Inhoud
1. Geest Gedrag en Psychologische wetenschap ..................................................................................... 7
1.1 Wat is Psychologie en wat niet? .................................................................................................... 7
1.1.1 Psychologie: het is meer dan je denkt .................................................................................... 7
1.1.2 Psychologie is geen psychiatrie ............................................................................................... 7
1.1.3 Kritische nadenken over psychologie en pseudopsychologie ................................................ 7
1.2 Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie? ................................................ 8
1.2.1 Scheiding van lichaam en geest met het moderne biologische perspectief .......................... 8
1.2.2 Het begin van de wetenschappelijke psychologie en het moderne cognitieve perspectief .. 9
1.2.3 Het behavioristische perspectief: nadruk op waarneembaar gedrag .................................... 9
1.2.4 De perspectieven vanuit de gehele persoon: psychodynamische, humanistisch, en
karaktertrekken en temperament. ................................................................................................ 10
1.2.5 Het ontwikkelingsperspectief ............................................................................................... 10
1.2.6 Socioculturele perspectief .................................................................................................... 10
1.2.7 Het veranderde beeld van psychologie ................................................................................ 11
1.3 Hoe vergaren psychologen nieuwe kennis? ................................................................................ 12
1.3.1 Vier stappen van de wetenschappelijke methode ............................................................... 12
1.3.2 Vijf soorten psychologische onderzoek ................................................................................ 13
1.3.3. Vertekening in psychologische onderzoek beperken .......................................................... 13
1.3.4 Ethische kwesties in psychologische onderzoek ................................................................... 13
3. Sensatie en perceptie ......................................................................................................................... 14
3.1 Hoe verandert stimulatie in sensatie? ......................................................................................... 14
3.1.1 transductie: stimulatie en sensatie veranderen ................................................................... 14
3.1.2 Sensorische adaptatie ........................................................................................................... 14
3.1.3 Drempels: de grenzen van sensatie ...................................................................................... 15
3.1.4 Signaaldetectietheorie .......................................................................................................... 15
3.2 Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin verschillen ze? .................................................... 16
3.2.1 Gezichtsvermogen: hoe het zenuwstelsel licht verwerkt ..................................................... 16
3.2.2 Gehoor: als er een boom valt in het bos ............................................................................... 19
3.2.3 De overige zintuigen ............................................................................................................. 20
3.3 wat is de relatie tussen perceptie en sensatie? ........................................................................... 21
3.3.1 Het systeem van perceptuele verwerking ............................................................................ 21
3.3.2 Perceptuele ambiguïteit en vervorming .............................................................................. 22
, 3.3.3 Theoretische verklaringen van perceptie ............................................................................. 24
4. Leren en omgeving ............................................................................................................................. 26
4.1 Hoe verklaart klassieke conditionering leren? ............................................................................. 26
4.1.1 De kernpunten van klassieke conditionering ........................................................................ 26
4.1.2 Toepassingen van klassieke conditionering .......................................................................... 27
4.2 Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering ........................................................ 27
4.2.1 Skinner radicale behavorisme ............................................................................................... 27
4.2.2 De kracht van bekrachtiging ................................................................................................. 28
4.2.3 Het probleem van staf........................................................................................................... 29
4.2.4 Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering ................................................... 30
4.3 Hoe verklaart de cognitieve psychologie leren ............................................................................ 30
4.3.1 Inzichtelijk leren: Köhler en zijn chimpansees op de Canarische Eilanden .......................... 30
4.3.2 Cognitieve plattegronden: Tolman ontdekt wat er omgaat in het hoofd van de rat ........... 30
4.3.3 Sociaal leren: Bandura’s uitdaging aan het behaviorisme .................................................... 30
4.3.4 Een cognitieve versie van stimulus-responsleren ................................................................. 31
4.3.5 De rol van de hersenen bij het leren ..................................................................................... 31
4.3.6. Sociaal-constructivisme ....................................................................................................... 31
5. Geheugen ........................................................................................................................................... 32
5.1 Wat is het geheugen? .................................................................................................................. 32
5.1.1 Metaforen voor het geheugen .............................................................................................. 32
5.1.2 de drie essentiële functies van het geheugen ...................................................................... 32
5.2 Hoe vormen we herinneringen? .................................................................................................. 32
5.2.1 Het eerste stadium: het sensorisch geheugen ..................................................................... 33
5.2.2 Het tweede stadium: het werkgeheugen ............................................................................. 33
5.2.3 Het derde stadium: het lange termijn geheugen.................................................................. 34
5.3 Hoe halen we herinneringen terug? ............................................................................................ 34
5.3.1 Impliciete en expliciete herinneringen ................................................................................. 34
5.3.2 Herinneringscues................................................................................................................... 34
5.3.3 Andere factoren die van invloed zijn op terughalen ............................................................ 35
5.4 Waarom laat ons geheugen ons soms in de steek? ..................................................................... 35
5.4.1 Vluchtigheid: als herinneringen vervagen ............................................................................ 35
5.4.2 Verstrooidheid: als verslappen van de aandacht tot vergeten leidt .................................... 36
5.4.3 Blokkades: toegangsproblemen ............................................................................................ 36
5.4.4 Foutieve attributie: herinneringen in de verkeerde context ................................................ 36
