Voorwoord
Voor u treft u het onderzoek naar de impact van preventieve voorlichtingen omtrent verslaving,
gegeven door Be Aware. De onderzoekers zijn vier vier-plus studenten aan de Hogeschool van Utrecht
en volgen de opleiding Sociaal Pedagogische Hulpverlening. Aangezien wij een verschillend
studietraject volgen, was het vrij lastig om een studiegroep te vinden. Desondanks is dit gelukt en
konden wij met elkaar aan de slag voor het uitvoeren van dit afstudeeronderzoek.
Het onderzoek is verricht in opdracht van Be Aware. Be Aware is een non-profitorganisatie, gericht op
verslavingspreventie. De onderzoeksvraag is in samenspraak met Be Aware tot stand gekomen. In dit
onderzoeksrapport geven wij antwoord op de vraag: ‘’Hoe kan de voorlichting over verslaving door
Stichting Be Aware zo optimaal mogelijk afgestemd worden op de doelgroep middelbare scholieren?’’
Met dit onderzoek hopen wij een bijdrage te leveren aan het in kaart brengen van de impact van de
voorlichtingen op de jongeren en wat Be Aware hierin kan verbeteren om nog beter aan te sluiten bij
de ontwikkelingswensen, capaciteiten en behoeften van de jongeren.
Van augustus 2019 tot januari 2020 stond het verrichten van praktijkgericht onderzoek voor
ons op de planning. We hebben met veel plezier gewerkt aan het onderzoek. Ieder van ons heeft
affiniteit met de doelgroep en het onderwerp. Uiteraard hebben wij ook tegenvallers gehad. Met name
het plannen van de interviews was een zoektocht. Wij hebben er uiteindelijk voor gekozen om het bij
één middelbare school te houden. Met trots hebben wij dit onderzoek bij onze opdrachtgever en
beoordelaars ingeleverd.
Onze dank gaat uit naar Pien Witteveen, Kelly Roelofs en de voorlichters. Zij hebben ons een
duidelijk beeld gegeven van de organisatie en ons geholpen bij het vormgeven van dit onderzoek.
Daarnaast willen wij Christiaan Steenstra van het Christelijk Lyceum Zeist bedanken voor de
organisatorische inzet en het mogelijk maken van de dataverzameling die wij hebben uitgevoerd.
Tenslotte bedanken wij uiteraard alle respondenten die deel hebben genomen aan de interviews.
Daarnaast willen wij Erik Alink van de Hogeschool Utrecht bedanken voor zijn begeleiding. We
konden altijd terecht met onze vragen en hij heeft ons goede adviezen geboden.
Wij wensen u veel leesplezier toe.
,Samenvatting
In deze samenvatting wordt bondig beschreven hoe het onderzoek is verlopen en welke
onderzoeksresultaten en aanbevelingen zijn geformuleerd. Het doel van dit onderzoek is het in kaart
brengen van de ervaringen van de scholieren en met die resultaten de voorlichting van Be Aware te
optimaliseren zodat deze volledig aansluit op de wensen en behoeften van de doelgroep. Voor Be
Aware is dit van belang, omdat zij hierdoor kunnen groeien als stichting en uiteindelijk meer subsidie
kunnen aanvragen.
Het accent ligt op verbetering van de praktijk. Het type onderzoek dat verricht wordt door dit
onderzoeksteam is kwalitatief onderzoek. Om de onderzoeksopzet te maken heeft het onderzoeksteam
gebruik gemaakt van vooronderzoek. Hierin is het probleem in de maatschappij, informatie over
verslaving en de ontwikkeling van jongeren beschreven. Om de validiteit te waarborgen is gebruik
gemaakt van begripsvaliditeit. Doordat de probleemstelling vanuit meerdere perspectieven is bekeken
en er verschillende methoden zijn gebruikt om data te verzamelen is er gebruik gemaakt van
triangulatie. Daarnaast is alle verzamelde data ondersteund met literatuurstudies.
De centrale onderzoeksvraag in dit onderzoek luidt: ‘Hoe kan de voorlichting over verslaving door
Stichting Be Aware zo optimaal mogelijk afgestemd worden op de doelgroep middelbare scholieren?’.
Uit de resultaten van dit onderzoek is naar voren gekomen dat de voorlichting op meerdere
verschillende gebieden geoptimaliseerd kan worden om uiteindelijk nog beter aan te sluiten bij de
wensen en behoeften van de middelbare scholieren. De desbetreffende gebieden zijn interactie,
theoretische kennis, leeftijdsadequate vaardigheden en onderwerpen en audiovisueel materiaal. Enkele
specifieke aanbevelingen die tijdens het onderzoek naar voren zijn gekomen staan hieronder
opgesomd.
