Criminologie en strafrecht
H1 De sociale constructie van criminaliteit
Juristen bestuderen, interpreteren en waarderen het recht vanuit een normatief standpunt, terwijl de criminologen juist
focussen op de empirische bestudering van criminaliteit. Criminologen en juristen houden zich vanuit verschillende
invalshoeken veelal met hetzelfde bezig: criminalisering en de gevolgen daarvan. Criminalisering kan worden beschouwd
als een sociaal-politiek proces waarvan het recht essentieel deel uitmaakt, waarbij criminaliteit niet een gegeven is maar
een ‘geconstrueerde werkelijkheid’. Wat betekent het als we over ‘geconstrueerde werkelijkheid’ praten? We ervaren
verschijnselen om ons heen die we voor werkelijkheid houden. Of anderen die net zo ervaren weten we niet met zekerheid.
Zelfs of er zoiets is als de werkelijkheid en wat dat dan is, zijn kwesties waar wetenschappers en filosofen zich over
buigen. In de praktijk van het maatschappelijke leven en in het dagelijkse spraakgebruik gaan we er van uit dat iedereen
wel weet waar een ander het over heeft. Zo worden fenomenen benoemd en krijgen zij binnen de eigen sociaal-culturele
context een bepaalde betekenis, die onwillekeurig associaties, verwachtingen, normatieve oordelen en consequenties
impliceert (connotaties).
Iets past niet in het gebruikelijke onderscheid als het niet voor de meerderheid ‘normaal’ is. Maar of dat ook als probleem
wordt ervaren hangt er van af of het ook als ‘probleem’ wordt gedefinieerd. Emancipatiebewegingen kunnen zorgen dat
iets als gewoon een ‘feit’, als normaal wordt gezien. Dat wil niet zeggen dat iedereen er zo over denkt.
Een aantal dingen worden duidelijk; Ten eerste dat zelfs de meest vanzelfsprekende betekenisgeving niet sluitend is, omdat
betekenissen het gevolg zijn van processen van definiëring. Ten tweede dat sommige verschijnselen als probleem worden
gedefinieerd, omdat zij, of de (vermeende) gevolgen ervan, als schadelijk, slecht of immoreel worden ervaren; en daaruit
vloeit voort dat definities zowel feitelijke als normatieve componenten kunnen hebben. Ten derde dat de uitkomst van dit
proces afhankelijk is van wat dominante opvattingen binnen een samenleving of cultuur zijn. Ten vierde dat hier van een
dynamisch proces sprake is: opvattingen en ook betekenissen zijn niet overal en altijd hetzelfde, maar zijn historisch,
politiek en sociaal-cultureel bepaald: ze verschillen naar tijd en plaats en kunnen zich wijzigen. Ten slotte dat de
definiëring van ‘problemen’ politieke en maatschappelijke gevolgen heeft: problemen vragen om een oplossing en die
wordt vaak van de politiek verwacht.
De sociale constructiebenadering – In de wetenschap wordt gebruikgemaakt van deze manier van kijken naar de
werkelijkheid om te begrijpen hoe processen van definiëring verlopen. Werkelijkheidsopvatting die zijn wortels heeft in de
sociale wetenschappen, vooral vanaf de jaren 30 en in het bijzonder in het symbolisch interactionisme. Symbolisch
interactionisten houden zich bezig met de manieren waarop, in interactie en taal, mensen de werkelijkheid ervaren,
interpreteren en betekenis geven. Vanaf de jaren 70 werden de structurele politieke en juridische kaders waarbinnen die
processen zich voltrekken in onderzoek betrokken om de sociale constructie van allerhande fenomenen te analyseren.