, 5.4.5 Suggestibiliteit: extern cues vervormen of creëren herinneringen ...................................... 36
5.4.6 Bias: overtuigingen, attitudes en meningen vervormen herinneringen .............................. 36
5.4.7. Persistentie: als we iets kunnen vergeten ........................................................................... 36
5.4.8 je geheugen verbeteren met mnemoniek ............................................................................ 37
6. Denken en intelligentie ...................................................................................................................... 38
6.1 Wat zijn de bouwstenen van het denken .................................................................................... 38
6.1.1 Concepten ............................................................................................................................. 38
6.1.2 Voorstellingsvermogen en cognitieve plattegronden .......................................................... 38
6.1.3 Schema’s en scripties ............................................................................................................ 38
6.1.4 Denken en de hersenen ........................................................................................................ 39
6.1.5 Intuïtie ................................................................................................................................... 39
6.2 Over welke vaardigheid beschikken goede denkers? .................................................................. 39
6.2.1. Het oplossen van problemen ............................................................................................... 39
6.2.2 Oordelen en beslissen ........................................................................................................... 40
6.2.3 Hoe wordt je een creatief genie ........................................................................................... 40
6.3 Hoe wordt intelligentie gemeten ................................................................................................. 41
6.3.1 Binet en Simon ontwerpen een intelligentietest voor schoolkinderen ................................ 41
6.3.2 Amerikaanse psychologen nemen het idee van Binet en Simon over ................................. 41
6.3.3. Problemen met berekening van het IQ................................................................................ 41
6.3.4 IQ’s vastellen aan de hand van een grafiek .......................................................................... 42
6.3.5 De modernde IQ-test: de Wechsler-reek .............................................................................. 42
6.4 Wat zijn de bouwstenen van intelligentie ................................................................................... 43
6.4.1 Psychometrische theorieën over intelligentie ...................................................................... 43
6.4.2 Cognitieve theorieën over intelligentie ................................................................................ 43
6.4.3 Culturele definities van intelligentie ..................................................................................... 44
6.5 Hoe verklaren psychologen IQ-verschillen tussen groepen ........................................................ 44
6.5.1 Bewijzen voor de stellig dat intelligentie wordt beïnvloedt door erfelijke factoren............ 44
6.5.2 Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door de omgeving .................. 44
6.5.3 Erfelijkheidsratio en verschillen tussen groepen .................................................................. 44
8. Vormen van Bewustzijn...................................................................................................................... 45
8.1 Op welke wijze is het bewustzijn aan andere geestelijke processen gerelateerd ...................... 45
8.1.1 Instrumenten om bewustzijn te bestuderen ........................................................................ 45
8.1.2 Modellen van de bewuste en onbewuste geest ................................................................... 45
8.1.3 Wat doet het bewustzijn voor ons? ...................................................................................... 46
, 8.1.4 Coma en verwante bewustzijnstoestanden .......................................................................... 46
8.2 Hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit .................................................................. 47
8.2.1 Dagdromen............................................................................................................................ 47
8.2.2 Slaap: het mysterieuze derde deel van ons leven ................................................................ 47
8.2.3 Dromen: de nachtelijke voorstellingen ................................................................................. 49
8.3 Welke andere vormen kan het bewustzijn aannemen? .............................................................. 50
8.3.1 Hypnose................................................................................................................................. 50
8.2.3 Meditatie ............................................................................................................................... 50
8.3.3 Bewustzijn en psychoactieve middelen ................................................................................ 51
9. Motivatie en emotie ........................................................................................................................... 52
9.1 Wat motiveert ons? ..................................................................................................................... 52
9.1.1 prestatiemotivatie ................................................................................................................. 52
9.1.2 De onverwachte effecten van beloningen op de motivatie ................................................. 52
9.2 Hoe worden onze motivatieprioriteiten gesteld?........................................................................ 52
9.2.1 De instincttheorie .................................................................................................................. 53
9.2.2 De drijfveertheorie ................................................................................................................ 53
9.2.3 Freuds psychodynamische theorie ....................................................................................... 53
9.2.4 Maslows behoeftehiërarchie ................................................................................................ 53
9.2.5 Een nieuwe behoeftehiërarchie ............................................................................................ 53
9.2.6 De zelfdeterminatietheorie (ZDT) ......................................................................................... 54
9.3 waar staan honger en seksuele motivatie in de motivatiehiërarchie? ........................................ 54
9.3.1 Honger: een homeostatische drijfveer en een psychologische motief ................................ 54
9.3.2 Wilskracht en de biologie van zelfbeheersing ...................................................................... 54
9.3.3 seksuele motivatie: een impuls waar je zonder kunt ........................................................... 55
9.4 Hoe motiveren onze emoties ons? .............................................................................................. 55
9.4.1 De onderdelen van emoties .................................................................................................. 55
9.4.2 Wat emoties voor ons doen .................................................................................................. 55
9.4.3 Emoties tellen........................................................................................................................ 55
9.4.4. Universele expressie en motivatie ....................................................................................... 55
9.5 Waar komen onze emoties vandaan?.......................................................................................... 56
9.5.1 De neurowetenschap van emoties ....................................................................................... 56
9.5.2 Onbewuste en bewuste emotionele verwerking.................................................................. 56
