H8. alledaags geheugen,
geheugenfouten
Autobiografisch geheugen: wat er is gebeurd in je
leven
Autobiografisch geheugen: herinneringen voor specifieke ervaringen uit je leven
- episodische + semantische herinneringen
Kenmerken autobiografisch geheugen:
1. Multidimensionaal
2. Herinneren sommige gebeurtenissen beter dan anderen
De multidimensionale aard van autobiografisch geheugen
Multidimensionaal omdat: bestaat uit spatiële, emotionele en sensorische componenten
- ook elementen van zelfreflectie en visuele beeldvorming en vaak gedetailleerder en levendiger
Hersenschade met verlies van visuele herinneringen, maar niet blindheid belang sensorisch
component voor autobiografisch geheugen
- visuele ervaring speelt een cruciale rol in autobiografisch geheugen
Geheugen gedurende de levensduur
Belangrijke en emotionele herinneringen onthoud je beter (bijv. overgangs gebeurtenissen)
Reminiscentiebult: verbeterd geheugen voor de adolescentie en jonge volwassenheid dat typisch
word aangetroffen bij mensen ouder dan 40 jaar
Hypothesen vaan reminiscentiebult:
1. Self-image hypothese: geheugen is verbeterd voor situaties die ontstaan als een persoons
zelfbeeld of levensidentiteit wordt gevormd
- vormt een zelfbeeld in adolescentie en jongvolwassenheid
2. Cognitieve hypothese: periodes van snelle veranderingen die worden gevolgd door stabiliteit
worden beter onthouden
- veranderingen in adolescentie en stabiliteit in volwassenheid
3. Cultural life script hypothese: onderscheid tussen iemands levensverhaal en een cultureel
levensscript: verslag van cultureel verwachte gebeurtenissen die op een bepaald moment in
de levensduur plaatsvinden
- gebeurtenissen in je leven zijn gemakkelijker te onthouden wanneer ze passen in het
culturele levensscript van je cultuur
Geheugen voor uitzonderlijke gebeurtenissen
Geheugen en emotie
Emoties worden geassocieerd met het beter onthouden van gebeurtenissen
- emoties (stresshormonen) verbeteren consolidatie hormoonactivatie volgend op een emotionele
ervaringen verbeterd consolidatie
Amygdala: hersendeel dat sterk betrokken is bij emotionele herinneringen
- emoties activeren mechanismen in de amygdala die ons helpen situaties te herinneren die
1
, verbonden zijn met die emoties
- schade: emotionele herinneringen worden niet beter onthouden dan normale herinneringen
Emoties kunnen herinneringen ook verslechteren, aandacht wordt getrokken naar belangrijke
objecten en minder belangrijke objecten worden genegeerd (niet onthouden)
Flitslichtherinneringen
Flashbulb memory (flitslichtherinneringen): herinneringen aan de omstandigheden rondom het
horen over de shockerende gebeurtenis, niet de herinneringen van de gebeurtenis zelf
- ontstaan onder zeer emotionele omstandigheden en blijven voor een lange periode zo helder en
gedetailleerd als een foto niet genoeg bewijs voor deze bewering
Repeated recall (herhaald terughalen): techniek voor het vergelijken van latere herinneringen met
herinneringen die meteen na de gebeurtenis voorkomen
flashbulb memories zijn niet zoals foto’s, herinneringen veranderen over tijd (foto’s niet)
- ook niet zo gedetailleerd en helder als gedacht door de persoon zelf
!!! flashbulb memories bestaan niet, verschillen niet van normale herinneringen
- mensen denken zelf dat de herinnering accuraat blijft, in tegenstelling tot normale herinneringen
Reden voor langer flashbulb memory: grotere emotionele lading en vaker herhaald geen speciaal
mechanisme voor het herinneren van deze situaties
- narrative rehearsal hypothese (verhaal-herhalingshypothese): gebeurtenissen worden herhaald
nadat ze zijn gebeurt
Positieve en negatieve gevolgen emoties subjectief gevoel van herinneren: de levendigheid van de
herinnering, het vertrouwen dat het accuraat is en het gevoel een gebeurtenis opnieuw te beleven
emoties verbeteren de mogelijk om te herinneren dat iets is gebeurd en sommige algemene
kenmerken, maar verbeterd het geheugen niet voor de details van wat er gebeurde
De constructieve aard van het geheugen
Constructieve karakter van geheugen: wat men rapporteert als herinnering is gevormd op basis van
