Empirical Legal Studies
Bachelor Rechtsgeleerdheid jaar 1 blok 8
,ELS – Literatuur week 1 – Empirical legal studies en rechtswetenschap.
H. Huls - Een inleiding in de rechtssociologie – wat is rechtssociologie?
Rechtssociologie bestudeert de wederzijdse beïnvloeding van recht en samenleving. Juristen willen problemen
oplossen met rechtsregels, law in the books. Rechtssociologen richten zich meer op law in action. Zij hebben meer
aandacht voor de maatschappelijke context van het geschil. Ze bestuderen primair het functioneren van juridische
instituties, de maatschappelijke structuren en het handelen van juridische professionals en burgers. Rechtssociolo-
gen stellen bepaalde vragen naar de manieren waarop mensen met hun geschillen omgaan.
Law in the books Wetteksten, vonnissen, bevoegdheden, argumenten en oplossingen.
Law in action Totstandkoming, functioneren juridische instituties, effecten, praktijken en problemen.
W. Felstiner, R. Abel en A. Sarat kwamen met de naming, blaming and claiming theorie. Hierbij zijn juridische
geschillen sociale constructen en het topje van de ijsberg. Ze onderscheiden verschillende stadia:
• Er bestaat nog geen probleem
• Naming: Bepaald gedrag wordt voor het eerst als een probleem benoemd -> door concrete aanleiding of
door een nieuwe definitie van een oude situatie (bv. gewoontes).
• Blaming: Het aanwijzen van een ander als de verantwoordelijke.
• Claiming: het vragen/eisen van excuses, herstel, zekerheid voor de toekomst of schadevergoeding.
Wordt er aan deze voorwaarden voldaan, dan is er een conflict. Wat mensen een probleem noemen en hoe ze
aankijken tegen de verantwoordelijkheid daarover hangt af van algemene maatschappelijke opvattingen en wordt
beïnvloed door de eigen groep. Alle drie de fasen kunnen individueel, maar ook gezamenlijk (sociaal handelen). Er
is dan sprake van collectivisering. Hierbij is het verschil tussen private problems en public issues van belang.
Binnen de rechtssociologie wordt gesproken over de conflictpiramide: in verhouding tot het grote aantal (potenti-
ele) problemen in de samenleving zijn er zeer weinig geschillen die voor een juridisch forum terechtkomen. Op
welk niveau de ontwikkeling stopt (omdat de volgende stap niet gezet wordt) hangt af van de aard van het pro-
bleem. Zonder de beschikbaarheid van een concreet woord of een concrete term (zoals seksuele intimidatie) is na-
ming erg moeilijk.
Over de afgelopen decennia is de samenleving behoorlijk gejuridiseerd. Er gaan daardoor nu juist stemmen op
voor deregulering. Recht heeft een positieve rol gespeeld bij de emancipatie van achtergestelde groepen en het
normeren van private macht. Anderzijds heeft het recht ook geleid tot onnodige formalisatie en kosten van regel-
druk. De kloof tussen pretenties en prestaties van juridische instituties is een belangrijk onderzoeksterrein van de
rechtssociologie.
Functies van recht
Karl Llewellyn benoemt vijf law jobs, manieren waarop het recht de samenleving dient:
1. Voorkomen van desastreuze conflicten
2. Beslechten van geschillen
3. Mogelijk maken van verandering
4. Erkennen van de bestaande gezagsstructuur
5. Vastleggen van procedureregels om andere taken uit te oefenen.
Rob Schwitters onderscheid vier functies van het recht:
1. Ordenende functie -> komt tot stand als mensen in staat zijn om elkaars handelen te voorspellen, zodat
zij hun eigen gedrag op dat van anderen kunnen afstemmen.
2. Instrumentele functie -> ter realisatie van bepaalde doelen.
3. Geschilbeslechtingsfunctie -> mechanismen om conflicten op een vreedzame wijze te beëindigen.
4. Normatieve functie -> recht vormt een uitdrukking van bepaalde waarden en idealen, zoals rechtsbe-
scherming van het individu. Ook wel de expressieve functie van het recht.