9.5.3 Het beheersen van emoties .................................................................................................. 56
10. Persoonlijkheid: Theorieën van de gehele persoon ........................................................................ 57
, 10.1 Door welke krachten wordt de persoonlijkheid gevormd? ....................................................... 57
10.1.1 Biologie, menselijk natuur en persoonlijkheid.................................................................... 57
10.1.2 De effecten van nurture; persoonlijkheid en omgeving ..................................................... 57
10.1.3 De effecten van nature; karakter en psychische processen ............................................... 57
10.1.4 Sociale en culturele bijdragen aan persoonlijkheid ............................................................ 57
10.2 Uit welke blijvende patronen of disposities bestaat onze persoonlijkheid? ............................. 57
10.2.1 Persoonlijkheid en temperament ....................................................................................... 58
10.2.2 Persoonlijkheid als verzameling karaktertrekken ............................................................... 58
10.3 Op welke manier helpen mentale processen bij het vormen van onze persoonlijkheid .......... 59
10.3.1 De psychodynamische theorieën: nadruk op motivatie en psychische stoornissen .......... 59
10.3.2 De humanistische theorieën: nadruk op menselijk potentieel en geestelijke gezondheid 61
10.3.3 De sociaal-cognitieve theorieën: nadruk op sociaal leren .................................................. 62
10.3.4 Huidige trends: de persoon in een sociaal systeem ........................................................... 62
10.4 Welke theorieën gebruiken mensen om zichzelf en anderen te begrijpen .............................. 62
10.4.1 Impliciete persoonlijkheidstheorieën ................................................................................. 62
10.4.2 Self-narratives: het verhaal over het eigen leven ............................................................... 62
10.4.3 De effecten van cultuur op onze kijk op de persoonlijkheid .............................................. 62
H 12 Psychische stoornissen .................................................................................................................. 63
12.1 Wat is een psychische stoornis? ................................................................................................ 63
12.1.1 veranderde ideeën over psychische stoornissen ................................................................ 63
12.1.2 indicatoren van psychische stoornissen ............................................................................. 64
12.2 Hoe worden psychische stoornissen geclassificeerd ................................................................. 64
12.2.1 Overzicht van het DSM-classificatiesysteem ...................................................................... 64
12.2.2 stemmingsstoornissen ........................................................................................................ 64
12.2.3 Angststoornissen ................................................................................................................. 65
12.2.4 Schizofrenie ......................................................................................................................... 66
12.2.5 ontwikkelingsstoornissen:................................................................................................... 67
12.2.6 persoonlijkheidsstoornissen ............................................................................................... 67
12.2.7 Aanpassingsstoornissen en andere aandoening: de grootste categorie ............................ 68
12.2.8: Seksverschillen bij psychische stoornissen ........................................................................ 68
13. Therapieën voor psychische stoornissen ......................................................................................... 69
13.1 Wat is therapie ........................................................................................................................... 69
13.1.1 In therapie gaan .................................................................................................................. 69
13.1.2 De therapeutische relatie en de doelstellingen van therapie ............................................ 69
, 13.1.3 Therapie in historische en cultureel perspectief ................................................................ 69
13.2 Hoe behandelen psychologen psychische stoornissen? ............................................................ 69
13.2.1 Inzichtgevende therapieën ................................................................................................. 69
13.2.2 Gedragstherapieën ............................................................................................................. 70
13.2.3 Cognitieve gedragstherapie: een synthese ......................................................................... 71
13.2.4 evaluatie van de psychologische therapieën ...................................................................... 72
13.3 Hoe worden psychische stoornissen behandeld vanuit de biomedische invalshoek? .............. 72
13.3.1 Behandeling met medicijnen .............................................................................................. 72
13.2.2 Andere medische therapieën voor psychische stoornissen. .............................................. 73
13.3.3 Opname en alternatieven ................................................................................................... 73
13.3.4 Biomedische therapieën en psychotherapie vergeleken ................................................... 73
14 Stress, Gezondheid en Welzijn .......................................................................................................... 74
14.1 Wat veroorzaakt stress .............................................................................................................. 74
14.1.1 Traumatische stressoren ..................................................................................................... 74
14.1.2 Chronische stressoren ......................................................................................................... 75
14.2 Wat zijn lichamelijke effecten van stress ................................................................................... 76
14.2.1 Fysiologische reactie op stress ............................................................................................ 76
14.2.2 Stress en het immuunsysteem ............................................................................................ 77
14.3 Wie is het meest kwetsbaar voor stress? .................................................................................. 78
14.3.1 Persoonlijkheidstype A en vijandigheid .............................................................................. 78
14.3.2 Locus of control ................................................................................................................... 78
14.3.3 weerbaarheid ...................................................................................................................... 78
14.3.4 optimisme ........................................................................................................................... 79
14.3.5 Veerkracht ........................................................................................................................... 79
14.4 Hoe kunnen we de invloed van stress op onze gezondheid verminderen? .............................. 79
14.4.1 Psychologische coping strategieën ..................................................................................... 79
14.4.2 keuzes op het gebied van levenswijze ................................................................................ 79
14.4.3 alles bij elkaar: geluksgevoel en subjectief welbevinden ontwikkelen .............................. 80
,1. Geest Gedrag en Psychologische wetenschap
1.1 Wat is Psychologie en wat niet?
Minderheid van de psychologen houdt zich bezig met diagnose en behandeling van geestelijke problemen
Weinig psychologen zijn psychoanalytici
Psychologie is afkomstig uit het Oudgrieks.
