Hoofdstuk 1
Ontwikkelingspsychologie: de wetenschappelijk studie naar groei, verandering en stabiliteit bij
mensen. Van conceptie tot ouderdom met accent op de jaren tot de volwassenheid.
Centrale vraagstukken:
1. Hoeverre is de ontwikkeling van kinderen continu en in hoeverre discontinu?
2. Word de ontwikkeling grotendeels bepaald door kritieke of gevoelige perioden?
3. Moet men zich concentreren op bepaalde belangrijke perioden in de menselijke ontwikkeling
of juist het hele leven?
4. Nature en nuture debat
Onderzoek naar kinderen is te verdelen in 4 thema’s:
- Fysieke ontwikkeling: betrekking op fysieke opbouw van het lichaam (hersenen,
zenuwstelsel, spieren, zintuigen en de behoefte aan eten drinken en slaap).
- Cognitieve ontwikkeling: betrekking op de intellectuele vermogens (denken, leren,
geheugen en probleem oplossing).
- Sociaal- emotionele ontwikkeling: betrekking op sociale relaties, interacties met anderen en
het omgaan met emoties.
- Persoonlijkheidsontwikkeling: betrekking op duurzame gedragingen en (karakter)
eigenschappen die personen van elkaar onderscheid.
Hieronder word vaak een globale indeling gemaakt van 5 leeftijdsgroepen:
1. Prenatale periode
2. Baby- peuter tijd
3. Kleutertijd
4. Schooltijd
5. Adolescentie
Elk persoon krijgt in zijn leven wel te maken met gemeenschappelijke invloeden:
- normatieve historisch bepaalde invloeden: invloeden die verbonden zijn aan de specifieke
maatschappelijke situatie in de historische tijd. Deze zijn normatief in de zin dat de meeste
mensen van een zekere generatie ermee te maken krijgen. (voorbeelden: oorlogen,
economische groei/ crisis, technologische ontwikkeling ect.)
- normatieve leeftijdsgebonden invloeden: invloeden die leeftijdsgebonden zijn. deze komen
ongeveer gelijktijdig voor bij het merendeel van individuen binnen eenzelfde leeftijdsgroep
van een bepaalde (sub) cultuur. Normatief betekend in dit geval vaak voorkomend.
( voorbeelden: voor het eerst naar school gaan, puberteit bereiken).
- normatieve sociaal- culturele invloeden: ( voorbeelden: etnische afkomst, sociale klasse,
lidmaatschap van een bepaalde subcultuur).
- niet normatieve gebeurtenissen : invloeden die sterk persoons gebonden zijn (uniek). Ze
laten zich vaak onverwachts gelden en kunnen het leven van een individu soms een heel
ander verloop geven. ( voorbeelden: eerste ivf kind zijn, je ouders verliezen door een
ongeval, een landelijke wetenschap wedstrijd winnen.)
Cohort: een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek zijn geboren.
,Vroeger:
Middeleeuwen: Door tekeningen uit de middeleeuwen is ontdekt dat de kindertijd waarschijnlijk niet
werd beschouwd als een stadium dat kwalitatief anders was dan de volwassenheid.
18e/19e eeuw: bijhouden van baby biografieën (Charles Darwin)
Eerste helft 20e eeuw: ontstaan van eerste grootschalige, systematische studies naar veranderingen
in het leven van kinderen.
Verdere begrippen:
Continue verandering: (kwantitatief) geleidelijke kwantitatieve ontwikkeling, waarbij prestaties op
een bepaald niveau voortvloeien uit die op de vorige niveaus. (niet in aard veranderen, maar wel in
omvang)
Discontinue verandering: (kwalitatief) ontwikkeling die in aparte stappen of stadia plaats vindt. En
waarbij elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief anders is dan gedrag in een eerder stadia.
Kritieke periode: specifieke tijdspanne in de ontwikkeling waarin een bepaalde gebeurtenis de
grootste en onomkeerbare gevolgen heeft.
Gevoelige periode: een afgebakende tijdspanne, meestal vroeg in het leven, waarin mensen extra
gevoelig zijn voor bepaalde omgevingsinvloeden en sterk ontvankelijk zijn voor het leren van
specifieke vaardigheden.
Nature/ Nuture debat: de discussie over de oorsprong van ons gedrag en onze eigenschappen.. in
hoeverre komen deze voort uit onze aanleg en in hoeverre uit onze opvoeding en leefomgeving?
Nature: geërfde eigenschappen/ vermogens/ capaciteiten
Nuture: omgevings- invloeden
Maturatie: het proces van het zich geleidelijk ontvouwen van voorbestemde genetische informatie.
Stimuli: prikkels, veranderingen in een inwendige of uitwendige omgeving waarop ene organisme
reageert.