,Gedrag wordt beïnvloed door de grotere sociale verbanden waar je deel van uitmaakt, sociale controle. Recht is
een specialistische vorm van deze sociale controle (John Griffiths). Er is sprake van een continuüm. In de huidige
complexe samenleving is hiërarchische sturing door overheidsregulering niet het enige beïnvloedingsmechanisme.
Ook netwerksturing en zelfregulering binnen bedrijfsleven, publicaties in kranten of sociale media etc. zijn erg be-
langrijk. Deze pluriforme, niet hiërarchische manier van sturing wordt governance genoemd. Overheid is niet meer
de enige die richting geeft aan de ontwikkeling van de samenleving.
Toeschouwers- en deelnemersperspectief
Het externe perspectief staat voorop: recht wordt gezien als maatschappelijk verschijnsel waarop sociologische
inzichten op worden losgelaten. Dit is veelal vanuit de sociale wetenschappen vanuit een afstandelijke toeschou-
wersperspectief. Bekende sociologen als Marx, Weber en Durkheim zijn de founding fathers van de rechtssociolo-
gie. Rechtssociologen zijn echter meer afstandelijk (toeschouwer) en niet erg in de inhoud van het recht geïnteres-
seerd.
Een tweede soort rechtssociologie wordt beproefd in de traditie van de rechts realistische studies (socio-legal stu-
dies). Daar wordt van binnen naar buiten geanalyseerd. Recht is vertrekpunt, waar vanuit wordt gekeken naar de
effecten in de samenleving. Dit wordt geleid vanuit maatschappelijk geïnteresseerde juristen. Focus ligt op recht
veranderen met het oog op gewijzigde maatschappelijke omstandigheden. Recht is een vorm van social enginee-
ring. Juristen hebben echter beperkt beeld van sociale wetenschappen.
De rechtssociologie heeft een kritische functie die tot uitdrukking komt in het bevragen en bekritiseren van veron-
derstellingen van juristen zonder empirische onderbouwing. Daarnaast heeft zij een constructieve functie: de dis-
cipline wil het functioneren van het recht en de juridische instituties verbeteren met inzichten uit de sociale weten-
schappen.
Top-down perspectief Officieel perspectief van autoriteiten/bestuurders is vertrekpunt.
Zijn de bedoelingen van de wetgever gerealiseerd?
Bottom-up perspectief Vertrekpunt is de positie van burger of bedrijf.
Hoe reageert de werkvloer op nieuwe wetten en vindt er werkelijk gedragsver-
andering plaats?
Recht is een sociaal verschijnsel, product van menselijke interactie. Rechtssociologie is de empirische weten-
schappelijke discipline die de wederzijdse beïnvloeding van recht en samenleving bestudeert. Er zijn twee studie-
objecten: de invloed van samenleving op recht (sociale productie van recht, waarbij recht afhankelijke variabele is)
en de invloed en sturende kracht van recht op samenleving (sociale werking van recht, waarbij recht onafhankelijke
variabele is).
Rechtssociologie onderscheidt vier maatschappelijke bronnen van recht:
• Politiek: de bestaande politieke machtsverhoudingen. De wet zelf en de mate waarin het bestuur gevolg
geeft aan rechterlijke uitspraken is afhankelijk van politieke wilsvorming. Ook private instellingen hebben
invloed. Zo heeft het bedrijfsleven een sterke lobby in de politiek. Voor de sociaal economische verhoudin-
gen is dit vastgelegd in de praktijk van de Sociaal-Economische Raad (SER). De SER is het symbool van
het Nederlandse poldermodel, waar vakbonden afspraken met elkaar maken.
• Economisch-technologische ontwikkelingen: Ondernemingsgewijze productie en technologische inno-
vatie zijn sterk bepalend voor de inrichting van het rechtssysteem. Onze materiële welvaart is op kapitalisti-
sche productiewijze gebaseerd, waardoor het recht zich moet aanpassen aan de eisen van de economie.
Ook de wetenschappelijke vooruitgang stelt nieuwe eisen aan het recht.
• Juridische professionals: recht is wat rechters doen in de praktijk.