❖ Pauze inlassen;
❖ Interactieve werkvormen;
❖ Meer interessante plaatjes in de PowerPoint;
❖ Minder tekst in de PowerPoint;
❖ Lesboekje meer gebruiken;
❖ Vragen stemkastjes weghalen/aanpassen;
❖ Kennisoverdracht kort en bondig;
❖ Theorie over het brein aanpassen op niveau;
❖ Meer inspelen op de telefoonverslaving;
❖ Korter stilstaan bij persoonlijke verhalen;
❖ Korter stilstaan bij vragen beantwoorden.
1
,Inhoud
Voorwoord ............................................................................................................................................... 0
Samenvatting ............................................................................................................................................ 1
Inleiding ................................................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1 Vooronderzoek .................................................................................................................... 5
1.1 Context ........................................................................................................................................... 5
1.2 Opzet literatuuronderzoek .............................................................................................................. 5
1.3 Literatuuronderzoek ....................................................................................................................... 6
1.3.1 Verslaving ............................................................................................................................... 6
1.3.2 Doelgroep-analyse................................................................................................................... 9
1.3.3 Voorlichting en behandelmethoden op nationaal en internationaal niveau .......................... 11
1.3.4 Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) ............................................... 13
1.3.5 Bevindingen vooronderzoek ................................................................................................. 14
Hoofdstuk 2 probleemstelling ................................................................................................................ 15
2.1 Analyse ......................................................................................................................................... 15
2.2 Doelstelling .................................................................................................................................. 17
2.3 Vraagstelling ................................................................................................................................ 18
Hoofdstuk 3 Onderzoeksopzet ............................................................................................................... 19
3.1 Type onderzoek ............................................................................................................................ 19
3.2 Onderzoeksopzet .......................................................................................................................... 19
3.2.1 Onderzoeksmethode en instrumenten deelvraag 1 ................................................................ 20
3.2.2 Onderzoeksmethode en instrumenten deelvraag 2 en 3 ........................................................ 20
3.4 Validiteit en betrouwbaarheid ...................................................................................................... 21
3.4.1 Betrouwbaarheid ....................................................................................................................... 21
3.4.2 Validiteit ................................................................................................................................ 21
Hoofdstuk 4 Literatuuronderzoek .......................................................................................................... 23
4.1 Literatuuronderzoek deelvraag 1: Preventie ................................................................................ 23
4.2 Literatuuronderzoek deelvraag 2: Voorlichting ........................................................................... 24
4.3 Literatuuronderzoek deelvraag 3: Wat is er nodig voor een goede voorlichting? ....................... 25
Hoofdstuk 5 Resultaten .......................................................................................................................... 28
5.1 Resultaten deelvraag 1 ................................................................................................................. 28
5.2 Resultaten deelvraag 2 ................................................................................................................. 29
5.3 Resultaten deelvraag 3 ................................................................................................................. 31
Hoofdstuk 6 Conclusie en aanbevelingen .............................................................................................. 33
6.1 Conclusie ...................................................................................................................................... 33
6.2 Aanbevelingen.............................................................................................................................. 34
Hoofdstuk 7 Reflectie validiteit en betrouwbaarheid............................................................................. 35
7.1 Betrouwbaarheid van het onderzoek ............................................................................................ 35
2
, 7.2 Validiteit van het onderzoek ........................................................................................................ 35
7.2.1 Interne validiteit .................................................................................................................... 35
7.2.2 Externe validiteit ................................................................................................................... 36
7.2.3 Instrumentele validiteit.......................................................................................................... 36
Nawoord ................................................................................................................................................. 37
Bronnenlijst ............................................................................................................................................ 38
Bijlage 1: Operationaliseringsschema .................................................................................................... 43
Bijlage 2: Topiclijst interviews .............................................................................................................. 51
Bijlage 3: Uitgewerkte interviews / gecodeerde interviews ................................................................... 52
Bijlage 4: Evaluatieformulieren docenten .............................................................................................. 86
Bijlage 5: Werkvormen .......................................................................................................................... 89
Bijlage 6: Communicatieplan ................................................................................................................. 94
Bijlage 7: Scamper methode .................................................................................................................. 95
Bijlage 8: Logboek ................................................................................................................................. 98
Bijlage 9: Individuele logboeken + self- en peerassesment ................................................................. 109
3
Voor u treft u het onderzoek naar de impact van preventieve voorlichtingen omtrent verslaving,
gegeven door Be Aware. De onderzoekers zijn vier vier-plus studenten aan de Hogeschool van Utrecht
en volgen de opleiding Sociaal Pedagogische Hulpverlening. Aangezien wij een verschillend
studietraject volgen, was het vrij lastig om een studiegroep te vinden. Desondanks is dit gelukt en
konden wij met elkaar aan de slag voor het uitvoeren van dit afstudeeronderzoek.