-Psyche betekent ‘geest’ & -ologie betekent ‘gebied van studie’
Psychologie betekent dus ‘de studie van de geest’
Psychologie: Wetenschap van gedrag en mentale/geestelijke processen
Psychologie bestaat dus uit wetenschap van interne geestelijke processen en externe uiterlijke gedragingen
1.1.1 Psychologie: het is meer dan je denkt
Psychologen werken niet alleen als therapeut maar werken in verschillende werkvelden
Je hebt 3 manieren op psychologie te bedrijven
* experimenteel psychologen: dit zijn psychologen die onderzoek doen (bijv. neuropsychologen)
* docent psychologie: psychologen die les geven over psychologie
* toegepaste psychologen: therapeuten die kennis gebruiken om problemen op te lossen
-Arbeids- en organisatie psychologen: Gespecialiseerd in aanpassingen aan de werkplek die de
productiviteit en de arbeidsmoraal moeten maximaliseren, helpen organisaties bij het selecteren van
(interview- en testprocedures) nieuwe werknemers of gespecialiseerd in marktonderzoek.
-Sportpsychologen: Werken samen met atleten om hun prestaties te verbeteren.
-Schoolpsychologen: Deskundigen op het gebied van problemen met lesgeven en leren.
-Klinisch psychologen en counselors: Werken met mensen die problemen hebben op sociaal of
emotioneel gebieden mensen die moeilijke keuzes moeten maken (over huwelijk, carrière etc.).
-Forensische psychologen: psychologen die werken voor de wet- en rechtssysteem.
1.1.2 Psychologie is geen psychiatrie
Psychiatrie is een medisch specialisme die patienten hebben met een geestelijke ziekte (medische invalshoek)
Mogen ook medicatie voorschrijven
Psychologen werken op verschillende terreinen (psychologische invalshoek)
1.1.3 Kritische nadenken over psychologie en pseudopsychologie
Pseudopsychologie: niet onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke waarheden worden
gepresenteerd (astrologie, grafologie, waarzeggerij en subliminale berichten)
Wat is kritische denken?
Zes vaardigheden voor kritische denken
1 wat is de bron?
2 is de beweging redelijk of extreem?
3 wat is het bewijsmateriaal? er is wetenschappelijk bewijs
- Anekdotische bewijsmateriaal: (getuigenissen die de ervaringen van perso(o)n(en) schetsen, maar te
onrechte voor wetenschappelijk bewijs worden aangezien
4 kan de conclusie zijn beïnvloed door de bias?
- Bias: De resultaten van een onderzoek wijken af van de werkelijkheid door een systematische fout.
- Emotionele bias: De neiging om oordelen te vellen gebaseerd op attitudes en gevoelens.
- Confirmatie bias: De neiging om informatie die niet bij je opvattingen aansluit te negeren of te bekritiseren en om in
plaats daarvan informatie op te zoeken waar je het wel mee eens bent.
5 worden veel voorkomende denkfouten vermeden? (wordt er gepraat over gezond verstand)
6 zijn voor het oplossen van het probleem verschillende invalshoeken nodig?
, 1.2 Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?
Perspectief Idee Wat bepaalt gedrag? Wie?
Biologische perspectief Het lichaam kan apart van de De hersenen, het René Descartes
geest worden bestudeerd zenuwstelsel, endocriene (rationeel denker)
stelsel en de genen
Cognitief perspectief De wetenschappelijke methode Iemands unieke patroon Wilhelm Wundt &
kan worden gebruikt om de van waarnemingen, William James
geest te bestuderen interpretaties,
verwachtingen,
overtuigingen en
herinneringen
Behaviouristische Psychologie moet de wetenschap De prikkels in onze John B. Watson &
perspectief van observeerbaar gedrag zijn, omgeving en de B.F. Skinner
niet van mentale processen voorgaande consequenties
van ons gedrag
Perspectief van de Psychodynamische psychologie: Processen in onbewuste Sigmund Freud
gehele person persoonlijkheid en psychische geest
stoornissen komen voort uit het
onbewuste.
Humanistische psychologie: Onze aangeboren behoefte Carl Rogers &
psychologie moet de nadruk om te groeien en ons Abraham Maslow
leggen op menselijke groei en potentieel zo goed
potentieel in plaats va de mogelijk te verwezenlijken
psychische stoornissen
Psychologie van karaktertrekken Unieke De oude Grieken
en temperament: individuen persoonlijkheidskenmerken
kunnen worden begrepen in die in de tijd en situaties
termen van hun temperament en consistent zijn
blijvende karaktertrekken
Ontwikkelingsperspectief Mensen veranderen als gevolg De interactie tussen Mary Aisworth & Jean
van een interactie tussen erfelijke erfelijkheid een omgeving, Piaget & vele anderen
eigenschappen en de omgeving die zich het hele leven door
uit in voorspelbare
patronen
Sociocultureel Sociale en culturele invloeden De kracht van de situatie Stanley Milgram &
perspectief kunnen invloed overstemmen Phillip Zimbardo &
van alle andere factoren die vele anderen
gedrag beïnvloeden
1.2.1 Scheiding van lichaam en geest met het moderne biologische perspectief
Descartes – moderne biologische perspectief: Het psychologische perspectief dat de oorzaken van gedrag zoekt
in het functioneren van de hersenen, het zenuwstelsel, endocriene stelsel en de genen (lichaam en geest is één)
Biologische perspectief bestaat uit twee vakgebieden
* neurowetenschap: vakgebied dat zich richt op begrip van hoe hersenen gedachten, gevoelens, motieven,
bewustzijn, herinneringen andere mentale processen creëren
* evolutionaire psychologie: een relatief nieuw specialisme in de psychologie dat gedrag en mentale processen
beschouwt op basis van van genetische aanpassingen aan overleving en voorplanting (Charles Darwin
natuurlijk selectie)
1. Geest Gedrag en Psychologische wetenschap ..................................................................................... 7
1.1 Wat is Psychologie en wat niet? .................................................................................................... 7
1.1.1 Psychologie: het is meer dan je denkt .................................................................................... 7
1.1.2 Psychologie is geen psychiatrie ............................................................................................... 7
1.1.3 Kritische nadenken over psychologie en pseudopsychologie ................................................ 7
1.2 Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie? ................................................ 8
1.2.1 Scheiding van lichaam en geest met het moderne biologische perspectief .......................... 8
1.2.2 Het begin van de wetenschappelijke psychologie en het moderne cognitieve perspectief .. 9
1.2.3 Het behavioristische perspectief: nadruk op waarneembaar gedrag .................................... 9
1.2.4 De perspectieven vanuit de gehele persoon: psychodynamische, humanistisch, en
karaktertrekken en temperament. ................................................................................................ 10
1.2.5 Het ontwikkelingsperspectief ............................................................................................... 10
1.2.6 Socioculturele perspectief .................................................................................................... 10
1.2.7 Het veranderde beeld van psychologie ................................................................................ 11
1.3 Hoe vergaren psychologen nieuwe kennis? ................................................................................ 12
1.3.1 Vier stappen van de wetenschappelijke methode ............................................................... 12
1.3.2 Vijf soorten psychologische onderzoek ................................................................................ 13
1.3.3. Vertekening in psychologische onderzoek beperken .......................................................... 13
