Leerdoelen
Aan het einde van deze cursus kunnen studenten:
- de belangrijkste kernbegrippen in het openbaar bestuur benoemen en toelichten;
- beschrijven en analyseren hoe het openbaar bestuur in Nederland eruit ziet en zich heeft ontwikkeld in
de afgelopen duizend jaar;
- beschrijven en analyseren hoe het openbaar bestuur in Nederland wordt beïnvloed door
ontwikkelingen in de maatschappij en binnen de Europese Unie;
- vergelijkingen maken tussen verschillende perioden in de ontwikkeling van het openbaar bestuur in
Nederland en tussen verschillende instituties en organisaties binnen Nederland en Europa.
Inhoud
Leerdoelen................................................................................................................................................................1
HC 1: Inleiding en duizend jaar openbaar bestuur in Nederland.............................................................................6
Openbaar bestuur.................................................................................................................................................6
Wat is openbaar bestuur?................................................................................................................................6
Kenmerken Nederlands Openbaar Bestuur......................................................................................................6
4 perioden van openbaar bestuur........................................................................................................................7
Patrimonialisme................................................................................................................................................7
Makelaarsstaat.................................................................................................................................................7
Van statenbond naar eenheidsstaat.................................................................................................................9
Nachtwakersstaat naar waarborgstaat...........................................................................................................11
HC 2: Het huidige Nederlandse bestel I..................................................................................................................12
Nederland als constitutionele monarchie..........................................................................................................12
De Koning........................................................................................................................................................12
Regering en kabinet........................................................................................................................................13
De Nationale Politie........................................................................................................................................14
Zelfstandige bestuursorganen (zbo’s)............................................................................................................14
Nederland als parlementaire democratie...........................................................................................................15
Burgerinvloed.................................................................................................................................................15
Spreiding verantwoordelijkheden..................................................................................................................15
HC 3: Het huidige Nederlandse bestel II.................................................................................................................17
Nederland als democratische rechtsstaat..........................................................................................................17
Legaliteitsbeginsel..........................................................................................................................................17
Machtenscheiding..........................................................................................................................................17
Nederland als gedecentraliseerde eenheidsstaat..............................................................................................17
Nederland als overlegdemocratie......................................................................................................................19
Hoge colleges van staat..................................................................................................................................19
Nederland als verzorgingsstaat..........................................................................................................................20
Nederland als EU-lidstaat...................................................................................................................................20
HC 4: Middenbestuur.............................................................................................................................................21
1
, Provincies............................................................................................................................................................21
Typering..........................................................................................................................................................21
Kerncijfers.......................................................................................................................................................21
Taken..............................................................................................................................................................23
Koepelorganisatie...........................................................................................................................................23
Actuele thema’s..............................................................................................................................................23
Waterschappen..................................................................................................................................................23
Typering..........................................................................................................................................................23
Kerncijfers.......................................................................................................................................................24
Taken..............................................................................................................................................................24
Koepelorganisatie...........................................................................................................................................24
Actuele thema’s..............................................................................................................................................24
WC 1: Van verzorgingsstaat naar makelaarsstaat?................................................................................................25
Wetenschappelijke relevantie bestuursgeschiedenis.........................................................................................25
Makelaarsstaat...................................................................................................................................................25
Begrippenlijst week 1 & 2.......................................................................................................................................26
HC 5: Lokaal bestuur...............................................................................................................................................28
Gemeenten.........................................................................................................................................................28
Typering..........................................................................................................................................................28
Kerncijfers.......................................................................................................................................................28
Taken..............................................................................................................................................................29
Ambtelijke organisatie....................................................................................................................................29
Actuele thema’s..............................................................................................................................................30
Collegevorming...............................................................................................................................................30
WC 2: Instituties en functies in het huidige bestel.................................................................................................31
Omstreden benoemingen...................................................................................................................................31
Loek Hermans.................................................................................................................................................31
Piet-Hein Donner............................................................................................................................................31
Guido van Woerkom.......................................................................................................................................31
Camiel Eurlings...............................................................................................................................................31
Laura van Geest..............................................................................................................................................31
Stakeholder analyse............................................................................................................................................31
HC 7: Intergemeentelijke samenwerking, regionaal bestuur en herindeling.........................................................32
Besturen in grote en kleine gemeenten.............................................................................................................32
Verschillen in uitgaven en lastendruk en schaalproblematiek.......................................................................32
Typen intergemeentelijke samenwerking..........................................................................................................32
Taken..............................................................................................................................................................32
Vormen intergemeentelijke samenwerking.......................................................................................................32
WGR................................................................................................................................................................32
2
, Juridische vorm samenwerking......................................................................................................................33
4 voorbeelden van intergemeentelijke samenwerking......................................................................................34
Regio Rijk van Nijmegen.................................................................................................................................34
Twence NV......................................................................................................................................................34
BrabantStad....................................................................................................................................................34
