaande verschil tussen God en mens wordt benadrukt, maar het verschil wordt
overbrugd door de menselijke wil in overeenstemming te brengen met Gods wil. De priesterlijke
stem vertelt ons, dat we geschapen zijn naar Gods beeld en zet abstracte idealen om in gedragscode
die de levens van mensen veranderen. Wat is heiligheid en hoe vertaal je dat naar het dagelijks
leven. Deze stem vereenzelvigt God met het leven en weigert dienstbaar te zijn aan de dood.
Vragen die in Leviticus worden behandeld, zijn; Hoe verhoudt onze eindige wereld zich
met een oneindige God en hoe slagen we erin een religieuze (piek)ervaring, opnieuw te laten
plaatsvinden. Hoe kunnen we die ervaring het bezit van allen maken?
Leviticus bestaat uit drie delen: I het heilige (de offers en hoe nabij het huis van God te komen).
II de grens tussen het heilige en de wereld (wat weerhoud je het heilige te betreden: reinheid)
en III het heilige naar de wereld brengen. Van de elite (fam. Van Aäron, als minderheid van de
stam van Levi) naar het volk als geheel. Een heilig leven dat naar buiten toe zichtbaar wordt.
Historisch gezien kwam na de vernietiging van de tweede tempel het gebed in plaats van het
offer en berouw in plaats van de dienst van Grote Verzoendag en de kennis van de Tora werd nu
verwacht van het hele volk. Torat Kohaniem werd ‘de halachische mens’.
Wajikra betekent ‘en Hij (God) riep’. Dit is een uitnodiging. Hij roept het volk om apart te
blijven om als het ware, middelaar te worden van Gods aanwezigheid in de wereld. De wet heeft
liefde nodig en de liefde de wet.
1
,Het verhaal onder het verhaal (pag. 11)
Het ‘tegenverhaal’ vinden we door op de aanwijzingen te letten. De eerste aan wijzing is: 25:1 De
Heere sprak (…) bij/op de berg Sinaï. Maar daar speelde het verhaal zich eigenlijk niet af. De
laatste keer dat Mozes op de berg was, was toen hij voor de tweede maal terugkwam met de stenen
tafelen (Ex. 34). Het hoofdstuk gaat ook over sociale gerechtigheid, een onderwerp dat niet past in
Leviticus dat gaat over de relatie tussen God en mens. Lev. 25 zou beter passen bij Ex. 21-23
(burgerlijke wetten). Hoofdstuk 26 (vgl. Deut. 28) over zegen en vloek is ook ongerijmd hier (is te
vergelijken met soevereiniteitsverdragen: vredesakkoorden tussen twee staten uit ANE). Leviticus
26 had dus net voor Exodus 24 moeten staan. Dus Exodus 24 tot en met Leviticus 25 is een
lang intermezzo, een uitweiding die volgt op de zonde van het gouden kalf.
Verhaal gouden kalf: Mozes ging de berg Sinaï op en krijgt een indrukwekkende openbaring
waarbij God tot het volk sprak. Mozes was enkele weken afwezig en het volk raakt in paniek en
bouwt in hoofdstuk 33 een ‘orakel’ (geen afgodsbeeld, het ging om God kunnen horen), zoals later
tussen de cherubs op de ark (Ex. 25:22). Mozes daalt af, breekt woedend de tafelen, straft het volk
en gedeeltelijke vergeving vindt plaats. Dan volgt hoofdstuk 33 dat niet lijkt te passen in het verhaal:
God zegt dat het volk verder moet trekken (zij doen dat echter pas in Num. 10) En God wil niet
meer mee en Hij stuurt een engel in zijn plaats. Het volk is hiervan van streek, maar toen het eerder
werd gezegd (Ex. 23:20) was het geen probleem. Mozes zet nu zijn tent op buiten het kamp en
spreekt met God, vraagt Hem alsnog mee te gaan (33:15). In hoofdstuk 34 bespreekt Mozes het
‘aangezicht’, de ‘wegen’ en de ‘majesteit’ van God en ziet Mozes een glimp van God.
Onduidelijk in deze passage is: a. waarom worden nu deze ‘theologische zaken’ besproken, terwijl het volk
in een crisissituatie verkeert en b. waarom is zijn tent buiten het kamp geplaatst? En zich dus verwijderd van de
Israëlieten, terwijl God net ook al afstand had genomen.