1.3.4 Ethische kwesties in psychologische onderzoek ................................................................... 13
3. Sensatie en perceptie ......................................................................................................................... 14
3.1 Hoe verandert stimulatie in sensatie? ......................................................................................... 14
3.1.1 transductie: stimulatie en sensatie veranderen ................................................................... 14
3.1.2 Sensorische adaptatie ........................................................................................................... 14
3.1.3 Drempels: de grenzen van sensatie ...................................................................................... 15
3.1.4 Signaaldetectietheorie .......................................................................................................... 15
3.2 Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin verschillen ze? .................................................... 16
3.2.1 Gezichtsvermogen: hoe het zenuwstelsel licht verwerkt ..................................................... 16
3.2.2 Gehoor: als er een boom valt in het bos ............................................................................... 19
3.2.3 De overige zintuigen ............................................................................................................. 20
3.3 wat is de relatie tussen perceptie en sensatie? ........................................................................... 21
3.3.1 Het systeem van perceptuele verwerking ............................................................................ 21
3.3.2 Perceptuele ambiguïteit en vervorming .............................................................................. 22
, 3.3.3 Theoretische verklaringen van perceptie ............................................................................. 24
4. Leren en omgeving ............................................................................................................................. 26
4.1 Hoe verklaart klassieke conditionering leren? ............................................................................. 26
4.1.1 De kernpunten van klassieke conditionering ........................................................................ 26
4.1.2 Toepassingen van klassieke conditionering .......................................................................... 27
4.2 Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering ........................................................ 27
4.2.1 Skinner radicale behavorisme ............................................................................................... 27
4.2.2 De kracht van bekrachtiging ................................................................................................. 28
4.2.3 Het probleem van staf........................................................................................................... 29
4.2.4 Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering ................................................... 30
4.3 Hoe verklaart de cognitieve psychologie leren ............................................................................ 30
4.3.1 Inzichtelijk leren: Köhler en zijn chimpansees op de Canarische Eilanden .......................... 30
4.3.2 Cognitieve plattegronden: Tolman ontdekt wat er omgaat in het hoofd van de rat ........... 30
4.3.3 Sociaal leren: Bandura’s uitdaging aan het behaviorisme .................................................... 30
4.3.4 Een cognitieve versie van stimulus-responsleren ................................................................. 31
4.3.5 De rol van de hersenen bij het leren ..................................................................................... 31
4.3.6. Sociaal-constructivisme ....................................................................................................... 31
5. Geheugen ........................................................................................................................................... 32
5.1 Wat is het geheugen? .................................................................................................................. 32
5.1.1 Metaforen voor het geheugen .............................................................................................. 32
5.1.2 de drie essentiële functies van het geheugen ...................................................................... 32
5.2 Hoe vormen we herinneringen? .................................................................................................. 32
5.2.1 Het eerste stadium: het sensorisch geheugen ..................................................................... 33
5.2.2 Het tweede stadium: het werkgeheugen ............................................................................. 33
5.2.3 Het derde stadium: het lange termijn geheugen.................................................................. 34
5.3 Hoe halen we herinneringen terug? ............................................................................................ 34
5.3.1 Impliciete en expliciete herinneringen ................................................................................. 34
5.3.2 Herinneringscues................................................................................................................... 34
5.3.3 Andere factoren die van invloed zijn op terughalen ............................................................ 35
5.4 Waarom laat ons geheugen ons soms in de steek? ..................................................................... 35
5.4.1 Vluchtigheid: als herinneringen vervagen ............................................................................ 35
5.4.2 Verstrooidheid: als verslappen van de aandacht tot vergeten leidt .................................... 36
5.4.3 Blokkades: toegangsproblemen ............................................................................................ 36
5.4.4 Foutieve attributie: herinneringen in de verkeerde context ................................................ 36
, 5.4.5 Suggestibiliteit: extern cues vervormen of creëren herinneringen ...................................... 36
5.4.6 Bias: overtuigingen, attitudes en meningen vervormen herinneringen .............................. 36
5.4.7. Persistentie: als we iets kunnen vergeten ........................................................................... 36
5.4.8 je geheugen verbeteren met mnemoniek ............................................................................ 37
6. Denken en intelligentie ...................................................................................................................... 38
6.1 Wat zijn de bouwstenen van het denken .................................................................................... 38
6.1.1 Concepten ............................................................................................................................. 38
6.1.2 Voorstellingsvermogen en cognitieve plattegronden .......................................................... 38
6.1.3 Schema’s en scripties ............................................................................................................ 38
6.1.4 Denken en de hersenen ........................................................................................................ 39
6.1.5 Intuïtie ................................................................................................................................... 39
6.2 Over welke vaardigheid beschikken goede denkers? .................................................................. 39