Werkorganisatie CGM.....................................................................................................................................34
Reorganisatie: naar grotere en kleinere schalen................................................................................................34
Schuiven met schalen.....................................................................................................................................34
Bestuurlijke reorganisatie...............................................................................................................................35
Het einde van de heilige drie-eenheid............................................................................................................37
HC 8: Maatschappelijke omgeving van het binnenlands bestuur..........................................................................38
Typering organisaties..........................................................................................................................................38
Non-profitsector.................................................................................................................................................38
Ordening.........................................................................................................................................................38
Publiek-private samenwerking...........................................................................................................................38
WC 3: Intergemeentelijke samenwerking en democratische legitimiteit..............................................................40
Niveaus van intergemeentelijke samenwerking.................................................................................................40
Strategisch......................................................................................................................................................40
Tactisch...........................................................................................................................................................40
Operationeel...................................................................................................................................................40
Verschillende soorten legitimiteit......................................................................................................................40
Aspecten van legitimiteit m.b.t. intergemeentelijke samenwerkingsverbanden...........................................41
Verlengd en verlegd bestuur..............................................................................................................................41
Begrippenlijst week 3 & 4.......................................................................................................................................42
HC 9: Ervaringen van een bestuurder.....................................................................................................................44
Taken gemeente.................................................................................................................................................44
Werkwijze college...........................................................................................................................................44
Burgemeester.....................................................................................................................................................44
Taken burgemeester.......................................................................................................................................44
Rol burgemeester...........................................................................................................................................44
Krimpregio’s........................................................................................................................................................44
Wat doet een provincie..........................................................................................................................................44
Kerntaken.......................................................................................................................................................44
Gedeputeerde.................................................................................................................................................45
Veranderende samenleving................................................................................................................................45
Invloed burgers op lokale overheid................................................................................................................45
Vliegwiel doe-democratie...................................................................................................................................45
WC 4: Maatschappelijke omgeving........................................................................................................................46
Typering van organisatievormen........................................................................................................................46
3
, Voorbeeld typen organisaties.........................................................................................................................46
Maatschappelijk middenveld..............................................................................................................................46
Organisatie gemeentelijke taken........................................................................................................................46
HC 10: Lokale democratie en interactief bestuur...................................................................................................47
Lokale democratie..............................................................................................................................................47
Verkiezingen 2014..........................................................................................................................................47
Problemen......................................................................................................................................................47
Verhouding tussen raad en college................................................................................................................48
Versterking lokale factor....................................................................................................................................48
Vergroting inbreng burgers in politiek................................................................................................................48
Inspraak..........................................................................................................................................................48
Lottocratie......................................................................................................................................................48
Doe-democratie..............................................................................................................................................49
Burgerparticipatie...............................................................................................................................................50
Participatieladder...........................................................................................................................................50
Langs drie dimensies – Democracy Cube (Fung, 2006)..................................................................................50
Drie generaties van burgerparticipatie...........................................................................................................50
Democratieopvattingen......................................................................................................................................50
HC 11: Interbestuurlijke verhoudingen en toezicht................................................................................................52
Huis van Thorbecke............................................................................................................................................52
Autonomie..........................................................................................................................................................52
Interbestuurlijke verhoudingen..........................................................................................................................52
Wettelijk kader...............................................................................................................................................52
Toezicht..........................................................................................................................................................52
Financiële verhouding........................................................................................................................................52
Geschiedenis financiële verhouding...............................................................................................................53
Overige regelingen..............................................................................................................................................53
Decentralisatiekader 2009..............................................................................................................................53
Code Interbestuurlijke verhoudingen.............................................................................................................53
Europees Handvest inzake lokale autonomie.................................................................................................53
Verhoudingen in de praktijk...............................................................................................................................53
Verticale verhouding......................................................................................................................................53
Machtsbronnen..............................................................................................................................................53
Agenda stad – city deals.................................................................................................................................54
Deltaprogramma.............................................................................................................................................54
Ambtelijke beleidsvrijheid..................................................................................................................................54
Street-level bureaucrats.................................................................................................................................54
Integriteit............................................................................................................................................................54
WC 5: Lokale democratie en burgerparticipatie.....................................................................................................55
4
Aan het einde van deze cursus kunnen studenten:
- de belangrijkste kernbegrippen in het openbaar bestuur benoemen en toelichten;
- beschrijven en analyseren hoe het openbaar bestuur in Nederland eruit ziet en zich heeft ontwikkeld in
de afgelopen duizend jaar;
- beschrijven en analyseren hoe het openbaar bestuur in Nederland wordt beïnvloed door
ontwikkelingen in de maatschappij en binnen de Europese Unie;
- vergelijkingen maken tussen verschillende perioden in de ontwikkeling van het openbaar bestuur in
Nederland en tussen verschillende instituties en organisaties binnen Nederland en Europa.