Waarschijnlijk richtte Mozes zich na de gouden-kalf crisis op het echte probleem: Het volk had
God gezien in al zijn grootsheid en heiligheid en was bang en verlangde naar een God dicht bij
hen. De woorden ‘aangezicht’, ‘wegen’ en ‘majesteit’ zijn fundamentele aspecten in de relatie tussen
God en de mensen. Hoe kon een oneindige God, eindige mensen nabij zijn? God was niet
alleen afstandelijk, maar ook onvoorspelbaar. Soms boos, soms barmhartig, soms eist Hij
gerechtigheid en soms vergeeft Hij. Nu was Mozes er om te bidden voor het volk, maar hoe moet
dat in de toekomst als Mozes er niet meer is. Er moet een leiderschaps-structuur komen, die niet
afhankelijk is van toeval.
We moeten de breuk die het monotheïsme veroorzaakte niet onderschatten. De God van
Abraham was transcendent (niet ‘tastbaar’ zoals bijv. de zon die werd aanbeden), oneindig en
onkenbaar. Ten tweede handelde God in de geschiedenis. Tot dan toe was alles cyclisch:
geboren worden, leven, sterven en opnieuw beginnen. Maar met de uittocht, schiep God de
geschiedenis. Cyclische tijd is geruststellend, je weet wat er komt, geschiedenis is een reis naar het
onbekende. Het volk moest op reis naar het onbekende met alleen Mozes als schakel tussen
God en het volk.
God sprak met Adam, Kaïn, de aartsvaders -en moeders en tot Mozes. Maar hoe gaat God
spreken tegen het volk? Als Hij het doet, schrikt het volk en moet Mozes de spreekbuis worden.
En als Mozes dus weg is, de berg op, zijn zij bang dat zij God niet meer kunnen horen. Dus, hoe
kon het volk volledig op God vertrouwen als Hij zo ver weg, onvoorspelbaar en
overweldigend was? Gods antwoord leidde tot een uiteenzetting van 40 hoofdstukken, ingelast
in het verhaal van de tocht van Egypte naar het beloofde land. Het begint met “Zij moeten voor
Mij een heiligdom maken, zodat Ik te midden van hen kan wonen (wesjachanti)” (Ex. 25:8). God wil
worden als een ‘naaste’. God komt inwonen, rabbijnen noemen dit sjechina.
De relatie tussen God en het volk zou worden bemiddeld door een nieuw soort religieus leider,
Aäron, de priester. Profetie was onvoorspelbaar (nooit een nieuwe Mozes) en na Haggaï, Zacharia
en Maleachi kwam ook een einde aan de profetie. Maar het priesterschap was blijvend. Het
priesterschap staat voor continuïteit. Het hele systeem van offers was een reactie op de crisis
2
,veroorzaakt door de afstand van God tot het volk. Dat is het verhaal achter Wajikra. Het exposé
tussen Exodus 23 en Leviticus 25 gaat over de nieuwe relatie tussen God en het volk. Het
heiligdom, de offers en de eisen van reinheid en heiligheid gaan over het nabij brengen van God
(constante aanwezige van het goddelijke) en het omzetten van de ‘piekervaring’ in een dagelijkse
gewoonte. Iets heel nieuws in de joodse ervaring.
Immanentie inbrengen (Gods huis op aarde) heeft risico dat de religie van het volk Israël zou
gaan lijken op andere religies van de oude wereld, met ook tempels, priesters en offers. Hoe
oneindigheid geplaatst kon worden in ruimte en hoe eeuwigheid geplaatst kon worden in tijd,
zonder de grenzen van de werkelijkheid te vervagen. En dat was de unieke taak van de priester:
het bewaken van grenzen. Sleutelbegrippen zijn: lehavdil; onderscheiden, scheiden, weten waar
dingen thuishoren en waar niet. En lehorot: onderwijzen, instrueren een oordeel vellen, uitspraak
doen, de weg wijzen (hiervan is ‘Tora’ afgeleid). Belangrijke bijvoeglijk naamwoorden: kodesj en chol
(heilig en profaan) en tahor en tamee (rein en onrein): een toestand die toegang geeft of juist niet.
Waar oneindigheid, eindigheid ontmoet, ontstaat gevaar en wetgeving is daarvoor nodig.
Het priesterlijke domein (heiligdom, offers, reinheid) ontstond als gevolg van de zonde van het
gouden kalf. God is er, maar wij vergeten dat Hij er is. Heiligheid is beseffen dat de ‘sjechina’ in
het midden van het leven is. We moeten begrijpen wat heiligheid is en wat reinheid is en waarom
het offer is ingesteld (voor toen en nu).