6.2.1. Het oplossen van problemen ............................................................................................... 39
6.2.2 Oordelen en beslissen ........................................................................................................... 40
6.2.3 Hoe wordt je een creatief genie ........................................................................................... 40
6.3 Hoe wordt intelligentie gemeten ................................................................................................. 41
6.3.1 Binet en Simon ontwerpen een intelligentietest voor schoolkinderen ................................ 41
6.3.2 Amerikaanse psychologen nemen het idee van Binet en Simon over ................................. 41
6.3.3. Problemen met berekening van het IQ................................................................................ 41
6.3.4 IQ’s vastellen aan de hand van een grafiek .......................................................................... 42
6.3.5 De modernde IQ-test: de Wechsler-reek .............................................................................. 42
6.4 Wat zijn de bouwstenen van intelligentie ................................................................................... 43
6.4.1 Psychometrische theorieën over intelligentie ...................................................................... 43
6.4.2 Cognitieve theorieën over intelligentie ................................................................................ 43
6.4.3 Culturele definities van intelligentie ..................................................................................... 44
6.5 Hoe verklaren psychologen IQ-verschillen tussen groepen ........................................................ 44
6.5.1 Bewijzen voor de stellig dat intelligentie wordt beïnvloedt door erfelijke factoren............ 44
6.5.2 Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door de omgeving .................. 44
6.5.3 Erfelijkheidsratio en verschillen tussen groepen .................................................................. 44
8. Vormen van Bewustzijn...................................................................................................................... 45
8.1 Op welke wijze is het bewustzijn aan andere geestelijke processen gerelateerd ...................... 45
8.1.1 Instrumenten om bewustzijn te bestuderen ........................................................................ 45
8.1.2 Modellen van de bewuste en onbewuste geest ................................................................... 45
8.1.3 Wat doet het bewustzijn voor ons? ...................................................................................... 46
, 8.1.4 Coma en verwante bewustzijnstoestanden .......................................................................... 46
8.2 Hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit .................................................................. 47
8.2.1 Dagdromen............................................................................................................................ 47
8.2.2 Slaap: het mysterieuze derde deel van ons leven ................................................................ 47
8.2.3 Dromen: de nachtelijke voorstellingen ................................................................................. 49
8.3 Welke andere vormen kan het bewustzijn aannemen? .............................................................. 50
8.3.1 Hypnose................................................................................................................................. 50
8.2.3 Meditatie ............................................................................................................................... 50
8.3.3 Bewustzijn en psychoactieve middelen ................................................................................ 51
9. Motivatie en emotie ........................................................................................................................... 52
9.1 Wat motiveert ons? ..................................................................................................................... 52
9.1.1 prestatiemotivatie ................................................................................................................. 52
9.1.2 De onverwachte effecten van beloningen op de motivatie ................................................. 52
9.2 Hoe worden onze motivatieprioriteiten gesteld?........................................................................ 52
9.2.1 De instincttheorie .................................................................................................................. 53
9.2.2 De drijfveertheorie ................................................................................................................ 53
9.2.3 Freuds psychodynamische theorie ....................................................................................... 53
9.2.4 Maslows behoeftehiërarchie ................................................................................................ 53
9.2.5 Een nieuwe behoeftehiërarchie ............................................................................................ 53
9.2.6 De zelfdeterminatietheorie (ZDT) ......................................................................................... 54
9.3 waar staan honger en seksuele motivatie in de motivatiehiërarchie? ........................................ 54
9.3.1 Honger: een homeostatische drijfveer en een psychologische motief ................................ 54
9.3.2 Wilskracht en de biologie van zelfbeheersing ...................................................................... 54
9.3.3 seksuele motivatie: een impuls waar je zonder kunt ........................................................... 55
9.4 Hoe motiveren onze emoties ons? .............................................................................................. 55
9.4.1 De onderdelen van emoties .................................................................................................. 55
9.4.2 Wat emoties voor ons doen .................................................................................................. 55
9.4.3 Emoties tellen........................................................................................................................ 55
9.4.4. Universele expressie en motivatie ....................................................................................... 55
9.5 Waar komen onze emoties vandaan?.......................................................................................... 56
9.5.1 De neurowetenschap van emoties ....................................................................................... 56
9.5.2 Onbewuste en bewuste emotionele verwerking.................................................................. 56
9.5.3 Het beheersen van emoties .................................................................................................. 56
10. Persoonlijkheid: Theorieën van de gehele persoon ........................................................................ 57
, 10.1 Door welke krachten wordt de persoonlijkheid gevormd? ....................................................... 57
10.1.1 Biologie, menselijk natuur en persoonlijkheid.................................................................... 57
10.1.2 De effecten van nurture; persoonlijkheid en omgeving ..................................................... 57
10.1.3 De effecten van nature; karakter en psychische processen ............................................... 57