Uitgangspunten – Het overkoepelende uitgangspunt van de sociale constructiebenadering is dat wat in een samenleving als
vanzelfsprekende werkelijkheid geldt, een kwestie is van definitie. Hoe mensen de wereld begrijpen en in taal verwoorden
komt tot stand in interactieprocessen van definiëring van de fenomenen die zij waarnemen en ervaren. Vervolgens
verbinden zij gevolgen aan die definities, die bepalen hoe met het fenomeen wordt omgegaan. ‘If men define situations as
real, they are real in their consequences.’ Dat de drugsverslaafde als òf ziek òf crimineel kan worden gedefinieerd laat
tevens zien dat, omdat het onmogelijk is de hele wereld te begrijpen, mensen speciale kaders – frames – hanteren om
interpretatie en begrip te vergemakkelijken. Die kaders omvatten niet alle aspecten van de verschijnselen om ons heen,
alleen bepaalde die we het belangrijkste vinden en die dan ook centraal in de associatie interpretatie en betekenisgeving
komen te staan. – framing. Wanneer verschijnselen in een bepaald frame worden gezet, worden daarmee sommige
aspecten ervan belicht en andere letterlijk buiten beeld gelaten. Interactieprocessen zijn dynamisch: niet alleen kunnen de
betekenissen die er het resultaat van zijn, zich wijzigen al naar gelang de politieke en sociale omstandigheden en het
tijdsgewricht, maar de verschillende elementen ervan beïnvloeden elkaar over en weer. Betekenisgeving binnen frames
maakt niet alleen associaties mogelijk, maar ook causale interpretaties en normatieve oordelen, die eveneens in definities
zijn geïmpliceerd en die zowel gedrag als mensen kunnen betreffen. Door het frame benadrukken we bepaalde aspecten en
causale verbanden en sluiten andere uit.
Over velden, actoren en definitiemacht – De sociale, culturele en politieke structuren waarin definitieprocessen zijn
ingebed worden velden genoemd. Daarop zijn groepen en mensen (actoren) actief. Maar niet iedereen heeft evenveel
macht om fenomenen succesvol in een bepaald frame neer te zetten en daarmee betekenis te geven (definitiemacht). Of
actoren definitiemacht hebben, hoe ze die gebruiken en waarom ze dat doen, hangt af van het veld waarop ze zich
bevinden, hun positie daarbinnen en het belang en de mogelijkheid die zij hebben hún definitie, hun kijk op de wereld,
gezaghebbend te communiceren. Van sommige actoren is de definitiemacht bij voorbaat al groter dan die van anderen,
omdat zij zich al op belangrijke velden bewegen. In principe hebben actoren die een verschijnsel voor het eerst in termen
van een bepaald maatschappelijk probleem aan de orde stellen een streepje voor: zij zijn als het ware eigenaar van het
probleem – problem ownership of issue ownershiop en/of moral entrepreneurship: bepaalde actoren (primary definers)
weten daarmee de agenda van de definitiestrijd en het frame te bepalen. Taal en talige symbolen zijn doorslaggevend bij
het definiëren van problemen, omdat daarmee aan algemeen in de samenleving gedeelde betekenisgeving kan worden
gerefereerd. Analogieën en gecondenseerde symbolen spelen daarin een belangrijke rol. Gecondenseerde symbolen zijn
metaforen of beelden die symbool staan voor een onderliggend, veel groter en minder makkelijk te vatten en op te lossen
probleem en het in een herkenbaar kader zetten. Zij impliceren dus een bepaalde betekenis en daarmee ook een bepaalde
oplossing. De succesvolle uitoefening van definitiemacht hangt af van de vraag in hoeverre het mogelijk is een bepaalde
, definitie van een fenomeen, of frame waarbinnen het moet worden geplaatst, zodanig in het publieke debat te krijgen dat
die daarin gaat overheersen en de betekenis van het verschijnsel vanzelfsprekend wordt. Als in de samenleving geen
consensus bestaat over hoe een verschijnsel moet worden gedefinieerd en geïnterpreteerd, en dus ook niet over de
gevolgen die daaraan moeten worden verbonden, ontstaat strijd daarover – definitiestrijd. Er zijn veel kwesties waarin
morele en normatieve opvattingen uiteenlopen, definities van fenomenen verschillen en publiekelijk worden
‘uitgevochten’. In de huidige maatschappij, gekenmerkt door een overvloed aan informatie waarop specialisten het
monopolie hebben, zijn de meeste mensen afhankelijk van de massamedia voor informatie en uitleg. De media geven
publiekelijk betekenis aan fenomenen – gebeurtenissen, gedrag, personen – en ook zij doen dat door middel van selectie,
framing en het gebruik van gecondenseerde symbolen. De media spelen zowel een faciliterende rol voor actoren die hun
definities over het voetlicht willen krijgen, als een eigen definiërende rol.