Heilig: de ruimte die we maken voor God (pag. 20).
Kedoesja (k-d-sj) komt 152 keer voor in Wajikra. Priesters zijn heilige personen, die heilige
handelingen verrichten op een heilige plaats. K-d-sj betekent ‘toewijden, apart zetten, reserveren
voor een bepaald doel’. Exclusiviteit, een één op één relatie tussen God en volk. Het heilige is naast
het exclusieve ook dat wat ontzag oproept en tegelijk ook de nabijheid van God betekent.
De twee brandpunten van heiligheid in de Tora zijn: de sabbat, de zevende scheppingsdag en
de mikdasj, de tabernakel of het heiligdom. God verklaart de sabbat heilig (Gen. 2:1-3). Sabbat is
tijd om te rusten, een lege tijd. De mikdasj markeert een bepaalde ruimte, maar het heiligdom
bestond van binnen vooral uit lege ruimte. Heiligheid is leegte: lege ruimte en lege tijd.
Kabbalisten zeggen dat onze werkelijkheid bestaat door goddelijke terughoudendheid. Doordat
God zich verbergt, kan het universum ontstaan (Jes. 45:15 ‘een God die zich verborgen houdt’).
Hier wordt een probleem zichtbaar: als God verborgen is, kan het universum bestaan, maar als
God altijd verborgen en onkenbaar is, wat is dan de zin van Gods bestaan? Het antwoord hierop
is: heiligheid. Heiligheid vertegenwoordigt die punten in tijd en ruimte die waar God een
tastbare en gevoelde aanwezigheid wordt. Heiligheid is een inbreuk op de materiele wereld,
doordat de eeuwigheid de tijd binnendringt en de oneindigheid in de ruimte komt. Voor tijd is het
moment ‘de sabbat’, voor ruimte is dat het ‘heiligdom’. Op de sabbat is de mens even geen
‘schepper’ maar schepsel en in het heiligdom is de mens geen ‘meester’ maar dienaar. Voor een
moment is daar bewustzijn van totale afhankelijkheid van God. Het universum is de ruimte die
God maakt voor de mens, het heilige is ruimte die de mens maakt voor God. Het seculiere is de
door God geschapen leegte om met een eindig universum te worden gevuld. Het heilige is
de leegte in tijd en ruimte die door de mensen wordt vrijgemaakt, zodat ze kan worden
gevuld door de oneindige aanwezigheid van God. We maken ruimte voor God, zoals Hij
ruimte maakt voor ons: door zelfbeperking, zelfverzaking. Hier kan Gods licht in de wereld
binnenstromen. En (hoewel beperkt tot één volk) kan dat licht gevaarlijk zijn en zonder
nauwlettend toezicht is het destructief. Het heilige moet worden beschermd en de bewakers
moeten zich zover mogelijk weghouden van het alledaagse, het sterfelijke, de dood. Het heilige is
het punt waarop mensen tijdelijk afstand doen van hun scheppingskracht en vrijheid om Gods
scheppingsmacht en vrijheid te kunnen ervaren. De priesters bewonen deze grens tussen het
oneindige en het eindige, het alledaagse en het heilige. Zij zijn voor Israël, wat Israël is voor de
mensheid: een vertegenwoordiger van de mensheid voor God en van God voor de mensheid. De
3
, Sabbat verwijst naar een tijd voorbij de tijd: de schepping. De tabernakel verwijst naar een ruimte
die het begrip ruimte te boven gaat (1 Kon. 8:27).
Het volk Israël getuigt in zichzelf van iets buiten zichzelf (anders zou het allang niet meer
hebben bestaan). Het heilige is waar transcendentie immanentie wordt, waar we binnen het
universum de aanwezigheid ervaren van de Ene die het universum te boven gaat. Heiligheid is
de ruimte die we voor God maken.
Offer (pag. 25)
Het offer is daarom een fundamentele activiteit: God offert iets van zichzelf om ruimte te maken
voor ons. Wij offeren iets van onszelf om ruimte te maken voor God.
Door de episode van het gouden kalf bleek dat het niet alleen ging om hoe God dichter bij de
mensen kon komen, maar ook andersom. Zij moesten groeien om de verantwoordelijkheid van de
vrijheid waardig te zijn. Zij waren totaal afhankelijk van God, zij hadden tot nu toe alleen ontvangen
en nog niets teruggegeven. Als je in het Jodendom geniet van wat je niet hebt verdiend, is dat een
reden voor schaamte.