wat echt gebeurde en bijkomende factoren (kennis, ervaring en verwachting)
Barlett’s “War of the Ghosts” experiment
Liet participanten een verhaal lezen, vervolgens navertellen herhaalde reproductie: met steeds
langer wordende intervallen een verhaal proberen te herinneren/navertellen
-accuraat terugroepen vermindert met de tijd, terwijl vervorming toeneemt
-reproducties neigen om de eigen cultuur te reflecteren, lijkt meer op eigen cultuur
-participanten creëren herinneringen van 2 bronnen:
1. Het originele verhaal
2. Wat ze weten van vergelijkbare verhalen uit de eigen cultuur
Source monitoring en source monitoring fouten
Source monitoring: proces van het bepalen van de oorsprong van je herinneringen, kennis of geloof
- bewijs voor constructieve karakter van geheugen, eerst bepaald wat de herinnering is en vervolgens
waar deze vandaan komt
Source monitoring error/source misattribution: herinnering, kennis, etc. is geattribueerd aan een
verkeerde bron komt vaak voor, meestal onbewust
- cryptomnesie: onbewust plagiaat van het werk van anderen
2
,“Becoming Famous Overnight” experiment: source monitoring en
herkenning
Ziet een lijst met verzonnen onbekende namen, vervolgens een lijst met beroemde namen
bepalen welke namen van beroemde mensen zijn
- na het net zien van de namen, voornamelijk goede antwoorden
- na 24 uur en dan alle namen weer zien, fouten
sourcemonitoring probleem: weet niet meer waarom namen bekend voorkomen, 24 uur eerder
gelezen of zijn het bekende namen?
Hoe echte wereldkennis herinneringen beïnvloed
Pragmatische inferentie: verkeerde gevolgtrekking op basis van kennis, geloof en ervaringen
- invullen wat je verwacht, op basis van je kennis
Schema’s en scripts
Schema: iemands kennis over een aspect in de omgeving vul je je geheugen mee aan
- gids voor het bepalen van wat je herinnerd, geheugen hangt na tijdje meer af van schema’s
Script: je opvatting over de serie van acties die gewoonlijk voorkomen bij een specifieke ervaring
- kunnen herinneringen beïnvloeden door verwachtingen te creëren over wat er gewoonlijk gebeurt
kunnen beide fouten creëren in het geheugen
Von Restorff effect: onderscheidend vermogen of (on)verwachting helpt bij geheugen
Foutief ophalen en herkenning
Kritische verleiding (critical lure): iets foutiefs wordt geassocieerd met waargenomen dingen
DRM-paradigma: constructieve processen, gerelateerd aan hoe je kennis is georganiseerd, creëert
een fout in je geheugen denkt een woord te hebben onthouden omdat deze is geassocieerd met
de daadwerkelijke woorden
Geheugen kan worden aangepast of gemaakt
door suggestie
Het misinformatie effect
Misinformatie effect: misleidende informatie presenteren nadat een persoon een evenement heeft
meegemaakt dat kan veranderen hoe de persoon later het evenement beschrijft
misleidende post-event informatie (MPI)
- de vraagstelling beïnvloed het geheugen voor een gebeurtenis
Soorten gevolgen van MPI:
- Originele informatie is vergeten door retroactieve interferentie: meer recente informatie/leren
interfereert met de herinnering voor iets uit het verleden
- De bron van een herinnering kan incorrect worden geconcludeerd (monitoring error)
Foutieve herinneringen creëren voor vroege gebeurtenissen
in iemands leven
Suggestieve vragen kunnen iemands herinneringen over een vroege gebeurtenis aanpassen
- herinnert eerste keer niet, tweede keer wel
verklaring: herkenning en source misattributie
Proefpersonen krijgen 2 interviewen, 3 ware gebeurtenissen van vroegen en 1 verzonnen
- 1e interview: gevraagd welke konden herinneren, alle goede werden herinnerde aan eind
3
, werd ze verteld dat de foutieve/niet herinnerde gebeurtenis wel echt is gebeurd en vertellen ze een
verhaaltje erbij en vragen of proefpersonen over de gebeurtenis kunnen nadenken
- 2e interview werd de foutieve gebeurtenis ook herinnerd, zelfs meer details
‘onderdrukte’ herinneringen oproepen foutief, door gerichte vraagstelling over een niet
plaatsgevonden gebeurtenis
Waarom maken mensen fouten in
ooggetuigenverklaringen?