Criminaliteit als sociale constructie
Juridische en sociale definities – Criminaliteit is menselijk gedrag dat als een specifiek soort maatschappelijk probleem is
gedefinieerd en dus ook een specifiek soort consequenties heeft. De woorden criminaliteit hebben de connotatie
‘schadelijk’, ‘gevaarlijk’, ‘slecht’, ‘immoreel’, ‘strafwaardig’, een connotatie die kennelijk objectieve aspecten heeft
(schade, gevaar), maar ook normatieve (slecht, immoreel), en een strafrechtelijke oplossing impliceert (strafwaardig). Niet
alle gedrag of alle personen die met ‘criminaliteit’ resp. ‘crimineel’ worden aangeduid zijn ook strafbare feiten en daders in
juridische zin. Hoewel veel strafbaar gedrag vanzelfsprekend crimineel wordt bevonden kan in sommige gevallen
kennelijk een discrepantie tussen de juridische en buiten juridische definities ontstaan, die tezamen de sociale definities
van criminaliteit vormen. Gedrag en mensen zijn niet inherent crimineel of immoreel, zij worden het door sociale
betekenisgeving. Dan is ook duidelijk waarom de definities van strafbaar feit en criminaliteit doorgaans overeenkomen:
het recht zweeft niet boven de samenleving als een stel abstracte regels, maar is er zelf deel van, en is net als elke definitie
het resultaat van interactie en definitiestrijd. De betekenis van criminaliteit kan in de loop der tijd veranderen al naar
gelang de sociale, culturele en politieke context. Daarnaast is wat in het ene land strafvaar is, dat niet per se in het andere.
Maar ook binnen één land kunnen verschillen voorkomen.
Hoe komt het dat gewone mensen zo ver kunne komen dat ze op grote schaal overgaan tot het systematisch uitroeien van
een bevolkingsdeel waartoe soms buren, vrienden, zelfs familieleden behoren. Het antwoord is doorgaans te vinden in een
proces van betekenisgeving, die tot stigmatisering en ontmenselijking van de potentiële slachtoffergroep leidt en daarmee
de daders een ‘vrijbrief’ verschaft om de leden ervan met geweld aan te pakken. – sociaal definiëringsproces waarin heel
gewone, ‘normale’ mensen afwijken van dwingende sociale en morele normen. Tegelijk worden zij die zich verzetten
tegen dat proces als afwijkend en zelfs crimineel gedefinieerd.
Wanneer zelfs misdrijven als genocide als sociale constructie kunnen worden beschouwd, dan is overduidelijk dat
juridische definities van criminaliteit die in het strafrecht zijn vervat, onderscheiden moeten worden van de buiten-
juridische betekenisgeving in maatschappelijke zin. Wel is het zo dat als sociale opvattingen over de probleemdefinitie van
gedrag als criminaliteit veranderen, het strafrecht doorgaans mee verandert (handhaving). Omgekeerd; bij een strafbaar feit
dat sociaal niet (meer) de connotaties van criminaliteit heeft, is er geen draagvlak in de samenleving voor de daarbij
behorende consequenties – vervolging en bestraffing.
De belangrijkste velden en actoren – Welke velden van belang zijn bij de sociale constructie van problemen hangt van het
probleem af. Betekenisgeving vindt niet op één enkel veld of door één enkele actor plaats, maar juist in de wisselwerking
tussen verschillende velen en actoren. Die velden en actoren worden daarom semi-autonoom of relatief autonoom
genoemd: ze hebben ieder een eigen inbreng in het definiëringsproces en worden tegelijkertijd ook door de anderen
beïnvloed.