Gods grootste geschenk aan ons is het vermogen om Hem iets te geven (zonder dat het
hetzelfde wordt als in het heidendom). Het is een offer van werken van dankbaarheid, vrijwillige
bijdragen voor de bouw van het heiligdom en het bijbehorende offerstelsel. Geven is wezenlijk
voor het menselijk zelfrespect.
Dierenoffers: voor de zondvloed mochten geen dieren worden gedood, daarna wel. Als
concessie om geweld weg te halen uit het menselijk bestaan. Tweede concessie is de binding van
Izaäk. Door dierenoffers werd de mens weggeleid van mensen (kind) offers. Maar het
fundamentele offer in het Jodendom is het offer van de wil. Wilsvrijheid is een geschenk van
God en om daar periodiek van af te zien, is erkenning van het geschenk. Omdat het wezen van het
offer niet intrinsiek verbonden is met het dieroffer, is het religieuze leven intact gebleven. Offeren
zonder tempel en bijbehorende riten is: verzaking (bidden, studie Tora, armenzorg, gastvrijheid).
Offeren is nabijkomen.
Opvallend: in de priesterdienst wordt alleen gesproken over JHWH (de naam). Offeren aan
Elohiem (God als kracht der krachten) zou een heidense daad zijn, namelijk een poging om
natuurkrachten te kalmeren. Offers worden daarom gebracht aan JHWH, die het mededogen
vertegenwoordigd, een diep persoonlijk gebaar. Offers gebaseerd op de liefde, zie in Leviticus 19
(de grote heiligheidswet) de liefde voor de naaste en voor de vreemdeling. Het priesterlijk ritueel
is de choreografie van de liefde. Het offer heeft te maken met heiligheid en niet met moraal.
Twee opvallende kenmerken van de Tora: 1. Moraal is universeel en heiligheid is particulier; 2.
Moraal komt voor heiligheid (in conflict). Het grote thema van de profetische aanklacht tegen de
offercultus is dat mensen offers brachten alsof zij daarmee morele overtredingen konden afkopen
of compenseren. Dus profeten spreken tegen het misbruik van het stelsel van de tempeldienst.
Reinheid (pag. 29)
De reinheidswetten (choekiem, verordeningen) hebben geen ‘redelijke basis’, in elk geval kunnen wij
het niet begrijpen. Sommige rabbijnen zeggen dat er ook geen reden hoeft te zijn, we moeten
gewoon gehoorzamen, anderen zeggen dat er wel een reden is voor elke wet of verordening.
Twee soorten wetgeving: regulatieve en constitutieve. Regulatieve: wetten die een bepaalde
redelijkheid en rechtvaardigheid waarborgen (bijvoorbeeld: misjpatiem, sociale wetten), leggen vast
wat in praktijk al gebeurt. Constitutieve wetgeving creëert een praktijk, scheppen een nieuwe
realiteit. Deze wet schept onreinheid, die was er daarvoor niet. Reinheidswetten in Wajikra staan in
hoofdstuk 11-16 in duidelijke volgorde: onreinheid die ontstaat na: a. contact met bepaalde dieren;
b. een bevalling; c. tsaraat (huidziekte/schimmel); d. lichamelijke vloeiingen. Dan volgt hoofdstuk
16 met de riten voor Grote Verzoendag. Zonde is bezoedeling, verzoening is dan een
reinigingsproces. Hoofdstuk 18 en 20 omlijsten de heiligheidsweg van hoofdstuk 19 met verboden
seksuele relaties (voor Israël als heilig volk).
4
Leviticus
Jonathan Sacks
Middelburg: Skandalon, 2020
Inhoud
Inleiding
1. Wajikra – Leviticus 1:1-5:26
2. Tsav – Leviticus 6:1-8:36
3. Sjemini – Leviticus 9:1-11:47
4. Tazria – Leviticus 12:1-13:59
5. Metsora – Leviticus 14:1-15:33
6. Acharee Mot – Leviticus 16:1-18:30
7. Kedosjiem – Leviticus 19:1-20:27
8. Emor – Leviticus 21:1-24:23
9. Behar – Leviticus 25:1-26:2
10.Bechokotai – Leviticus 26:3-27:34
Inleiding
Leviticus is op het eerste gezicht een boek met voorschriften die nauwelijks toepasbaar zijn in onze
tijd. Toch is Leviticus een belangrijk boek in het Jodendom. Hier vinden we principes als ‘heb je
naaste lief als jezelf’, maar ook ‘heb vreemdelingen lief’. Het bevat het opmerkelijkste van alle
religieuze ideeën, namelijk de opdracht om heilig te zijn, omdat God heilig is. We zijn
geschapen naar Gods beeld en geroepen te handelen zoals Hij handelt.