Plasticiteit: de mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysiek structuur veranderbaar
is.
Levensloopmodel: legt de nadruk op doorgaande groei en verandering. Intelligentie is train
baar/veranderbaar tot na onze adolescentie.
,Hoofdstuk 2
Theorie: verklaring of voorspelling ten aanzien van een verschijnsel, die een raamwerk biedt om de
relaties tussen een reeks feiten of principes te begrijpen.
Psychodynamisch perspectief: benadering binnen de psychologie die ervan uitgaat dat gedrag
gemotiveerd wordt door innerlijke krachten, herinnering en conflicten, waarvan een persoon zich
nauwelijks bewust is en waarover hij weinig controle heeft.
Psychoanalytische theorie (Freud): theorie die ervan uit gaat dat onbewuste krachten bepalend zijn
voor iemand persoonlijkheid en gedrag.
- Id.: primitieve, ongeorganiseerde, aangeboren deel van de persoonlijkheid dat opereert uit
het genotsprincipe.
- Ego: rationele en redelijke deel van de persoonlijkheid dat opereert vanuit het realiteit
principe.
- Superego: aspect van persoonlijkheid dat iemands geweten vertegenwoordigd en het
onderscheid maakt tussen goed en kwaad.
Psychoseksuele ontwikkeling (Freud): 5 fasen die kinderen doorlopen, waarin genot, of bevrediging
telkens gericht is op een andere biologische functie en een ander deel van het lichaam.
1. Orale fase (geboorte tot 1,5 jaar)
De orale fase is de eerste fase van deze ontwikkeling. Dit gebeurd op de eerste 18 maanden.
In deze fase ontstaat er een band tussen een kind en haar/zijn moeder. De focus ligt bij de
mond. De lust wordt gehaald uit de borsten van de moeder, duimpje en voorwerpen. In dit
stadium heeft het Es de grootste invloed omdat het Ich nog in ontwikkeling is. Zijn
handelingen zijn dus gebaseerd op lustprincipe.
2. Anale fase (1,5 tot 2 à 3 jaar)
In de tweede fase begint het kind alles helemaal alleen te willen doen. Het kind wordt
geïntrigeerd door de erogene zone van de anus. De peuters willen in deze fase hun eigen zin
doorzetten zonder dat er een oppositie is. Het kind probeert dus zelfstandig te zijn wat
frustrerend kan worden voor de ouders. De anale fase vormt een conflict tussen het Es, Ich
en Über-ich.
3. Fallische fase (3 tot 6 à 7 jaar)
In de derde fase zijn de geslachtsdelen volgens Freud belangrijk. Men moet natuurlijk nog is
het achterhoofd houden dat een kind nog een kind is en dus nog onvolwassen is. Kinderen
beginnen in een bewuste manier hun lichaam te ontdekken, niet alleen die van hen maar ook
van andere kinderen en van de ouders.
Kinderen gaan zich vaak aangetrokken voelen door hun ouders. Meisjes zullen aangetrokken
worden door de vaders en jongens door hun moeder. Zo kan er het gevoel ontstaan dat
bijvoorbeeld een meisje in concurrentie is met haar moeder voor de vader. Voor jongens
gebeurt het natuurlijk ook maar andersom.
Nadien ontstaat er jalousie tussen meisjes en jongens omdat ze beseffen dat het niet
hetzelfde geslacht hebben. Dit lijdt voor de jongens tot castratieangst. Dit noemen we
penisnijd.
, 4. Latentie fase (7 tot 11 à 12 jaar)
Na de derde komt natuurlijk de vierde fase. Het kind hecht hier minder interesse aan zijn
geslachtsdelen en die van anderen. Zij willen tal van dingen weten over wat er rondom hen
gebeurd. Ze zullen meer abstract denken.
5. Genitale fase (12 tot volwassenheid)
De vijfde en laatste fase van de psychoseksuele fase is de genitale fase. Deze fase kan men
beschrijven als een evolutie van de seksualiteit. Het kind wordt nu volwassen en dus is een
orgasme, ejaculatie en zwangerschap mogelijk. De persoonlijkheid van het kind/ volwassen
wordt dan omschreven als een persoon die tevreden is met zichzelf als alles optimaal
verlopen is natuurlijk. De persoon is geduldig, moedig,… Het individu toont dan ook
interesse in heteroseksueel contact.
Fixatie: gedrag dat in een eerdere ontwikkelingsfase is blijven steken als gevolg van een onopgelost
conflict. ( kan tot problemen lijden)
Psychosociale ontwikkeling: (erikson) de veranderingen in onze interacties met anderen en in hoe
we aankijken tegen het gedrag van anderen en tegen onszelf als leden van de maatschappij.