Strafrechtspleging en politiek – We hebben gezien dat het proces van betekenisgeving niet alleen een kwestie is van
juridische definities (strafbaarstellingen), dat het bestaan van strafbaarstellingen op zichzelf nog niet voldoende is om van
criminaliteit te spreken, en dat de definities van het strafrecht ook door handhaving zichtbaar moeten zijn. Het
belangrijkste veld bij de sociale constructie van criminaliteit is dan ook de strafrechtspleging. Hier treden niet alleen de
wetgever, maar ook alle betrokken instanties (politie, OM, rechterlijke macht, reclassering) als actor op. Met dat optreden
dragen zij bij aan bepaalde definities van criminaliteit en dus de sociale constructie ervan. De wetgever is tegelijk actor op
het veld van de politiek, waar bij uitstek in het openbaar strijd over de definitie van criminaliteitsproblemen plaatsvindt. In
de politiek zijn de belangrijkste actoren: het ministerie van Veiligheid en Justitie, de minister en ambtenaren, die
wetsontwerpen en de antwoorden van de minister op Kamervragen voorbereiden; politieke partijen en politici, die
initiatiefwetten kunnen voorstellen, strafbaarstellingen van de minister kunnen eisen, hem vragen kunnen stellen en zelf
meningen kunnen ventileren. Ook het OM maakt zijn mening over strafwetgeving bekend en formuleert strafrechtelijk
beleid. Het is daarmee zowel op het veld van de strafrechtspleging actief als op het veld van het bestuur, en is tevens
betrokken bij de definitiestrijd die zich in de politiek afspeelt. Actie- en belangengroeperingen kunnen eveneens met eisen
en opinies op het veld van de politiek actief zijn en proberen hun definitie van een bepaald probleem ingang te doen
vinden.
De wetenschap – In strafrechtswetenschap, maar ook in de sociale en menswetenschappen zoals de criminologie, de
antropologie, de sociologie, de psychologie en zelfs de medische wetenschappen zijn strafbare feiten en criminaliteit
object van studie. Ook onderzoekers hanteren bepaalde probleemdefinities en trekken conclusies over de aard, ernst en
omvang van criminaliteitsproblemen. Zulke definities en conclusies hebben normatieve implicaties. Daarnaast beïnvloedt
de wetenschap het veld van zowel politiek als strafrechtspleging en vice versa. De belangrijkste rol van onderzoek in de
sociale constructie van criminaliteit is de productie van cijfers en statistieken. ‘the collection and presentation of data
H1 De sociale constructie van criminaliteit
Juristen bestuderen, interpreteren en waarderen het recht vanuit een normatief standpunt, terwijl de criminologen juist
focussen op de empirische bestudering van criminaliteit. Criminologen en juristen houden zich vanuit verschillende
invalshoeken veelal met hetzelfde bezig: criminalisering en de gevolgen daarvan. Criminalisering kan worden beschouwd
als een sociaal-politiek proces waarvan het recht essentieel deel uitmaakt, waarbij criminaliteit niet een gegeven is maar
een ‘geconstrueerde werkelijkheid’. Wat betekent het als we over ‘geconstrueerde werkelijkheid’ praten? We ervaren
verschijnselen om ons heen die we voor werkelijkheid houden. Of anderen die net zo ervaren weten we niet met zekerheid.
Zelfs of er zoiets is als de werkelijkheid en wat dat dan is, zijn kwesties waar wetenschappers en filosofen zich over
buigen. In de praktijk van het maatschappelijke leven en in het dagelijkse spraakgebruik gaan we er van uit dat iedereen
wel weet waar een ander het over heeft. Zo worden fenomenen benoemd en krijgen zij binnen de eigen sociaal-culturele
context een bepaalde betekenis, die onwillekeurig associaties, verwachtingen, normatieve oordelen en consequenties
impliceert (connotaties).
Iets past niet in het gebruikelijke onderscheid als het niet voor de meerderheid ‘normaal’ is. Maar of dat ook als probleem
wordt ervaren hangt er van af of het ook als ‘probleem’ wordt gedefinieerd. Emancipatiebewegingen kunnen zorgen dat
iets als gewoon een ‘feit’, als normaal wordt gezien. Dat wil niet zeggen dat iedereen er zo over denkt.