Leviticus schetst rechtvaardigheid in de praktijk en is daarom vaak een inspiratiebron geweest
voor het vormgeven van vrijheid. Leviticus is het middelste boek van de Thora en daarmee het
chiastische middelpunt, oorspronkelijk werd het boek ‘Torat Kohaniem’ genoemd (wet van de
priesters). Ondanks het belang van de profetie voor de religie van Israël, is de rol van priester
opgedragen aan het volk: ‘Een koninkrijk van priesters zul je zijn, een heilige natie’ (Ex. 19:6). De
stelling is dat het Jodendom niet begrepen kan worden zonder de priesterlijke stem, de fijngevoelige
en dominante stem van de Thora.
Het diepgaande verschil tussen God en mens wordt benadrukt, maar het verschil wordt
overbrugd door de menselijke wil in overeenstemming te brengen met Gods wil. De priesterlijke
stem vertelt ons, dat we geschapen zijn naar Gods beeld en zet abstracte idealen om in gedragscode
die de levens van mensen veranderen. Wat is heiligheid en hoe vertaal je dat naar het dagelijks
leven. Deze stem vereenzelvigt God met het leven en weigert dienstbaar te zijn aan de dood.
Vragen die in Leviticus worden behandeld, zijn; Hoe verhoudt onze eindige wereld zich
met een oneindige God en hoe slagen we erin een religieuze (piek)ervaring, opnieuw te laten
plaatsvinden. Hoe kunnen we die ervaring het bezit van allen maken?
Leviticus bestaat uit drie delen: I het heilige (de offers en hoe nabij het huis van God te komen).
II de grens tussen het heilige en de wereld (wat weerhoud je het heilige te betreden: reinheid)
en III het heilige naar de wereld brengen. Van de elite (fam. Van Aäron, als minderheid van de
stam van Levi) naar het volk als geheel. Een heilig leven dat naar buiten toe zichtbaar wordt.
Historisch gezien kwam na de vernietiging van de tweede tempel het gebed in plaats van het
offer en berouw in plaats van de dienst van Grote Verzoendag en de kennis van de Tora werd nu
verwacht van het hele volk. Torat Kohaniem werd ‘de halachische mens’.
Wajikra betekent ‘en Hij (God) riep’. Dit is een uitnodiging. Hij roept het volk om apart te
blijven om als het ware, middelaar te worden van Gods aanwezigheid in de wereld. De wet heeft
liefde nodig en de liefde de wet.
1
,Het verhaal onder het verhaal (pag. 11)
Het ‘tegenverhaal’ vinden we door op de aanwijzingen te letten. De eerste aan wijzing is: 25:1 De
Heere sprak (…) bij/op de berg Sinaï. Maar daar speelde het verhaal zich eigenlijk niet af. De
laatste keer dat Mozes op de berg was, was toen hij voor de tweede maal terugkwam met de stenen
tafelen (Ex. 34). Het hoofdstuk gaat ook over sociale gerechtigheid, een onderwerp dat niet past in
Leviticus dat gaat over de relatie tussen God en mens. Lev. 25 zou beter passen bij Ex. 21-23
(burgerlijke wetten). Hoofdstuk 26 (vgl. Deut. 28) over zegen en vloek is ook ongerijmd hier (is te
vergelijken met soevereiniteitsverdragen: vredesakkoorden tussen twee staten uit ANE). Leviticus
26 had dus net voor Exodus 24 moeten staan. Dus Exodus 24 tot en met Leviticus 25 is een
lang intermezzo, een uitweiding die volgt op de zonde van het gouden kalf.
Verhaal gouden kalf: Mozes ging de berg Sinaï op en krijgt een indrukwekkende openbaring
waarbij God tot het volk sprak. Mozes was enkele weken afwezig en het volk raakt in paniek en
bouwt in hoofdstuk 33 een ‘orakel’ (geen afgodsbeeld, het ging om God kunnen horen), zoals later
tussen de cherubs op de ark (Ex. 25:22). Mozes daalt af, breekt woedend de tafelen, straft het volk
en gedeeltelijke vergeving vindt plaats. Dan volgt hoofdstuk 33 dat niet lijkt te passen in het verhaal:
God zegt dat het volk verder moet trekken (zij doen dat echter pas in Num. 10) En God wil niet
meer mee en Hij stuurt een engel in zijn plaats. Het volk is hiervan van streek, maar toen het eerder
werd gezegd (Ex. 23:20) was het geen probleem. Mozes zet nu zijn tent op buiten het kamp en
spreekt met God, vraagt Hem alsnog mee te gaan (33:15). In hoofdstuk 34 bespreekt Mozes het
‘aangezicht’, de ‘wegen’ en de ‘majesteit’ van God en ziet Mozes een glimp van God.