Ontwikkelingspsychologie: de wetenschappelijk studie naar groei, verandering en stabiliteit bij
mensen. Van conceptie tot ouderdom met accent op de jaren tot de volwassenheid.
Centrale vraagstukken:
1. Hoeverre is de ontwikkeling van kinderen continu en in hoeverre discontinu?
2. Word de ontwikkeling grotendeels bepaald door kritieke of gevoelige perioden?
3. Moet men zich concentreren op bepaalde belangrijke perioden in de menselijke ontwikkeling
of juist het hele leven?
4. Nature en nuture debat
Onderzoek naar kinderen is te verdelen in 4 thema’s:
- Fysieke ontwikkeling: betrekking op fysieke opbouw van het lichaam (hersenen,
zenuwstelsel, spieren, zintuigen en de behoefte aan eten drinken en slaap).
- Cognitieve ontwikkeling: betrekking op de intellectuele vermogens (denken, leren,
geheugen en probleem oplossing).
- Sociaal- emotionele ontwikkeling: betrekking op sociale relaties, interacties met anderen en
het omgaan met emoties.
- Persoonlijkheidsontwikkeling: betrekking op duurzame gedragingen en (karakter)
eigenschappen die personen van elkaar onderscheid.
Hieronder word vaak een globale indeling gemaakt van 5 leeftijdsgroepen:
1. Prenatale periode
2. Baby- peuter tijd
3. Kleutertijd
4. Schooltijd
5. Adolescentie
Elk persoon krijgt in zijn leven wel te maken met gemeenschappelijke invloeden:
- normatieve historisch bepaalde invloeden: invloeden die verbonden zijn aan de specifieke
maatschappelijke situatie in de historische tijd. Deze zijn normatief in de zin dat de meeste
mensen van een zekere generatie ermee te maken krijgen. (voorbeelden: oorlogen,
economische groei/ crisis, technologische ontwikkeling ect.)
- normatieve leeftijdsgebonden invloeden: invloeden die leeftijdsgebonden zijn. deze komen
ongeveer gelijktijdig voor bij het merendeel van individuen binnen eenzelfde leeftijdsgroep
van een bepaalde (sub) cultuur. Normatief betekend in dit geval vaak voorkomend.
( voorbeelden: voor het eerst naar school gaan, puberteit bereiken).
- normatieve sociaal- culturele invloeden: ( voorbeelden: etnische afkomst, sociale klasse,
lidmaatschap van een bepaalde subcultuur).
- niet normatieve gebeurtenissen : invloeden die sterk persoons gebonden zijn (uniek). Ze
laten zich vaak onverwachts gelden en kunnen het leven van een individu soms een heel
ander verloop geven. ( voorbeelden: eerste ivf kind zijn, je ouders verliezen door een
ongeval, een landelijke wetenschap wedstrijd winnen.)
Cohort: een groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek zijn geboren.
,Vroeger:
Middeleeuwen: Door tekeningen uit de middeleeuwen is ontdekt dat de kindertijd waarschijnlijk niet
werd beschouwd als een stadium dat kwalitatief anders was dan de volwassenheid.
18e/19e eeuw: bijhouden van baby biografieën (Charles Darwin)
Eerste helft 20e eeuw: ontstaan van eerste grootschalige, systematische studies naar veranderingen
in het leven van kinderen.
Verdere begrippen:
Continue verandering: (kwantitatief) geleidelijke kwantitatieve ontwikkeling, waarbij prestaties op
een bepaald niveau voortvloeien uit die op de vorige niveaus. (niet in aard veranderen, maar wel in
omvang)
Discontinue verandering: (kwalitatief) ontwikkeling die in aparte stappen of stadia plaats vindt. En
waarbij elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief anders is dan gedrag in een eerder stadia.
Kritieke periode: specifieke tijdspanne in de ontwikkeling waarin een bepaalde gebeurtenis de
grootste en onomkeerbare gevolgen heeft.
Gevoelige periode: een afgebakende tijdspanne, meestal vroeg in het leven, waarin mensen extra
gevoelig zijn voor bepaalde omgevingsinvloeden en sterk ontvankelijk zijn voor het leren van
specifieke vaardigheden.
Nature/ Nuture debat: de discussie over de oorsprong van ons gedrag en onze eigenschappen.. in
hoeverre komen deze voort uit onze aanleg en in hoeverre uit onze opvoeding en leefomgeving?
Nature: geërfde eigenschappen/ vermogens/ capaciteiten
Nuture: omgevings- invloeden
Maturatie: het proces van het zich geleidelijk ontvouwen van voorbestemde genetische informatie.
Stimuli: prikkels, veranderingen in een inwendige of uitwendige omgeving waarop ene organisme
reageert.