Een aantal dingen worden duidelijk; Ten eerste dat zelfs de meest vanzelfsprekende betekenisgeving niet sluitend is, omdat
betekenissen het gevolg zijn van processen van definiëring. Ten tweede dat sommige verschijnselen als probleem worden
gedefinieerd, omdat zij, of de (vermeende) gevolgen ervan, als schadelijk, slecht of immoreel worden ervaren; en daaruit
vloeit voort dat definities zowel feitelijke als normatieve componenten kunnen hebben. Ten derde dat de uitkomst van dit
proces afhankelijk is van wat dominante opvattingen binnen een samenleving of cultuur zijn. Ten vierde dat hier van een
dynamisch proces sprake is: opvattingen en ook betekenissen zijn niet overal en altijd hetzelfde, maar zijn historisch,
politiek en sociaal-cultureel bepaald: ze verschillen naar tijd en plaats en kunnen zich wijzigen. Ten slotte dat de
definiëring van ‘problemen’ politieke en maatschappelijke gevolgen heeft: problemen vragen om een oplossing en die
wordt vaak van de politiek verwacht.
De sociale constructiebenadering – In de wetenschap wordt gebruikgemaakt van deze manier van kijken naar de
werkelijkheid om te begrijpen hoe processen van definiëring verlopen. Werkelijkheidsopvatting die zijn wortels heeft in de
sociale wetenschappen, vooral vanaf de jaren 30 en in het bijzonder in het symbolisch interactionisme. Symbolisch
interactionisten houden zich bezig met de manieren waarop, in interactie en taal, mensen de werkelijkheid ervaren,
interpreteren en betekenis geven. Vanaf de jaren 70 werden de structurele politieke en juridische kaders waarbinnen die
processen zich voltrekken in onderzoek betrokken om de sociale constructie van allerhande fenomenen te analyseren.
Uitgangspunten – Het overkoepelende uitgangspunt van de sociale constructiebenadering is dat wat in een samenleving als
vanzelfsprekende werkelijkheid geldt, een kwestie is van definitie. Hoe mensen de wereld begrijpen en in taal verwoorden
komt tot stand in interactieprocessen van definiëring van de fenomenen die zij waarnemen en ervaren. Vervolgens
verbinden zij gevolgen aan die definities, die bepalen hoe met het fenomeen wordt omgegaan. ‘If men define situations as
real, they are real in their consequences.’ Dat de drugsverslaafde als òf ziek òf crimineel kan worden gedefinieerd laat
tevens zien dat, omdat het onmogelijk is de hele wereld te begrijpen, mensen speciale kaders – frames – hanteren om
interpretatie en begrip te vergemakkelijken. Die kaders omvatten niet alle aspecten van de verschijnselen om ons heen,
alleen bepaalde die we het belangrijkste vinden en die dan ook centraal in de associatie interpretatie en betekenisgeving
komen te staan. – framing. Wanneer verschijnselen in een bepaald frame worden gezet, worden daarmee sommige
aspecten ervan belicht en andere letterlijk buiten beeld gelaten. Interactieprocessen zijn dynamisch: niet alleen kunnen de
betekenissen die er het resultaat van zijn, zich wijzigen al naar gelang de politieke en sociale omstandigheden en het
tijdsgewricht, maar de verschillende elementen ervan beïnvloeden elkaar over en weer. Betekenisgeving binnen frames
maakt niet alleen associaties mogelijk, maar ook causale interpretaties en normatieve oordelen, die eveneens in definities
zijn geïmpliceerd en die zowel gedrag als mensen kunnen betreffen. Door het frame benadrukken we bepaalde aspecten en
causale verbanden en sluiten andere uit.