Onduidelijk in deze passage is: a. waarom worden nu deze ‘theologische zaken’ besproken, terwijl het volk
in een crisissituatie verkeert en b. waarom is zijn tent buiten het kamp geplaatst? En zich dus verwijderd van de
Israëlieten, terwijl God net ook al afstand had genomen.
Waarschijnlijk richtte Mozes zich na de gouden-kalf crisis op het echte probleem: Het volk had
God gezien in al zijn grootsheid en heiligheid en was bang en verlangde naar een God dicht bij
hen. De woorden ‘aangezicht’, ‘wegen’ en ‘majesteit’ zijn fundamentele aspecten in de relatie tussen
God en de mensen. Hoe kon een oneindige God, eindige mensen nabij zijn? God was niet
alleen afstandelijk, maar ook onvoorspelbaar. Soms boos, soms barmhartig, soms eist Hij
gerechtigheid en soms vergeeft Hij. Nu was Mozes er om te bidden voor het volk, maar hoe moet
dat in de toekomst als Mozes er niet meer is. Er moet een leiderschaps-structuur komen, die niet
afhankelijk is van toeval.
We moeten de breuk die het monotheïsme veroorzaakte niet onderschatten. De God van
Abraham was transcendent (niet ‘tastbaar’ zoals bijv. de zon die werd aanbeden), oneindig en
onkenbaar. Ten tweede handelde God in de geschiedenis. Tot dan toe was alles cyclisch:
geboren worden, leven, sterven en opnieuw beginnen. Maar met de uittocht, schiep God de
geschiedenis. Cyclische tijd is geruststellend, je weet wat er komt, geschiedenis is een reis naar het
onbekende. Het volk moest op reis naar het onbekende met alleen Mozes als schakel tussen
God en het volk.
God sprak met Adam, Kaïn, de aartsvaders -en moeders en tot Mozes. Maar hoe gaat God
spreken tegen het volk? Als Hij het doet, schrikt het volk en moet Mozes de spreekbuis worden.
En als Mozes dus weg is, de berg op, zijn zij bang dat zij God niet meer kunnen horen. Dus, hoe
kon het volk volledig op God vertrouwen als Hij zo ver weg, onvoorspelbaar en
overweldigend was? Gods antwoord leidde tot een uiteenzetting van 40 hoofdstukken, ingelast
in het verhaal van de tocht van Egypte naar het beloofde land. Het begint met “Zij moeten voor
Mij een heiligdom maken, zodat Ik te midden van hen kan wonen (wesjachanti)” (Ex. 25:8). God wil
worden als een ‘naaste’. God komt inwonen, rabbijnen noemen dit sjechina.
De relatie tussen God en het volk zou worden bemiddeld door een nieuw soort religieus leider,
Aäron, de priester. Profetie was onvoorspelbaar (nooit een nieuwe Mozes) en na Haggaï, Zacharia
en Maleachi kwam ook een einde aan de profetie. Maar het priesterschap was blijvend. Het
priesterschap staat voor continuïteit. Het hele systeem van offers was een reactie op de crisis
2
,veroorzaakt door de afstand van God tot het volk. Dat is het verhaal achter Wajikra. Het exposé
tussen Exodus 23 en Leviticus 25 gaat over de nieuwe relatie tussen God en het volk. Het
heiligdom, de offers en de eisen van reinheid en heiligheid gaan over het nabij brengen van God
(constante aanwezige van het goddelijke) en het omzetten van de ‘piekervaring’ in een dagelijkse
gewoonte. Iets heel nieuws in de joodse ervaring.