Ooggetuigenverklaring: getuigenis door een ooggetuige van een misdaad over wat hij of zij zag toen
deze plaatsvond
- moeilijkheden in gezichtsherkenning of een inaccuraat geheugen van wat wordt herkend
Fouten in ooggetuigenidentificatie
- Juryleden begrijpen de basisfeiten van geheugen niet
- Ooggetuigenobservaties en verslaglegging van de herinneringen zijn vaak onder niet ideale
condities op het plaats delict en daarna
Fouten geassocieerd met perceptie en aandacht
Moeilijk de juiste persoon te identificeren aan de hand van camerabeelden
- als ooggetuigen: ook te maken met emoties op het moment van de misdaad kan invloed
uitoefenen waar aandacht op wordt gericht en kan worden herinnerd
Nieuwheid van situatie met de mogelijkheid om oriënterende reactie te creëren beïnvloed aandacht
- wapen-focus effect: de aanwezigheid van en wapen belemmert ooggetuigen het terugroepen van
details van het plaats delict, aandacht is gericht op het wapen
ongewoon object in een situatie trekt de aandacht (niet uit angst voor een wapen) informatief
aspect van de omgeving (oriënterende reactie)
Misidentificatie door herkenning
Omstanders van een misdaad worden soms ten onrechte geïdentificeerd als de dader
bij slecht zien van gezicht van de dader, geneigd om een gezicht aan te wijzen die ze eerder
hebben gezien (source monitoring error)
Fouten door suggestie
Fouten door suggestieve vragen treden vaak op bij ondervragingen van politie kunnen later
getuigenverklaring beïnvloeden
- subtiel of niet, heeft invloed op geheugen
Na identificatie feedback effect: verhogen van het vertrouwen door bevestigende feedback na het
maken van een keuze
- bij het kiezen van de dader zorgt bevestigende feedback voor het zekerder zijn van de keus
juryleden en rechters worden sterk beïnvloed door ooggetuigen (hun zekerheid)
Wat wordt er gedaan?
Opstellingsprocedures
- Bij een line-up aangeven dat de dader er niet tussen kan zitten
- Zorgen dat de line-up is gevuld met mensen die lijken op de dader, verkleind de kans dat een
onschuldig persoon als dader wordt aangewezen
4
geheugenfouten
Autobiografisch geheugen: wat er is gebeurd in je
leven
Autobiografisch geheugen: herinneringen voor specifieke ervaringen uit je leven
- episodische + semantische herinneringen
Kenmerken autobiografisch geheugen:
1. Multidimensionaal
2. Herinneren sommige gebeurtenissen beter dan anderen
De multidimensionale aard van autobiografisch geheugen
Multidimensionaal omdat: bestaat uit spatiële, emotionele en sensorische componenten
- ook elementen van zelfreflectie en visuele beeldvorming en vaak gedetailleerder en levendiger
Hersenschade met verlies van visuele herinneringen, maar niet blindheid belang sensorisch
component voor autobiografisch geheugen
- visuele ervaring speelt een cruciale rol in autobiografisch geheugen
Geheugen gedurende de levensduur
Belangrijke en emotionele herinneringen onthoud je beter (bijv. overgangs gebeurtenissen)
Reminiscentiebult: verbeterd geheugen voor de adolescentie en jonge volwassenheid dat typisch
word aangetroffen bij mensen ouder dan 40 jaar
Hypothesen vaan reminiscentiebult:
1. Self-image hypothese: geheugen is verbeterd voor situaties die ontstaan als een persoons
zelfbeeld of levensidentiteit wordt gevormd
- vormt een zelfbeeld in adolescentie en jongvolwassenheid
2. Cognitieve hypothese: periodes van snelle veranderingen die worden gevolgd door stabiliteit
worden beter onthouden
- veranderingen in adolescentie en stabiliteit in volwassenheid
3. Cultural life script hypothese: onderscheid tussen iemands levensverhaal en een cultureel
levensscript: verslag van cultureel verwachte gebeurtenissen die op een bepaald moment in
de levensduur plaatsvinden
- gebeurtenissen in je leven zijn gemakkelijker te onthouden wanneer ze passen in het
culturele levensscript van je cultuur