Over velden, actoren en definitiemacht – De sociale, culturele en politieke structuren waarin definitieprocessen zijn
ingebed worden velden genoemd. Daarop zijn groepen en mensen (actoren) actief. Maar niet iedereen heeft evenveel
macht om fenomenen succesvol in een bepaald frame neer te zetten en daarmee betekenis te geven (definitiemacht). Of
actoren definitiemacht hebben, hoe ze die gebruiken en waarom ze dat doen, hangt af van het veld waarop ze zich
bevinden, hun positie daarbinnen en het belang en de mogelijkheid die zij hebben hún definitie, hun kijk op de wereld,
gezaghebbend te communiceren. Van sommige actoren is de definitiemacht bij voorbaat al groter dan die van anderen,
omdat zij zich al op belangrijke velden bewegen. In principe hebben actoren die een verschijnsel voor het eerst in termen
van een bepaald maatschappelijk probleem aan de orde stellen een streepje voor: zij zijn als het ware eigenaar van het
probleem – problem ownership of issue ownershiop en/of moral entrepreneurship: bepaalde actoren (primary definers)
weten daarmee de agenda van de definitiestrijd en het frame te bepalen. Taal en talige symbolen zijn doorslaggevend bij
het definiëren van problemen, omdat daarmee aan algemeen in de samenleving gedeelde betekenisgeving kan worden
gerefereerd. Analogieën en gecondenseerde symbolen spelen daarin een belangrijke rol. Gecondenseerde symbolen zijn
metaforen of beelden die symbool staan voor een onderliggend, veel groter en minder makkelijk te vatten en op te lossen
probleem en het in een herkenbaar kader zetten. Zij impliceren dus een bepaalde betekenis en daarmee ook een bepaalde
oplossing. De succesvolle uitoefening van definitiemacht hangt af van de vraag in hoeverre het mogelijk is een bepaalde
, definitie van een fenomeen, of frame waarbinnen het moet worden geplaatst, zodanig in het publieke debat te krijgen dat
die daarin gaat overheersen en de betekenis van het verschijnsel vanzelfsprekend wordt. Als in de samenleving geen
consensus bestaat over hoe een verschijnsel moet worden gedefinieerd en geïnterpreteerd, en dus ook niet over de
gevolgen die daaraan moeten worden verbonden, ontstaat strijd daarover – definitiestrijd. Er zijn veel kwesties waarin
morele en normatieve opvattingen uiteenlopen, definities van fenomenen verschillen en publiekelijk worden
‘uitgevochten’. In de huidige maatschappij, gekenmerkt door een overvloed aan informatie waarop specialisten het
monopolie hebben, zijn de meeste mensen afhankelijk van de massamedia voor informatie en uitleg. De media geven
publiekelijk betekenis aan fenomenen – gebeurtenissen, gedrag, personen – en ook zij doen dat door middel van selectie,
framing en het gebruik van gecondenseerde symbolen. De media spelen zowel een faciliterende rol voor actoren die hun
definities over het voetlicht willen krijgen, als een eigen definiërende rol.
Criminaliteit als sociale constructie
Juridische en sociale definities – Criminaliteit is menselijk gedrag dat als een specifiek soort maatschappelijk probleem is
gedefinieerd en dus ook een specifiek soort consequenties heeft. De woorden criminaliteit hebben de connotatie
‘schadelijk’, ‘gevaarlijk’, ‘slecht’, ‘immoreel’, ‘strafwaardig’, een connotatie die kennelijk objectieve aspecten heeft
(schade, gevaar), maar ook normatieve (slecht, immoreel), en een strafrechtelijke oplossing impliceert (strafwaardig). Niet
alle gedrag of alle personen die met ‘criminaliteit’ resp. ‘crimineel’ worden aangeduid zijn ook strafbare feiten en daders in
juridische zin. Hoewel veel strafbaar gedrag vanzelfsprekend crimineel wordt bevonden kan in sommige gevallen
kennelijk een discrepantie tussen de juridische en buiten juridische definities ontstaan, die tezamen de sociale definities
van criminaliteit vormen. Gedrag en mensen zijn niet inherent crimineel of immoreel, zij worden het door sociale
betekenisgeving. Dan is ook duidelijk waarom de definities van strafbaar feit en criminaliteit doorgaans overeenkomen:
het recht zweeft niet boven de samenleving als een stel abstracte regels, maar is er zelf deel van, en is net als elke definitie
het resultaat van interactie en definitiestrijd. De betekenis van criminaliteit kan in de loop der tijd veranderen al naar
gelang de sociale, culturele en politieke context. Daarnaast is wat in het ene land strafvaar is, dat niet per se in het andere.
Maar ook binnen één land kunnen verschillen voorkomen.