Immanentie inbrengen (Gods huis op aarde) heeft risico dat de religie van het volk Israël zou
gaan lijken op andere religies van de oude wereld, met ook tempels, priesters en offers. Hoe
oneindigheid geplaatst kon worden in ruimte en hoe eeuwigheid geplaatst kon worden in tijd,
zonder de grenzen van de werkelijkheid te vervagen. En dat was de unieke taak van de priester:
het bewaken van grenzen. Sleutelbegrippen zijn: lehavdil; onderscheiden, scheiden, weten waar
dingen thuishoren en waar niet. En lehorot: onderwijzen, instrueren een oordeel vellen, uitspraak
doen, de weg wijzen (hiervan is ‘Tora’ afgeleid). Belangrijke bijvoeglijk naamwoorden: kodesj en chol
(heilig en profaan) en tahor en tamee (rein en onrein): een toestand die toegang geeft of juist niet.
Waar oneindigheid, eindigheid ontmoet, ontstaat gevaar en wetgeving is daarvoor nodig.
Het priesterlijke domein (heiligdom, offers, reinheid) ontstond als gevolg van de zonde van het
gouden kalf. God is er, maar wij vergeten dat Hij er is. Heiligheid is beseffen dat de ‘sjechina’ in
het midden van het leven is. We moeten begrijpen wat heiligheid is en wat reinheid is en waarom
het offer is ingesteld (voor toen en nu).
Heilig: de ruimte die we maken voor God (pag. 20).
Kedoesja (k-d-sj) komt 152 keer voor in Wajikra. Priesters zijn heilige personen, die heilige
handelingen verrichten op een heilige plaats. K-d-sj betekent ‘toewijden, apart zetten, reserveren
voor een bepaald doel’. Exclusiviteit, een één op één relatie tussen God en volk. Het heilige is naast
het exclusieve ook dat wat ontzag oproept en tegelijk ook de nabijheid van God betekent.
De twee brandpunten van heiligheid in de Tora zijn: de sabbat, de zevende scheppingsdag en
de mikdasj, de tabernakel of het heiligdom. God verklaart de sabbat heilig (Gen. 2:1-3). Sabbat is
tijd om te rusten, een lege tijd. De mikdasj markeert een bepaalde ruimte, maar het heiligdom
bestond van binnen vooral uit lege ruimte. Heiligheid is leegte: lege ruimte en lege tijd.
Kabbalisten zeggen dat onze werkelijkheid bestaat door goddelijke terughoudendheid. Doordat
God zich verbergt, kan het universum ontstaan (Jes. 45:15 ‘een God die zich verborgen houdt’).
Hier wordt een probleem zichtbaar: als God verborgen is, kan het universum bestaan, maar als
God altijd verborgen en onkenbaar is, wat is dan de zin van Gods bestaan? Het antwoord hierop
is: heiligheid. Heiligheid vertegenwoordigt die punten in tijd en ruimte die waar God een
tastbare en gevoelde aanwezigheid wordt. Heiligheid is een inbreuk op de materiele wereld,
doordat de eeuwigheid de tijd binnendringt en de oneindigheid in de ruimte komt. Voor tijd is het
moment ‘de sabbat’, voor ruimte is dat het ‘heiligdom’. Op de sabbat is de mens even geen
‘schepper’ maar schepsel en in het heiligdom is de mens geen ‘meester’ maar dienaar. Voor een
moment is daar bewustzijn van totale afhankelijkheid van God. Het universum is de ruimte die
God maakt voor de mens, het heilige is ruimte die de mens maakt voor God. Het seculiere is de
door God geschapen leegte om met een eindig universum te worden gevuld. Het heilige is
de leegte in tijd en ruimte die door de mensen wordt vrijgemaakt, zodat ze kan worden
gevuld door de oneindige aanwezigheid van God. We maken ruimte voor God, zoals Hij
ruimte maakt voor ons: door zelfbeperking, zelfverzaking. Hier kan Gods licht in de wereld
binnenstromen. En (hoewel beperkt tot één volk) kan dat licht gevaarlijk zijn en zonder
nauwlettend toezicht is het destructief. Het heilige moet worden beschermd en de bewakers
moeten zich zover mogelijk weghouden van het alledaagse, het sterfelijke, de dood. Het heilige is
het punt waarop mensen tijdelijk afstand doen van hun scheppingskracht en vrijheid om Gods
scheppingsmacht en vrijheid te kunnen ervaren. De priesters bewonen deze grens tussen het
oneindige en het eindige, het alledaagse en het heilige. Zij zijn voor Israël, wat Israël is voor de
mensheid: een vertegenwoordiger van de mensheid voor God en van God voor de mensheid. De
3
, Sabbat verwijst naar een tijd voorbij de tijd: de schepping. De tabernakel verwijst naar een ruimte
die het begrip ruimte te boven gaat (1 Kon. 8:27).