Het onderzoek is verricht in opdracht van Be Aware. Be Aware is een non-profitorganisatie, gericht op
verslavingspreventie. De onderzoeksvraag is in samenspraak met Be Aware tot stand gekomen. In dit
onderzoeksrapport geven wij antwoord op de vraag: ‘’Hoe kan de voorlichting over verslaving door
Stichting Be Aware zo optimaal mogelijk afgestemd worden op de doelgroep middelbare scholieren?’’
Met dit onderzoek hopen wij een bijdrage te leveren aan het in kaart brengen van de impact van de
voorlichtingen op de jongeren en wat Be Aware hierin kan verbeteren om nog beter aan te sluiten bij
de ontwikkelingswensen, capaciteiten en behoeften van de jongeren.
Van augustus 2019 tot januari 2020 stond het verrichten van praktijkgericht onderzoek voor
ons op de planning. We hebben met veel plezier gewerkt aan het onderzoek. Ieder van ons heeft
affiniteit met de doelgroep en het onderwerp. Uiteraard hebben wij ook tegenvallers gehad. Met name
het plannen van de interviews was een zoektocht. Wij hebben er uiteindelijk voor gekozen om het bij
één middelbare school te houden. Met trots hebben wij dit onderzoek bij onze opdrachtgever en
beoordelaars ingeleverd.
Onze dank gaat uit naar Pien Witteveen, Kelly Roelofs en de voorlichters. Zij hebben ons een
duidelijk beeld gegeven van de organisatie en ons geholpen bij het vormgeven van dit onderzoek.
Daarnaast willen wij Christiaan Steenstra van het Christelijk Lyceum Zeist bedanken voor de
organisatorische inzet en het mogelijk maken van de dataverzameling die wij hebben uitgevoerd.
Tenslotte bedanken wij uiteraard alle respondenten die deel hebben genomen aan de interviews.
Daarnaast willen wij Erik Alink van de Hogeschool Utrecht bedanken voor zijn begeleiding. We
konden altijd terecht met onze vragen en hij heeft ons goede adviezen geboden.
Wij wensen u veel leesplezier toe.
,Samenvatting
In deze samenvatting wordt bondig beschreven hoe het onderzoek is verlopen en welke
onderzoeksresultaten en aanbevelingen zijn geformuleerd. Het doel van dit onderzoek is het in kaart
brengen van de ervaringen van de scholieren en met die resultaten de voorlichting van Be Aware te
optimaliseren zodat deze volledig aansluit op de wensen en behoeften van de doelgroep. Voor Be
Aware is dit van belang, omdat zij hierdoor kunnen groeien als stichting en uiteindelijk meer subsidie
kunnen aanvragen.
Het accent ligt op verbetering van de praktijk. Het type onderzoek dat verricht wordt door dit
onderzoeksteam is kwalitatief onderzoek. Om de onderzoeksopzet te maken heeft het onderzoeksteam
gebruik gemaakt van vooronderzoek. Hierin is het probleem in de maatschappij, informatie over
verslaving en de ontwikkeling van jongeren beschreven. Om de validiteit te waarborgen is gebruik
gemaakt van begripsvaliditeit. Doordat de probleemstelling vanuit meerdere perspectieven is bekeken
en er verschillende methoden zijn gebruikt om data te verzamelen is er gebruik gemaakt van
triangulatie. Daarnaast is alle verzamelde data ondersteund met literatuurstudies.
De centrale onderzoeksvraag in dit onderzoek luidt: ‘Hoe kan de voorlichting over verslaving door
Stichting Be Aware zo optimaal mogelijk afgestemd worden op de doelgroep middelbare scholieren?’.
Uit de resultaten van dit onderzoek is naar voren gekomen dat de voorlichting op meerdere
verschillende gebieden geoptimaliseerd kan worden om uiteindelijk nog beter aan te sluiten bij de
wensen en behoeften van de middelbare scholieren. De desbetreffende gebieden zijn interactie,
theoretische kennis, leeftijdsadequate vaardigheden en onderwerpen en audiovisueel materiaal. Enkele
specifieke aanbevelingen die tijdens het onderzoek naar voren zijn gekomen staan hieronder
opgesomd.