• Rechtsopvattingen van burgers: het is belangrijk te onderzoeken welke rechtskennis ze hebben, wat hun
opvattingen zijn en hoe het vertrouwen in het recht is. De opvattingen over en de beelden bij rechtstoepas-
sing van burgers en hun organisaties zijn cruciaal. In de literatuur over legal consciousnes wordt een drie-
deling gemaakt:
, o Before the law -> Mensen leven voor het recht, kijken hiernaar op en erkennen de waarde ervan.
o With the law -> Maken gebruik van het recht als het hen uitkomt
o Againtst the law -> Zien juridische instituties als tegenstander.
Ook verschillen in rechtscultuur tussen landen is interessant. Cultuur is een scala van vaste basispatronen bij in-
woners van een land, zowel in feitelijk als wenselijk gedrag (Hofstede). Vaste culturele patronen hebben hun weer-
slag in de rechtscultuur. Er wordt ook gekeken naar de effecten van recht in de samenleving. Hierbij heb je be-
doelde (beoogde) en onbedoelde effecten van recht. De sociale werking van recht plaatst vraagtekens bij twee
centrale aannames: burgers kennen de wet en gehoorzamen deze.
K. van den Bos – Waarom Empirische Rechtswetenschap
Empirisch Dat wat wordt ervaren, gezien of geobserveerd
Empirisch bewijs Informatie door middel van observatie verkregen.
Empirisch onderzoek Het systematisch verzamelen van informatie.
Empirische onderzoeksmethoden Technieken voor systematisch verzamelen van gegevens.
Empirisch juridisch onderzoek Het systematisch verzamelen van gegevens op basis van observatie
van wat er gebeurt in de wereld van het recht.
Wanneer empirische gegevens door onderzoekers worden geïnterpreteerd worden de gegevens bevindingen. De
noodzaak van empirisch onderzoek is dat empirische vragen leiden tot een fundamenteler begrip van de werking
en het functioneren van het recht in de praktijk. Daarnaast leveren maatschappelijke ontwikkelingen buiten het juri-
dische domein vaak input voor nieuwe ontwikkelingen binnen het recht. Empirisch-juridisch onderzoek zit meestal
tussen het niveau van individuele case-studies en algemene abstractie in.
Als systeem kan het recht worden gedefinieerd als een gecodificeerd geheel van regels die ontwikkeld zijn om in-
teracties en uitwisselingen tussen mensen te reguleren. Dit onder andere door het oplossen van conflicten en het
opleggen van straffen. Law in the books biedt een normatieve kijk op gedragsregulering. Dit kan effectiever zijn als
we weten hoe menselijk gedrag daadwerkelijk wordt gereguleerd (law in action). Deze beschrijving kan worden ver-
kregen met empirische onderzoeksmethoden.
ELS – Literatuur week 1 – Empirisch juridische onderzoeksmethoden.
H. Huls – Sociaalwetenschappelijke onderzoeksmethoden.
Doel van wetenschappelijk onderzoek is het vergaren van (meer) kennis en inzicht. Wetenschap is gericht op het
ontwerpen en toetsen van theorieën over de werkelijkheid. Wetenschappelijk onderzoek onderscheidt zich op drie
manieren van alledaags onderzoek:
• Wetenschappers zijn op zoek naar ware kennis. Streven naar waarheid is kenmerkend. Onderzoeker zal
nooit uitgaan van de onfeilbaarheid van verworven kennis maar streven naar weerlegging van eigen onder-
zoeksresultaten.
• Wetenschappelijk onderzoek moet volgens bepaalde systematische methoden opgezet en uitgevoerd. Er
gelden normen die bepalen wat wel en niet acceptabel is.
• Wetenschappelijk onderzoek is een expliciet georganiseerd sociaal proces. Kennis wordt openbaar ge-
maakt. Onderzoekers bepalen met elkaar en onder elkaar wat de aarde is van de gebruikte methode en
van de resultaten van onderzoek (het forum).
De start van een onderzoek
Vragen worden uitgewerkt tot probleemstelling. Hierbij heb je soorten:
• Wat is-vragen -> doel is een bepaald sociaal fenomeen te beschrijven.
• Waarom-vragen -> Zoeken verklaring van bepaald verschijnsel
• Wat kun je eraan doen-vragen -> oplossing vinden voor probleem (praktijkonderzoek).