Plasticiteit: de mate waarin een zich ontwikkelend gedragspatroon of fysiek structuur veranderbaar
is.
Levensloopmodel: legt de nadruk op doorgaande groei en verandering. Intelligentie is train
baar/veranderbaar tot na onze adolescentie.
,Hoofdstuk 2
Theorie: verklaring of voorspelling ten aanzien van een verschijnsel, die een raamwerk biedt om de
relaties tussen een reeks feiten of principes te begrijpen.
Psychodynamisch perspectief: benadering binnen de psychologie die ervan uitgaat dat gedrag
gemotiveerd wordt door innerlijke krachten, herinnering en conflicten, waarvan een persoon zich
nauwelijks bewust is en waarover hij weinig controle heeft.
Psychoanalytische theorie (Freud): theorie die ervan uit gaat dat onbewuste krachten bepalend zijn
voor iemand persoonlijkheid en gedrag.
- Id.: primitieve, ongeorganiseerde, aangeboren deel van de persoonlijkheid dat opereert uit
het genotsprincipe.
- Ego: rationele en redelijke deel van de persoonlijkheid dat opereert vanuit het realiteit
principe.
- Superego: aspect van persoonlijkheid dat iemands geweten vertegenwoordigd en het
onderscheid maakt tussen goed en kwaad.
Psychoseksuele ontwikkeling (Freud): 5 fasen die kinderen doorlopen, waarin genot, of bevrediging
telkens gericht is op een andere biologische functie en een ander deel van het lichaam.
1. Orale fase (geboorte tot 1,5 jaar)
De orale fase is de eerste fase van deze ontwikkeling. Dit gebeurd op de eerste 18 maanden.
In deze fase ontstaat er een band tussen een kind en haar/zijn moeder. De focus ligt bij de
mond. De lust wordt gehaald uit de borsten van de moeder, duimpje en voorwerpen. In dit
stadium heeft het Es de grootste invloed omdat het Ich nog in ontwikkeling is. Zijn
handelingen zijn dus gebaseerd op lustprincipe.
2. Anale fase (1,5 tot 2 à 3 jaar)
In de tweede fase begint het kind alles helemaal alleen te willen doen. Het kind wordt
geïntrigeerd door de erogene zone van de anus. De peuters willen in deze fase hun eigen zin
doorzetten zonder dat er een oppositie is. Het kind probeert dus zelfstandig te zijn wat
frustrerend kan worden voor de ouders. De anale fase vormt een conflict tussen het Es, Ich
en Über-ich.
3. Fallische fase (3 tot 6 à 7 jaar)
In de derde fase zijn de geslachtsdelen volgens Freud belangrijk. Men moet natuurlijk nog is
het achterhoofd houden dat een kind nog een kind is en dus nog onvolwassen is. Kinderen
beginnen in een bewuste manier hun lichaam te ontdekken, niet alleen die van hen maar ook
van andere kinderen en van de ouders.
Kinderen gaan zich vaak aangetrokken voelen door hun ouders. Meisjes zullen aangetrokken
worden door de vaders en jongens door hun moeder. Zo kan er het gevoel ontstaan dat
bijvoorbeeld een meisje in concurrentie is met haar moeder voor de vader. Voor jongens
gebeurt het natuurlijk ook maar andersom.
Nadien ontstaat er jalousie tussen meisjes en jongens omdat ze beseffen dat het niet
hetzelfde geslacht hebben. Dit lijdt voor de jongens tot castratieangst. Dit noemen we
penisnijd.
, 4. Latentie fase (7 tot 11 à 12 jaar)
Na de derde komt natuurlijk de vierde fase. Het kind hecht hier minder interesse aan zijn
geslachtsdelen en die van anderen. Zij willen tal van dingen weten over wat er rondom hen
gebeurd. Ze zullen meer abstract denken.
5. Genitale fase (12 tot volwassenheid)
De vijfde en laatste fase van de psychoseksuele fase is de genitale fase. Deze fase kan men
beschrijven als een evolutie van de seksualiteit. Het kind wordt nu volwassen en dus is een
orgasme, ejaculatie en zwangerschap mogelijk. De persoonlijkheid van het kind/ volwassen
wordt dan omschreven als een persoon die tevreden is met zichzelf als alles optimaal
verlopen is natuurlijk. De persoon is geduldig, moedig,… Het individu toont dan ook
interesse in heteroseksueel contact.
Fixatie: gedrag dat in een eerdere ontwikkelingsfase is blijven steken als gevolg van een onopgelost
conflict. ( kan tot problemen lijden)
Psychosociale ontwikkeling: (erikson) de veranderingen in onze interacties met anderen en in hoe
we aankijken tegen het gedrag van anderen en tegen onszelf als leden van de maatschappij.