Inhoud
Leerdoelen................................................................................................................................................................1
HC 1: Inleiding en duizend jaar openbaar bestuur in Nederland.............................................................................6
Openbaar bestuur.................................................................................................................................................6
Wat is openbaar bestuur?................................................................................................................................6
Kenmerken Nederlands Openbaar Bestuur......................................................................................................6
4 perioden van openbaar bestuur........................................................................................................................7
Patrimonialisme................................................................................................................................................7
Makelaarsstaat.................................................................................................................................................7
Van statenbond naar eenheidsstaat.................................................................................................................9
Nachtwakersstaat naar waarborgstaat...........................................................................................................11
HC 2: Het huidige Nederlandse bestel I..................................................................................................................12
Nederland als constitutionele monarchie..........................................................................................................12
De Koning........................................................................................................................................................12
Regering en kabinet........................................................................................................................................13
De Nationale Politie........................................................................................................................................14
Zelfstandige bestuursorganen (zbo’s)............................................................................................................14
Nederland als parlementaire democratie...........................................................................................................15
Burgerinvloed.................................................................................................................................................15
Spreiding verantwoordelijkheden..................................................................................................................15
HC 3: Het huidige Nederlandse bestel II.................................................................................................................17
Nederland als democratische rechtsstaat..........................................................................................................17
Legaliteitsbeginsel..........................................................................................................................................17
Machtenscheiding..........................................................................................................................................17
Nederland als gedecentraliseerde eenheidsstaat..............................................................................................17
Nederland als overlegdemocratie......................................................................................................................19
Hoge colleges van staat..................................................................................................................................19
Nederland als verzorgingsstaat..........................................................................................................................20
Nederland als EU-lidstaat...................................................................................................................................20
HC 4: Middenbestuur.............................................................................................................................................21
1
, Provincies............................................................................................................................................................21
Typering..........................................................................................................................................................21
Kerncijfers.......................................................................................................................................................21
Taken..............................................................................................................................................................23
Koepelorganisatie...........................................................................................................................................23
Actuele thema’s..............................................................................................................................................23
Waterschappen..................................................................................................................................................23
Typering..........................................................................................................................................................23
Kerncijfers.......................................................................................................................................................24
Taken..............................................................................................................................................................24
Koepelorganisatie...........................................................................................................................................24
Actuele thema’s..............................................................................................................................................24
WC 1: Van verzorgingsstaat naar makelaarsstaat?................................................................................................25
Wetenschappelijke relevantie bestuursgeschiedenis.........................................................................................25
Makelaarsstaat...................................................................................................................................................25
Begrippenlijst week 1 & 2.......................................................................................................................................26
HC 5: Lokaal bestuur...............................................................................................................................................28
Gemeenten.........................................................................................................................................................28
Typering..........................................................................................................................................................28
Kerncijfers.......................................................................................................................................................28
Taken..............................................................................................................................................................29
Ambtelijke organisatie....................................................................................................................................29
Actuele thema’s..............................................................................................................................................30
Collegevorming...............................................................................................................................................30
WC 2: Instituties en functies in het huidige bestel.................................................................................................31
Omstreden benoemingen...................................................................................................................................31
Loek Hermans.................................................................................................................................................31
Piet-Hein Donner............................................................................................................................................31
Guido van Woerkom.......................................................................................................................................31
Camiel Eurlings...............................................................................................................................................31
Laura van Geest..............................................................................................................................................31
Stakeholder analyse............................................................................................................................................31
HC 7: Intergemeentelijke samenwerking, regionaal bestuur en herindeling.........................................................32
Besturen in grote en kleine gemeenten.............................................................................................................32
Verschillen in uitgaven en lastendruk en schaalproblematiek.......................................................................32
Typen intergemeentelijke samenwerking..........................................................................................................32
Taken..............................................................................................................................................................32
Vormen intergemeentelijke samenwerking.......................................................................................................32
WGR................................................................................................................................................................32
2
, Juridische vorm samenwerking......................................................................................................................33
4 voorbeelden van intergemeentelijke samenwerking......................................................................................34
Regio Rijk van Nijmegen.................................................................................................................................34
Twence NV......................................................................................................................................................34
BrabantStad....................................................................................................................................................34