10.1.4 Sociale en culturele bijdragen aan persoonlijkheid ............................................................ 57
10.2 Uit welke blijvende patronen of disposities bestaat onze persoonlijkheid? ............................. 57
10.2.1 Persoonlijkheid en temperament ....................................................................................... 58
10.2.2 Persoonlijkheid als verzameling karaktertrekken ............................................................... 58
10.3 Op welke manier helpen mentale processen bij het vormen van onze persoonlijkheid .......... 59
10.3.1 De psychodynamische theorieën: nadruk op motivatie en psychische stoornissen .......... 59
10.3.2 De humanistische theorieën: nadruk op menselijk potentieel en geestelijke gezondheid 61
10.3.3 De sociaal-cognitieve theorieën: nadruk op sociaal leren .................................................. 62
10.3.4 Huidige trends: de persoon in een sociaal systeem ........................................................... 62
10.4 Welke theorieën gebruiken mensen om zichzelf en anderen te begrijpen .............................. 62
10.4.1 Impliciete persoonlijkheidstheorieën ................................................................................. 62
10.4.2 Self-narratives: het verhaal over het eigen leven ............................................................... 62
10.4.3 De effecten van cultuur op onze kijk op de persoonlijkheid .............................................. 62
H 12 Psychische stoornissen .................................................................................................................. 63
12.1 Wat is een psychische stoornis? ................................................................................................ 63
12.1.1 veranderde ideeën over psychische stoornissen ................................................................ 63
12.1.2 indicatoren van psychische stoornissen ............................................................................. 64
12.2 Hoe worden psychische stoornissen geclassificeerd ................................................................. 64
12.2.1 Overzicht van het DSM-classificatiesysteem ...................................................................... 64
12.2.2 stemmingsstoornissen ........................................................................................................ 64
12.2.3 Angststoornissen ................................................................................................................. 65
12.2.4 Schizofrenie ......................................................................................................................... 66
12.2.5 ontwikkelingsstoornissen:................................................................................................... 67
12.2.6 persoonlijkheidsstoornissen ............................................................................................... 67
12.2.7 Aanpassingsstoornissen en andere aandoening: de grootste categorie ............................ 68
12.2.8: Seksverschillen bij psychische stoornissen ........................................................................ 68
13. Therapieën voor psychische stoornissen ......................................................................................... 69
13.1 Wat is therapie ........................................................................................................................... 69
13.1.1 In therapie gaan .................................................................................................................. 69
13.1.2 De therapeutische relatie en de doelstellingen van therapie ............................................ 69
, 13.1.3 Therapie in historische en cultureel perspectief ................................................................ 69
13.2 Hoe behandelen psychologen psychische stoornissen? ............................................................ 69
13.2.1 Inzichtgevende therapieën ................................................................................................. 69
13.2.2 Gedragstherapieën ............................................................................................................. 70
13.2.3 Cognitieve gedragstherapie: een synthese ......................................................................... 71
13.2.4 evaluatie van de psychologische therapieën ...................................................................... 72
13.3 Hoe worden psychische stoornissen behandeld vanuit de biomedische invalshoek? .............. 72
13.3.1 Behandeling met medicijnen .............................................................................................. 72
13.2.2 Andere medische therapieën voor psychische stoornissen. .............................................. 73
13.3.3 Opname en alternatieven ................................................................................................... 73
13.3.4 Biomedische therapieën en psychotherapie vergeleken ................................................... 73
14 Stress, Gezondheid en Welzijn .......................................................................................................... 74
14.1 Wat veroorzaakt stress .............................................................................................................. 74
14.1.1 Traumatische stressoren ..................................................................................................... 74
14.1.2 Chronische stressoren ......................................................................................................... 75
14.2 Wat zijn lichamelijke effecten van stress ................................................................................... 76
14.2.1 Fysiologische reactie op stress ............................................................................................ 76
14.2.2 Stress en het immuunsysteem ............................................................................................ 77
14.3 Wie is het meest kwetsbaar voor stress? .................................................................................. 78
14.3.1 Persoonlijkheidstype A en vijandigheid .............................................................................. 78
14.3.2 Locus of control ................................................................................................................... 78
14.3.3 weerbaarheid ...................................................................................................................... 78
14.3.4 optimisme ........................................................................................................................... 79
14.3.5 Veerkracht ........................................................................................................................... 79
14.4 Hoe kunnen we de invloed van stress op onze gezondheid verminderen? .............................. 79
14.4.1 Psychologische coping strategieën ..................................................................................... 79
14.4.2 keuzes op het gebied van levenswijze ................................................................................ 79
14.4.3 alles bij elkaar: geluksgevoel en subjectief welbevinden ontwikkelen .............................. 80
,1. Geest Gedrag en Psychologische wetenschap
1.1 Wat is Psychologie en wat niet?
Minderheid van de psychologen houdt zich bezig met diagnose en behandeling van geestelijke problemen
Weinig psychologen zijn psychoanalytici
Psychologie is afkomstig uit het Oudgrieks.