Geheugen voor uitzonderlijke gebeurtenissen
Geheugen en emotie
Emoties worden geassocieerd met het beter onthouden van gebeurtenissen
- emoties (stresshormonen) verbeteren consolidatie hormoonactivatie volgend op een emotionele
ervaringen verbeterd consolidatie
Amygdala: hersendeel dat sterk betrokken is bij emotionele herinneringen
- emoties activeren mechanismen in de amygdala die ons helpen situaties te herinneren die
1
, verbonden zijn met die emoties
- schade: emotionele herinneringen worden niet beter onthouden dan normale herinneringen
Emoties kunnen herinneringen ook verslechteren, aandacht wordt getrokken naar belangrijke
objecten en minder belangrijke objecten worden genegeerd (niet onthouden)
Flitslichtherinneringen
Flashbulb memory (flitslichtherinneringen): herinneringen aan de omstandigheden rondom het
horen over de shockerende gebeurtenis, niet de herinneringen van de gebeurtenis zelf
- ontstaan onder zeer emotionele omstandigheden en blijven voor een lange periode zo helder en
gedetailleerd als een foto niet genoeg bewijs voor deze bewering
Repeated recall (herhaald terughalen): techniek voor het vergelijken van latere herinneringen met
herinneringen die meteen na de gebeurtenis voorkomen
flashbulb memories zijn niet zoals foto’s, herinneringen veranderen over tijd (foto’s niet)
- ook niet zo gedetailleerd en helder als gedacht door de persoon zelf
!!! flashbulb memories bestaan niet, verschillen niet van normale herinneringen
- mensen denken zelf dat de herinnering accuraat blijft, in tegenstelling tot normale herinneringen
Reden voor langer flashbulb memory: grotere emotionele lading en vaker herhaald geen speciaal
mechanisme voor het herinneren van deze situaties
- narrative rehearsal hypothese (verhaal-herhalingshypothese): gebeurtenissen worden herhaald
nadat ze zijn gebeurt
Positieve en negatieve gevolgen emoties subjectief gevoel van herinneren: de levendigheid van de
herinnering, het vertrouwen dat het accuraat is en het gevoel een gebeurtenis opnieuw te beleven
emoties verbeteren de mogelijk om te herinneren dat iets is gebeurd en sommige algemene
kenmerken, maar verbeterd het geheugen niet voor de details van wat er gebeurde
De constructieve aard van het geheugen
Constructieve karakter van geheugen: wat men rapporteert als herinnering is gevormd op basis van
wat echt gebeurde en bijkomende factoren (kennis, ervaring en verwachting)
Barlett’s “War of the Ghosts” experiment
Liet participanten een verhaal lezen, vervolgens navertellen herhaalde reproductie: met steeds
langer wordende intervallen een verhaal proberen te herinneren/navertellen
-accuraat terugroepen vermindert met de tijd, terwijl vervorming toeneemt
-reproducties neigen om de eigen cultuur te reflecteren, lijkt meer op eigen cultuur
-participanten creëren herinneringen van 2 bronnen:
1. Het originele verhaal
2. Wat ze weten van vergelijkbare verhalen uit de eigen cultuur
Source monitoring en source monitoring fouten
Source monitoring: proces van het bepalen van de oorsprong van je herinneringen, kennis of geloof
- bewijs voor constructieve karakter van geheugen, eerst bepaald wat de herinnering is en vervolgens
waar deze vandaan komt
Source monitoring error/source misattribution: herinnering, kennis, etc. is geattribueerd aan een
verkeerde bron komt vaak voor, meestal onbewust
- cryptomnesie: onbewust plagiaat van het werk van anderen
2
,“Becoming Famous Overnight” experiment: source monitoring en
herkenning
Ziet een lijst met verzonnen onbekende namen, vervolgens een lijst met beroemde namen
bepalen welke namen van beroemde mensen zijn
- na het net zien van de namen, voornamelijk goede antwoorden
- na 24 uur en dan alle namen weer zien, fouten
sourcemonitoring probleem: weet niet meer waarom namen bekend voorkomen, 24 uur eerder
gelezen of zijn het bekende namen?