Hoe komt het dat gewone mensen zo ver kunne komen dat ze op grote schaal overgaan tot het systematisch uitroeien van
een bevolkingsdeel waartoe soms buren, vrienden, zelfs familieleden behoren. Het antwoord is doorgaans te vinden in een
proces van betekenisgeving, die tot stigmatisering en ontmenselijking van de potentiële slachtoffergroep leidt en daarmee
de daders een ‘vrijbrief’ verschaft om de leden ervan met geweld aan te pakken. – sociaal definiëringsproces waarin heel
gewone, ‘normale’ mensen afwijken van dwingende sociale en morele normen. Tegelijk worden zij die zich verzetten
tegen dat proces als afwijkend en zelfs crimineel gedefinieerd.
Wanneer zelfs misdrijven als genocide als sociale constructie kunnen worden beschouwd, dan is overduidelijk dat
juridische definities van criminaliteit die in het strafrecht zijn vervat, onderscheiden moeten worden van de buiten-
juridische betekenisgeving in maatschappelijke zin. Wel is het zo dat als sociale opvattingen over de probleemdefinitie van
gedrag als criminaliteit veranderen, het strafrecht doorgaans mee verandert (handhaving). Omgekeerd; bij een strafbaar feit
dat sociaal niet (meer) de connotaties van criminaliteit heeft, is er geen draagvlak in de samenleving voor de daarbij
behorende consequenties – vervolging en bestraffing.
De belangrijkste velden en actoren – Welke velden van belang zijn bij de sociale constructie van problemen hangt van het
probleem af. Betekenisgeving vindt niet op één enkel veld of door één enkele actor plaats, maar juist in de wisselwerking
tussen verschillende velen en actoren. Die velden en actoren worden daarom semi-autonoom of relatief autonoom
genoemd: ze hebben ieder een eigen inbreng in het definiëringsproces en worden tegelijkertijd ook door de anderen
beïnvloed.
Strafrechtspleging en politiek – We hebben gezien dat het proces van betekenisgeving niet alleen een kwestie is van
juridische definities (strafbaarstellingen), dat het bestaan van strafbaarstellingen op zichzelf nog niet voldoende is om van
criminaliteit te spreken, en dat de definities van het strafrecht ook door handhaving zichtbaar moeten zijn. Het
belangrijkste veld bij de sociale constructie van criminaliteit is dan ook de strafrechtspleging. Hier treden niet alleen de
wetgever, maar ook alle betrokken instanties (politie, OM, rechterlijke macht, reclassering) als actor op. Met dat optreden
dragen zij bij aan bepaalde definities van criminaliteit en dus de sociale constructie ervan. De wetgever is tegelijk actor op
het veld van de politiek, waar bij uitstek in het openbaar strijd over de definitie van criminaliteitsproblemen plaatsvindt. In
de politiek zijn de belangrijkste actoren: het ministerie van Veiligheid en Justitie, de minister en ambtenaren, die
wetsontwerpen en de antwoorden van de minister op Kamervragen voorbereiden; politieke partijen en politici, die
initiatiefwetten kunnen voorstellen, strafbaarstellingen van de minister kunnen eisen, hem vragen kunnen stellen en zelf
meningen kunnen ventileren. Ook het OM maakt zijn mening over strafwetgeving bekend en formuleert strafrechtelijk
beleid. Het is daarmee zowel op het veld van de strafrechtspleging actief als op het veld van het bestuur, en is tevens
betrokken bij de definitiestrijd die zich in de politiek afspeelt. Actie- en belangengroeperingen kunnen eveneens met eisen
en opinies op het veld van de politiek actief zijn en proberen hun definitie van een bepaald probleem ingang te doen
vinden.
De wetenschap – In strafrechtswetenschap, maar ook in de sociale en menswetenschappen zoals de criminologie, de
antropologie, de sociologie, de psychologie en zelfs de medische wetenschappen zijn strafbare feiten en criminaliteit
object van studie. Ook onderzoekers hanteren bepaalde probleemdefinities en trekken conclusies over de aard, ernst en
omvang van criminaliteitsproblemen. Zulke definities en conclusies hebben normatieve implicaties. Daarnaast beïnvloedt
de wetenschap het veld van zowel politiek als strafrechtspleging en vice versa. De belangrijkste rol van onderzoek in de
sociale constructie van criminaliteit is de productie van cijfers en statistieken. ‘the collection and presentation of data