Het volk Israël getuigt in zichzelf van iets buiten zichzelf (anders zou het allang niet meer
hebben bestaan). Het heilige is waar transcendentie immanentie wordt, waar we binnen het
universum de aanwezigheid ervaren van de Ene die het universum te boven gaat. Heiligheid is
de ruimte die we voor God maken.
Offer (pag. 25)
Het offer is daarom een fundamentele activiteit: God offert iets van zichzelf om ruimte te maken
voor ons. Wij offeren iets van onszelf om ruimte te maken voor God.
Door de episode van het gouden kalf bleek dat het niet alleen ging om hoe God dichter bij de
mensen kon komen, maar ook andersom. Zij moesten groeien om de verantwoordelijkheid van de
vrijheid waardig te zijn. Zij waren totaal afhankelijk van God, zij hadden tot nu toe alleen ontvangen
en nog niets teruggegeven. Als je in het Jodendom geniet van wat je niet hebt verdiend, is dat een
reden voor schaamte.
Gods grootste geschenk aan ons is het vermogen om Hem iets te geven (zonder dat het
hetzelfde wordt als in het heidendom). Het is een offer van werken van dankbaarheid, vrijwillige
bijdragen voor de bouw van het heiligdom en het bijbehorende offerstelsel. Geven is wezenlijk
voor het menselijk zelfrespect.
Dierenoffers: voor de zondvloed mochten geen dieren worden gedood, daarna wel. Als
concessie om geweld weg te halen uit het menselijk bestaan. Tweede concessie is de binding van
Izaäk. Door dierenoffers werd de mens weggeleid van mensen (kind) offers. Maar het
fundamentele offer in het Jodendom is het offer van de wil. Wilsvrijheid is een geschenk van
God en om daar periodiek van af te zien, is erkenning van het geschenk. Omdat het wezen van het
offer niet intrinsiek verbonden is met het dieroffer, is het religieuze leven intact gebleven. Offeren
zonder tempel en bijbehorende riten is: verzaking (bidden, studie Tora, armenzorg, gastvrijheid).
Offeren is nabijkomen.
Opvallend: in de priesterdienst wordt alleen gesproken over JHWH (de naam). Offeren aan
Elohiem (God als kracht der krachten) zou een heidense daad zijn, namelijk een poging om
natuurkrachten te kalmeren. Offers worden daarom gebracht aan JHWH, die het mededogen
vertegenwoordigd, een diep persoonlijk gebaar. Offers gebaseerd op de liefde, zie in Leviticus 19
(de grote heiligheidswet) de liefde voor de naaste en voor de vreemdeling. Het priesterlijk ritueel
is de choreografie van de liefde. Het offer heeft te maken met heiligheid en niet met moraal.
Twee opvallende kenmerken van de Tora: 1. Moraal is universeel en heiligheid is particulier; 2.
Moraal komt voor heiligheid (in conflict). Het grote thema van de profetische aanklacht tegen de
offercultus is dat mensen offers brachten alsof zij daarmee morele overtredingen konden afkopen
of compenseren. Dus profeten spreken tegen het misbruik van het stelsel van de tempeldienst.
Reinheid (pag. 29)
De reinheidswetten (choekiem, verordeningen) hebben geen ‘redelijke basis’, in elk geval kunnen wij
het niet begrijpen. Sommige rabbijnen zeggen dat er ook geen reden hoeft te zijn, we moeten
gewoon gehoorzamen, anderen zeggen dat er wel een reden is voor elke wet of verordening.
Twee soorten wetgeving: regulatieve en constitutieve. Regulatieve: wetten die een bepaalde
redelijkheid en rechtvaardigheid waarborgen (bijvoorbeeld: misjpatiem, sociale wetten), leggen vast
wat in praktijk al gebeurt. Constitutieve wetgeving creëert een praktijk, scheppen een nieuwe
realiteit. Deze wet schept onreinheid, die was er daarvoor niet. Reinheidswetten in Wajikra staan in
hoofdstuk 11-16 in duidelijke volgorde: onreinheid die ontstaat na: a. contact met bepaalde dieren;
b. een bevalling; c. tsaraat (huidziekte/schimmel); d. lichamelijke vloeiingen. Dan volgt hoofdstuk
16 met de riten voor Grote Verzoendag. Zonde is bezoedeling, verzoening is dan een
reinigingsproces. Hoofdstuk 18 en 20 omlijsten de heiligheidsweg van hoofdstuk 19 met verboden
seksuele relaties (voor Israël als heilig volk).
4