Werkorganisatie CGM.....................................................................................................................................34
Reorganisatie: naar grotere en kleinere schalen................................................................................................34
Schuiven met schalen.....................................................................................................................................34
Bestuurlijke reorganisatie...............................................................................................................................35
Het einde van de heilige drie-eenheid............................................................................................................37
HC 8: Maatschappelijke omgeving van het binnenlands bestuur..........................................................................38
Typering organisaties..........................................................................................................................................38
Non-profitsector.................................................................................................................................................38
Ordening.........................................................................................................................................................38
Publiek-private samenwerking...........................................................................................................................38
WC 3: Intergemeentelijke samenwerking en democratische legitimiteit..............................................................40
Niveaus van intergemeentelijke samenwerking.................................................................................................40
Strategisch......................................................................................................................................................40
Tactisch...........................................................................................................................................................40
Operationeel...................................................................................................................................................40
Verschillende soorten legitimiteit......................................................................................................................40
Aspecten van legitimiteit m.b.t. intergemeentelijke samenwerkingsverbanden...........................................41
Verlengd en verlegd bestuur..............................................................................................................................41
Begrippenlijst week 3 & 4.......................................................................................................................................42
HC 9: Ervaringen van een bestuurder.....................................................................................................................44
Taken gemeente.................................................................................................................................................44
Werkwijze college...........................................................................................................................................44
Burgemeester.....................................................................................................................................................44
Taken burgemeester.......................................................................................................................................44
Rol burgemeester...........................................................................................................................................44
Krimpregio’s........................................................................................................................................................44
Wat doet een provincie..........................................................................................................................................44
Kerntaken.......................................................................................................................................................44
Gedeputeerde.................................................................................................................................................45
Veranderende samenleving................................................................................................................................45
Invloed burgers op lokale overheid................................................................................................................45
Vliegwiel doe-democratie...................................................................................................................................45
WC 4: Maatschappelijke omgeving........................................................................................................................46
Typering van organisatievormen........................................................................................................................46
3
, Voorbeeld typen organisaties.........................................................................................................................46
Maatschappelijk middenveld..............................................................................................................................46
Organisatie gemeentelijke taken........................................................................................................................46
HC 10: Lokale democratie en interactief bestuur...................................................................................................47
Lokale democratie..............................................................................................................................................47
Verkiezingen 2014..........................................................................................................................................47
Problemen......................................................................................................................................................47
Verhouding tussen raad en college................................................................................................................48
Versterking lokale factor....................................................................................................................................48
Vergroting inbreng burgers in politiek................................................................................................................48
Inspraak..........................................................................................................................................................48
Lottocratie......................................................................................................................................................48
Doe-democratie..............................................................................................................................................49
Burgerparticipatie...............................................................................................................................................50
Participatieladder...........................................................................................................................................50
Langs drie dimensies – Democracy Cube (Fung, 2006)..................................................................................50
Drie generaties van burgerparticipatie...........................................................................................................50
Democratieopvattingen......................................................................................................................................50
HC 11: Interbestuurlijke verhoudingen en toezicht................................................................................................52
Huis van Thorbecke............................................................................................................................................52
Autonomie..........................................................................................................................................................52
Interbestuurlijke verhoudingen..........................................................................................................................52
Wettelijk kader...............................................................................................................................................52
Toezicht..........................................................................................................................................................52
Financiële verhouding........................................................................................................................................52
Geschiedenis financiële verhouding...............................................................................................................53
Overige regelingen..............................................................................................................................................53
Decentralisatiekader 2009..............................................................................................................................53
Code Interbestuurlijke verhoudingen.............................................................................................................53
Europees Handvest inzake lokale autonomie.................................................................................................53
Verhoudingen in de praktijk...............................................................................................................................53
Verticale verhouding......................................................................................................................................53
Machtsbronnen..............................................................................................................................................53
Agenda stad – city deals.................................................................................................................................54
Deltaprogramma.............................................................................................................................................54
Ambtelijke beleidsvrijheid..................................................................................................................................54
Street-level bureaucrats.................................................................................................................................54
Integriteit............................................................................................................................................................54
WC 5: Lokale democratie en burgerparticipatie.....................................................................................................55
4