❖ Pauze inlassen;
❖ Interactieve werkvormen;
❖ Meer interessante plaatjes in de PowerPoint;
❖ Minder tekst in de PowerPoint;
❖ Lesboekje meer gebruiken;
❖ Vragen stemkastjes weghalen/aanpassen;
❖ Kennisoverdracht kort en bondig;
❖ Theorie over het brein aanpassen op niveau;
❖ Meer inspelen op de telefoonverslaving;
❖ Korter stilstaan bij persoonlijke verhalen;
❖ Korter stilstaan bij vragen beantwoorden.
1
,Inhoud
Voorwoord ............................................................................................................................................... 0
Samenvatting ............................................................................................................................................ 1
Inleiding ................................................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1 Vooronderzoek .................................................................................................................... 5
1.1 Context ........................................................................................................................................... 5
1.2 Opzet literatuuronderzoek .............................................................................................................. 5
1.3 Literatuuronderzoek ....................................................................................................................... 6
1.3.1 Verslaving ............................................................................................................................... 6
1.3.2 Doelgroep-analyse................................................................................................................... 9
1.3.3 Voorlichting en behandelmethoden op nationaal en internationaal niveau .......................... 11
1.3.4 Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) ............................................... 13
1.3.5 Bevindingen vooronderzoek ................................................................................................. 14
Hoofdstuk 2 probleemstelling ................................................................................................................ 15
2.1 Analyse ......................................................................................................................................... 15
2.2 Doelstelling .................................................................................................................................. 17
2.3 Vraagstelling ................................................................................................................................ 18
Hoofdstuk 3 Onderzoeksopzet ............................................................................................................... 19
3.1 Type onderzoek ............................................................................................................................ 19
3.2 Onderzoeksopzet .......................................................................................................................... 19
3.2.1 Onderzoeksmethode en instrumenten deelvraag 1 ................................................................ 20
3.2.2 Onderzoeksmethode en instrumenten deelvraag 2 en 3 ........................................................ 20
3.4 Validiteit en betrouwbaarheid ...................................................................................................... 21
3.4.1 Betrouwbaarheid ....................................................................................................................... 21
3.4.2 Validiteit ................................................................................................................................ 21
Hoofdstuk 4 Literatuuronderzoek .......................................................................................................... 23
4.1 Literatuuronderzoek deelvraag 1: Preventie ................................................................................ 23
4.2 Literatuuronderzoek deelvraag 2: Voorlichting ........................................................................... 24
4.3 Literatuuronderzoek deelvraag 3: Wat is er nodig voor een goede voorlichting? ....................... 25
Hoofdstuk 5 Resultaten .......................................................................................................................... 28
5.1 Resultaten deelvraag 1 ................................................................................................................. 28
5.2 Resultaten deelvraag 2 ................................................................................................................. 29
5.3 Resultaten deelvraag 3 ................................................................................................................. 31
Hoofdstuk 6 Conclusie en aanbevelingen .............................................................................................. 33
6.1 Conclusie ...................................................................................................................................... 33
6.2 Aanbevelingen.............................................................................................................................. 34
Hoofdstuk 7 Reflectie validiteit en betrouwbaarheid............................................................................. 35
7.1 Betrouwbaarheid van het onderzoek ............................................................................................ 35
2
, 7.2 Validiteit van het onderzoek ........................................................................................................ 35
7.2.1 Interne validiteit .................................................................................................................... 35
7.2.2 Externe validiteit ................................................................................................................... 36
7.2.3 Instrumentele validiteit.......................................................................................................... 36
Nawoord ................................................................................................................................................. 37
Bronnenlijst ............................................................................................................................................ 38
Bijlage 1: Operationaliseringsschema .................................................................................................... 43
Bijlage 2: Topiclijst interviews .............................................................................................................. 51
Bijlage 3: Uitgewerkte interviews / gecodeerde interviews ................................................................... 52
Bijlage 4: Evaluatieformulieren docenten .............................................................................................. 86
Bijlage 5: Werkvormen .......................................................................................................................... 89
Bijlage 6: Communicatieplan ................................................................................................................. 94
Bijlage 7: Scamper methode .................................................................................................................. 95
Bijlage 8: Logboek ................................................................................................................................. 98
Bijlage 9: Individuele logboeken + self- en peerassesment ................................................................. 109
3