Hoe echte wereldkennis herinneringen beïnvloed
Pragmatische inferentie: verkeerde gevolgtrekking op basis van kennis, geloof en ervaringen
- invullen wat je verwacht, op basis van je kennis
Schema’s en scripts
Schema: iemands kennis over een aspect in de omgeving vul je je geheugen mee aan
- gids voor het bepalen van wat je herinnerd, geheugen hangt na tijdje meer af van schema’s
Script: je opvatting over de serie van acties die gewoonlijk voorkomen bij een specifieke ervaring
- kunnen herinneringen beïnvloeden door verwachtingen te creëren over wat er gewoonlijk gebeurt
kunnen beide fouten creëren in het geheugen
Von Restorff effect: onderscheidend vermogen of (on)verwachting helpt bij geheugen
Foutief ophalen en herkenning
Kritische verleiding (critical lure): iets foutiefs wordt geassocieerd met waargenomen dingen
DRM-paradigma: constructieve processen, gerelateerd aan hoe je kennis is georganiseerd, creëert
een fout in je geheugen denkt een woord te hebben onthouden omdat deze is geassocieerd met
de daadwerkelijke woorden
Geheugen kan worden aangepast of gemaakt
door suggestie
Het misinformatie effect
Misinformatie effect: misleidende informatie presenteren nadat een persoon een evenement heeft
meegemaakt dat kan veranderen hoe de persoon later het evenement beschrijft
misleidende post-event informatie (MPI)
- de vraagstelling beïnvloed het geheugen voor een gebeurtenis
Soorten gevolgen van MPI:
- Originele informatie is vergeten door retroactieve interferentie: meer recente informatie/leren
interfereert met de herinnering voor iets uit het verleden
- De bron van een herinnering kan incorrect worden geconcludeerd (monitoring error)
Foutieve herinneringen creëren voor vroege gebeurtenissen
in iemands leven
Suggestieve vragen kunnen iemands herinneringen over een vroege gebeurtenis aanpassen
- herinnert eerste keer niet, tweede keer wel
verklaring: herkenning en source misattributie
Proefpersonen krijgen 2 interviewen, 3 ware gebeurtenissen van vroegen en 1 verzonnen
- 1e interview: gevraagd welke konden herinneren, alle goede werden herinnerde aan eind
3
, werd ze verteld dat de foutieve/niet herinnerde gebeurtenis wel echt is gebeurd en vertellen ze een
verhaaltje erbij en vragen of proefpersonen over de gebeurtenis kunnen nadenken
- 2e interview werd de foutieve gebeurtenis ook herinnerd, zelfs meer details
‘onderdrukte’ herinneringen oproepen foutief, door gerichte vraagstelling over een niet
plaatsgevonden gebeurtenis
Waarom maken mensen fouten in
ooggetuigenverklaringen?
Ooggetuigenverklaring: getuigenis door een ooggetuige van een misdaad over wat hij of zij zag toen
deze plaatsvond
- moeilijkheden in gezichtsherkenning of een inaccuraat geheugen van wat wordt herkend
Fouten in ooggetuigenidentificatie
- Juryleden begrijpen de basisfeiten van geheugen niet
- Ooggetuigenobservaties en verslaglegging van de herinneringen zijn vaak onder niet ideale
condities op het plaats delict en daarna
Fouten geassocieerd met perceptie en aandacht
Moeilijk de juiste persoon te identificeren aan de hand van camerabeelden
- als ooggetuigen: ook te maken met emoties op het moment van de misdaad kan invloed
uitoefenen waar aandacht op wordt gericht en kan worden herinnerd
Nieuwheid van situatie met de mogelijkheid om oriënterende reactie te creëren beïnvloed aandacht
- wapen-focus effect: de aanwezigheid van en wapen belemmert ooggetuigen het terugroepen van
details van het plaats delict, aandacht is gericht op het wapen
ongewoon object in een situatie trekt de aandacht (niet uit angst voor een wapen) informatief
aspect van de omgeving (oriënterende reactie)
Misidentificatie door herkenning
Omstanders van een misdaad worden soms ten onrechte geïdentificeerd als de dader
bij slecht zien van gezicht van de dader, geneigd om een gezicht aan te wijzen die ze eerder
hebben gezien (source monitoring error)
Fouten door suggestie
Fouten door suggestieve vragen treden vaak op bij ondervragingen van politie kunnen later
getuigenverklaring beïnvloeden
- subtiel of niet, heeft invloed op geheugen
Na identificatie feedback effect: verhogen van het vertrouwen door bevestigende feedback na het
maken van een keuze
- bij het kiezen van de dader zorgt bevestigende feedback voor het zekerder zijn van de keus
juryleden en rechters worden sterk beïnvloed door ooggetuigen (hun zekerheid)
Wat wordt er gedaan?
Opstellingsprocedures
- Bij een line-up aangeven dat de dader er niet tussen kan zitten
- Zorgen dat de line-up is gevuld met mensen die lijken op de dader, verkleind de kans dat een
onschuldig persoon als dader wordt aangewezen
4