Bachelor Rechtsgeleerdheid jaar 1 blok 8
,ELS – Literatuur week 1 – Empirical legal studies en rechtswetenschap.
H. Huls - Een inleiding in de rechtssociologie – wat is rechtssociologie?
Rechtssociologie bestudeert de wederzijdse beïnvloeding van recht en samenleving. Juristen willen problemen
oplossen met rechtsregels, law in the books. Rechtssociologen richten zich meer op law in action. Zij hebben meer
aandacht voor de maatschappelijke context van het geschil. Ze bestuderen primair het functioneren van juridische
instituties, de maatschappelijke structuren en het handelen van juridische professionals en burgers. Rechtssociolo-
gen stellen bepaalde vragen naar de manieren waarop mensen met hun geschillen omgaan.
Law in the books Wetteksten, vonnissen, bevoegdheden, argumenten en oplossingen.
Law in action Totstandkoming, functioneren juridische instituties, effecten, praktijken en problemen.
W. Felstiner, R. Abel en A. Sarat kwamen met de naming, blaming and claiming theorie. Hierbij zijn juridische
geschillen sociale constructen en het topje van de ijsberg. Ze onderscheiden verschillende stadia:
• Er bestaat nog geen probleem
• Naming: Bepaald gedrag wordt voor het eerst als een probleem benoemd -> door concrete aanleiding of
door een nieuwe definitie van een oude situatie (bv. gewoontes).
• Blaming: Het aanwijzen van een ander als de verantwoordelijke.
• Claiming: het vragen/eisen van excuses, herstel, zekerheid voor de toekomst of schadevergoeding.
Wordt er aan deze voorwaarden voldaan, dan is er een conflict. Wat mensen een probleem noemen en hoe ze
aankijken tegen de verantwoordelijkheid daarover hangt af van algemene maatschappelijke opvattingen en wordt
beïnvloed door de eigen groep. Alle drie de fasen kunnen individueel, maar ook gezamenlijk (sociaal handelen). Er
is dan sprake van collectivisering. Hierbij is het verschil tussen private problems en public issues van belang.
Binnen de rechtssociologie wordt gesproken over de conflictpiramide: in verhouding tot het grote aantal (potenti-
ele) problemen in de samenleving zijn er zeer weinig geschillen die voor een juridisch forum terechtkomen. Op
welk niveau de ontwikkeling stopt (omdat de volgende stap niet gezet wordt) hangt af van de aard van het pro-
bleem. Zonder de beschikbaarheid van een concreet woord of een concrete term (zoals seksuele intimidatie) is na-
ming erg moeilijk.
Over de afgelopen decennia is de samenleving behoorlijk gejuridiseerd. Er gaan daardoor nu juist stemmen op
voor deregulering. Recht heeft een positieve rol gespeeld bij de emancipatie van achtergestelde groepen en het
normeren van private macht. Anderzijds heeft het recht ook geleid tot onnodige formalisatie en kosten van regel-
druk. De kloof tussen pretenties en prestaties van juridische instituties is een belangrijk onderzoeksterrein van de
rechtssociologie.
Functies van recht
Karl Llewellyn benoemt vijf law jobs, manieren waarop het recht de samenleving dient:
1. Voorkomen van desastreuze conflicten
2. Beslechten van geschillen
3. Mogelijk maken van verandering
4. Erkennen van de bestaande gezagsstructuur
5. Vastleggen van procedureregels om andere taken uit te oefenen.
Rob Schwitters onderscheid vier functies van het recht:
1. Ordenende functie -> komt tot stand als mensen in staat zijn om elkaars handelen te voorspellen, zodat
zij hun eigen gedrag op dat van anderen kunnen afstemmen.
2. Instrumentele functie -> ter realisatie van bepaalde doelen.
3. Geschilbeslechtingsfunctie -> mechanismen om conflicten op een vreedzame wijze te beëindigen.
4. Normatieve functie -> recht vormt een uitdrukking van bepaalde waarden en idealen, zoals rechtsbe-
scherming van het individu. Ook wel de expressieve functie van het recht.