-Psyche betekent ‘geest’ & -ologie betekent ‘gebied van studie’
Psychologie betekent dus ‘de studie van de geest’
Psychologie: Wetenschap van gedrag en mentale/geestelijke processen
Psychologie bestaat dus uit wetenschap van interne geestelijke processen en externe uiterlijke gedragingen
1.1.1 Psychologie: het is meer dan je denkt
Psychologen werken niet alleen als therapeut maar werken in verschillende werkvelden
Je hebt 3 manieren op psychologie te bedrijven
* experimenteel psychologen: dit zijn psychologen die onderzoek doen (bijv. neuropsychologen)
* docent psychologie: psychologen die les geven over psychologie
* toegepaste psychologen: therapeuten die kennis gebruiken om problemen op te lossen
-Arbeids- en organisatie psychologen: Gespecialiseerd in aanpassingen aan de werkplek die de
productiviteit en de arbeidsmoraal moeten maximaliseren, helpen organisaties bij het selecteren van
(interview- en testprocedures) nieuwe werknemers of gespecialiseerd in marktonderzoek.
-Sportpsychologen: Werken samen met atleten om hun prestaties te verbeteren.
-Schoolpsychologen: Deskundigen op het gebied van problemen met lesgeven en leren.
-Klinisch psychologen en counselors: Werken met mensen die problemen hebben op sociaal of
emotioneel gebieden mensen die moeilijke keuzes moeten maken (over huwelijk, carrière etc.).
-Forensische psychologen: psychologen die werken voor de wet- en rechtssysteem.
1.1.2 Psychologie is geen psychiatrie
Psychiatrie is een medisch specialisme die patienten hebben met een geestelijke ziekte (medische invalshoek)
Mogen ook medicatie voorschrijven
Psychologen werken op verschillende terreinen (psychologische invalshoek)
1.1.3 Kritische nadenken over psychologie en pseudopsychologie
Pseudopsychologie: niet onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke waarheden worden
gepresenteerd (astrologie, grafologie, waarzeggerij en subliminale berichten)
Wat is kritische denken?
Zes vaardigheden voor kritische denken
1 wat is de bron?
2 is de beweging redelijk of extreem?
3 wat is het bewijsmateriaal? er is wetenschappelijk bewijs
- Anekdotische bewijsmateriaal: (getuigenissen die de ervaringen van perso(o)n(en) schetsen, maar te
onrechte voor wetenschappelijk bewijs worden aangezien
4 kan de conclusie zijn beïnvloed door de bias?
- Bias: De resultaten van een onderzoek wijken af van de werkelijkheid door een systematische fout.
- Emotionele bias: De neiging om oordelen te vellen gebaseerd op attitudes en gevoelens.
- Confirmatie bias: De neiging om informatie die niet bij je opvattingen aansluit te negeren of te bekritiseren en om in
plaats daarvan informatie op te zoeken waar je het wel mee eens bent.
5 worden veel voorkomende denkfouten vermeden? (wordt er gepraat over gezond verstand)
6 zijn voor het oplossen van het probleem verschillende invalshoeken nodig?
, 1.2 Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?
Perspectief Idee Wat bepaalt gedrag? Wie?
Biologische perspectief Het lichaam kan apart van de De hersenen, het René Descartes
geest worden bestudeerd zenuwstelsel, endocriene (rationeel denker)
stelsel en de genen
Cognitief perspectief De wetenschappelijke methode Iemands unieke patroon Wilhelm Wundt &
kan worden gebruikt om de van waarnemingen, William James
geest te bestuderen interpretaties,
verwachtingen,
overtuigingen en
herinneringen
Behaviouristische Psychologie moet de wetenschap De prikkels in onze John B. Watson &
perspectief van observeerbaar gedrag zijn, omgeving en de B.F. Skinner
niet van mentale processen voorgaande consequenties
van ons gedrag
Perspectief van de Psychodynamische psychologie: Processen in onbewuste Sigmund Freud
gehele person persoonlijkheid en psychische geest
stoornissen komen voort uit het
onbewuste.
Humanistische psychologie: Onze aangeboren behoefte Carl Rogers &
psychologie moet de nadruk om te groeien en ons Abraham Maslow
leggen op menselijke groei en potentieel zo goed
potentieel in plaats va de mogelijk te verwezenlijken
psychische stoornissen
Psychologie van karaktertrekken Unieke De oude Grieken
en temperament: individuen persoonlijkheidskenmerken
kunnen worden begrepen in die in de tijd en situaties
termen van hun temperament en consistent zijn
blijvende karaktertrekken
Ontwikkelingsperspectief Mensen veranderen als gevolg De interactie tussen Mary Aisworth & Jean
van een interactie tussen erfelijke erfelijkheid een omgeving, Piaget & vele anderen
eigenschappen en de omgeving die zich het hele leven door
uit in voorspelbare
patronen
Sociocultureel Sociale en culturele invloeden De kracht van de situatie Stanley Milgram &
perspectief kunnen invloed overstemmen Phillip Zimbardo &
van alle andere factoren die vele anderen
gedrag beïnvloeden
1.2.1 Scheiding van lichaam en geest met het moderne biologische perspectief
Descartes – moderne biologische perspectief: Het psychologische perspectief dat de oorzaken van gedrag zoekt
in het functioneren van de hersenen, het zenuwstelsel, endocriene stelsel en de genen (lichaam en geest is één)
Biologische perspectief bestaat uit twee vakgebieden
* neurowetenschap: vakgebied dat zich richt op begrip van hoe hersenen gedachten, gevoelens, motieven,
bewustzijn, herinneringen andere mentale processen creëren
* evolutionaire psychologie: een relatief nieuw specialisme in de psychologie dat gedrag en mentale processen
beschouwt op basis van van genetische aanpassingen aan overleving en voorplanting (Charles Darwin
natuurlijk selectie)