,Gedrag wordt beïnvloed door de grotere sociale verbanden waar je deel van uitmaakt, sociale controle. Recht is
een specialistische vorm van deze sociale controle (John Griffiths). Er is sprake van een continuüm. In de huidige
complexe samenleving is hiërarchische sturing door overheidsregulering niet het enige beïnvloedingsmechanisme.
Ook netwerksturing en zelfregulering binnen bedrijfsleven, publicaties in kranten of sociale media etc. zijn erg be-
langrijk. Deze pluriforme, niet hiërarchische manier van sturing wordt governance genoemd. Overheid is niet meer
de enige die richting geeft aan de ontwikkeling van de samenleving.
Toeschouwers- en deelnemersperspectief
Het externe perspectief staat voorop: recht wordt gezien als maatschappelijk verschijnsel waarop sociologische
inzichten op worden losgelaten. Dit is veelal vanuit de sociale wetenschappen vanuit een afstandelijke toeschou-
wersperspectief. Bekende sociologen als Marx, Weber en Durkheim zijn de founding fathers van de rechtssociolo-
gie. Rechtssociologen zijn echter meer afstandelijk (toeschouwer) en niet erg in de inhoud van het recht geïnteres-
seerd.
Een tweede soort rechtssociologie wordt beproefd in de traditie van de rechts realistische studies (socio-legal stu-
dies). Daar wordt van binnen naar buiten geanalyseerd. Recht is vertrekpunt, waar vanuit wordt gekeken naar de
effecten in de samenleving. Dit wordt geleid vanuit maatschappelijk geïnteresseerde juristen. Focus ligt op recht
veranderen met het oog op gewijzigde maatschappelijke omstandigheden. Recht is een vorm van social enginee-
ring. Juristen hebben echter beperkt beeld van sociale wetenschappen.
De rechtssociologie heeft een kritische functie die tot uitdrukking komt in het bevragen en bekritiseren van veron-
derstellingen van juristen zonder empirische onderbouwing. Daarnaast heeft zij een constructieve functie: de dis-
cipline wil het functioneren van het recht en de juridische instituties verbeteren met inzichten uit de sociale weten-
schappen.
Top-down perspectief Officieel perspectief van autoriteiten/bestuurders is vertrekpunt.
Zijn de bedoelingen van de wetgever gerealiseerd?
Bottom-up perspectief Vertrekpunt is de positie van burger of bedrijf.
Hoe reageert de werkvloer op nieuwe wetten en vindt er werkelijk gedragsver-
andering plaats?
Recht is een sociaal verschijnsel, product van menselijke interactie. Rechtssociologie is de empirische weten-
schappelijke discipline die de wederzijdse beïnvloeding van recht en samenleving bestudeert. Er zijn twee studie-
objecten: de invloed van samenleving op recht (sociale productie van recht, waarbij recht afhankelijke variabele is)
en de invloed en sturende kracht van recht op samenleving (sociale werking van recht, waarbij recht onafhankelijke
variabele is).
Rechtssociologie onderscheidt vier maatschappelijke bronnen van recht:
• Politiek: de bestaande politieke machtsverhoudingen. De wet zelf en de mate waarin het bestuur gevolg
geeft aan rechterlijke uitspraken is afhankelijk van politieke wilsvorming. Ook private instellingen hebben
invloed. Zo heeft het bedrijfsleven een sterke lobby in de politiek. Voor de sociaal economische verhoudin-
gen is dit vastgelegd in de praktijk van de Sociaal-Economische Raad (SER). De SER is het symbool van
het Nederlandse poldermodel, waar vakbonden afspraken met elkaar maken.
• Economisch-technologische ontwikkelingen: Ondernemingsgewijze productie en technologische inno-
vatie zijn sterk bepalend voor de inrichting van het rechtssysteem. Onze materiële welvaart is op kapitalisti-
sche productiewijze gebaseerd, waardoor het recht zich moet aanpassen aan de eisen van de economie.
Ook de wetenschappelijke vooruitgang stelt nieuwe eisen aan het recht.
• Juridische professionals: recht is wat rechters doen in de praktijk.
• Rechtsopvattingen van burgers: het is belangrijk te onderzoeken welke rechtskennis ze hebben, wat hun
opvattingen zijn en hoe het vertrouwen in het recht is. De opvattingen over en de beelden bij rechtstoepas-
sing van burgers en hun organisaties zijn cruciaal. In de literatuur over legal consciousnes wordt een drie-
deling gemaakt:
, o Before the law -> Mensen leven voor het recht, kijken hiernaar op en erkennen de waarde ervan.
o With the law -> Maken gebruik van het recht als het hen uitkomt
o Againtst the law -> Zien juridische instituties als tegenstander.
Ook verschillen in rechtscultuur tussen landen is interessant. Cultuur is een scala van vaste basispatronen bij in-
woners van een land, zowel in feitelijk als wenselijk gedrag (Hofstede). Vaste culturele patronen hebben hun weer-
slag in de rechtscultuur. Er wordt ook gekeken naar de effecten van recht in de samenleving. Hierbij heb je be-
doelde (beoogde) en onbedoelde effecten van recht. De sociale werking van recht plaatst vraagtekens bij twee
centrale aannames: burgers kennen de wet en gehoorzamen deze.
K. van den Bos – Waarom Empirische Rechtswetenschap
Empirisch Dat wat wordt ervaren, gezien of geobserveerd
Empirisch bewijs Informatie door middel van observatie verkregen.
Empirisch onderzoek Het systematisch verzamelen van informatie.
Empirische onderzoeksmethoden Technieken voor systematisch verzamelen van gegevens.
Empirisch juridisch onderzoek Het systematisch verzamelen van gegevens op basis van observatie
van wat er gebeurt in de wereld van het recht.
Wanneer empirische gegevens door onderzoekers worden geïnterpreteerd worden de gegevens bevindingen. De
noodzaak van empirisch onderzoek is dat empirische vragen leiden tot een fundamenteler begrip van de werking
en het functioneren van het recht in de praktijk. Daarnaast leveren maatschappelijke ontwikkelingen buiten het juri-
dische domein vaak input voor nieuwe ontwikkelingen binnen het recht. Empirisch-juridisch onderzoek zit meestal
tussen het niveau van individuele case-studies en algemene abstractie in.
Als systeem kan het recht worden gedefinieerd als een gecodificeerd geheel van regels die ontwikkeld zijn om in-
teracties en uitwisselingen tussen mensen te reguleren. Dit onder andere door het oplossen van conflicten en het
opleggen van straffen. Law in the books biedt een normatieve kijk op gedragsregulering. Dit kan effectiever zijn als
we weten hoe menselijk gedrag daadwerkelijk wordt gereguleerd (law in action). Deze beschrijving kan worden ver-
kregen met empirische onderzoeksmethoden.
ELS – Literatuur week 1 – Empirisch juridische onderzoeksmethoden.
H. Huls – Sociaalwetenschappelijke onderzoeksmethoden.
Doel van wetenschappelijk onderzoek is het vergaren van (meer) kennis en inzicht. Wetenschap is gericht op het
ontwerpen en toetsen van theorieën over de werkelijkheid. Wetenschappelijk onderzoek onderscheidt zich op drie
manieren van alledaags onderzoek:
• Wetenschappers zijn op zoek naar ware kennis. Streven naar waarheid is kenmerkend. Onderzoeker zal
nooit uitgaan van de onfeilbaarheid van verworven kennis maar streven naar weerlegging van eigen onder-
zoeksresultaten.
• Wetenschappelijk onderzoek moet volgens bepaalde systematische methoden opgezet en uitgevoerd. Er
gelden normen die bepalen wat wel en niet acceptabel is.
• Wetenschappelijk onderzoek is een expliciet georganiseerd sociaal proces. Kennis wordt openbaar ge-
maakt. Onderzoekers bepalen met elkaar en onder elkaar wat de aarde is van de gebruikte methode en
van de resultaten van onderzoek (het forum).
De start van een onderzoek
Vragen worden uitgewerkt tot probleemstelling. Hierbij heb je soorten:
• Wat is-vragen -> doel is een bepaald sociaal fenomeen te beschrijven.
• Waarom-vragen -> Zoeken verklaring van bepaald verschijnsel
• Wat kun je eraan doen-vragen -> oplossing vinden voor probleem (praktijkonderzoek).
