Verlichting: theorie &
praktijk
Historische context 2
§1
Wetenschappelijk denken basis van westerse wereld -> oudheid en later
wetenschappelijke revolutie -> humanistische tekstkritiek juiste vertaling
› Eigen waarnemingen sleutelrol -> door sommige filosofen enige betrouwbare
bron - > empirisme
› Tabula Rasa -> eigen ervaring (John Locke)
› Andere filosofen: zuivere empirisme misleidend -> rationalisten ->
eigen waarneming en rationeel verstand
› Cogito, ergo sum (René Descartes)
› Veel wetenschappelijke ontdekkingen in een groot systeem ->
beginsel ontdekking schepping (Isaac Newton)
§2
Verlichting -> duisterheid van dwaasheid verdreven door rationeel denken
› Godsdienstige overtuigingen niet rationeel uit te leggen (Baruch de Spinoza)
-> consequenties niet onder ogen durven te zien
› Niet één godsdienst enige juiste -> godsdienstvrijheid en
verdraagzaamheid
› Alle mensen gelijk -> natuur- of mensenrechten (Jean-Jacques Rousseau)
› Natuur beste leermethode voor kinderen, maatschappij verziekt het
(Rousseau)
› Mensen vrij in economisch handelen -> rationeel genoeg om eigen belangen
na te streven -> vrije markt zorgt voor genoeg voor iedereen (Adam Smith)
§3
Verlichting invloed op politiek
› Droit divin niet rationeel -> koning verstandig regeren beter dan chaos en
onrust -> verlicht absoluut vorst, wel rationeel
› Tegenwoordig staat ‘publieke belang’ voorop
› Trias politica (Locke en Montesquieu)
› Sociaal contract -> deel vrijheid inleveren voor veiligheid door koning of
regering -> basis macht koningen en regeringen -> volkssoevereiniteit, volk
hoogste macht (Locke en Rousseau)
› Algemene (volks)wil boven alles (Rousseau)
, › Veel kennis verspreid -> politieke pers en publieke opinie -> rekening houden
met wat onder het volk leefde
› Einde 18e eeuw -> democratische revoluties -> verlichte denkbeelden in
praktijk
› Begon Noord-Amerika, later NL en Frankrijk
§4
Door Britse koloniën kwam Noord-Amerika in contact met verlichte denkbeelden
› Amerikaanse kolonisten wilden meer zelfbeschikking -> vorming van
committees of correspondence als verzet -> soms meer macht dan
vertegenwoordigers van Britse kroon
› Pamflet of Common Sense droeg bij aan ontevredenheid onder Amerikanen
(Thomas Paine)
› ‘No taxation without representation’ -> in opstand en 1776 onafhankelijk van
GB (Thomas Paine)
› Oorlog tussen Britten en Amerikaanse kolonisten met leger uit vrijwilligers,
onder leiding van George Washington -> Amerika won
› Nieuwe staat: Verenigde Staten van Amerika - > grondwet, trias politica
› Tot 1825 censuskiesrecht
› Slavernij niet afgeschaft en geen burgers -> niet zelfde gelijkheid als in
theorie, ook zo bij inheemse bevolking
› In zuidelijke staten katoenplantages -> groot belang economie ->
geëxporteerd naar GB
› Noordelijke staten meer industriële economie -> vonden dat slavernij
afgeschaft moest worden -> oorlog waarbij noordelijke staten wonnen en
slavernij afgeschaft werd
§5
Franse Revolutie in drie fasen
› Er was een absolutistische koning en een standensamenleving met privileges
voor geestelijken en adel
› 1789 pamflet ‘wat is de derde stand?’ -> derde stand deed alles wat volk
nodig had en adel en geestelijken niks (Emmanuel Sieyès)
› Lodewijk XVI in 1789 S-G bijeen -> derde stand nam initiatief om
veranderingen te brengen in Frankrijk -> Nationale Vergadering -> 1e fase
› NV nam in zelfde jaar verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger
aan: grondrechten; volkssoevereiniteit, algemene wil, godsdienstvrijheid,
meningsuiting en drukpers
praktijk
Historische context 2
§1
Wetenschappelijk denken basis van westerse wereld -> oudheid en later
wetenschappelijke revolutie -> humanistische tekstkritiek juiste vertaling
› Eigen waarnemingen sleutelrol -> door sommige filosofen enige betrouwbare
bron - > empirisme
› Tabula Rasa -> eigen ervaring (John Locke)
› Andere filosofen: zuivere empirisme misleidend -> rationalisten ->
eigen waarneming en rationeel verstand
› Cogito, ergo sum (René Descartes)
› Veel wetenschappelijke ontdekkingen in een groot systeem ->
beginsel ontdekking schepping (Isaac Newton)
§2
Verlichting -> duisterheid van dwaasheid verdreven door rationeel denken
› Godsdienstige overtuigingen niet rationeel uit te leggen (Baruch de Spinoza)
-> consequenties niet onder ogen durven te zien
› Niet één godsdienst enige juiste -> godsdienstvrijheid en
verdraagzaamheid
› Alle mensen gelijk -> natuur- of mensenrechten (Jean-Jacques Rousseau)
› Natuur beste leermethode voor kinderen, maatschappij verziekt het
(Rousseau)
› Mensen vrij in economisch handelen -> rationeel genoeg om eigen belangen
na te streven -> vrije markt zorgt voor genoeg voor iedereen (Adam Smith)
§3
Verlichting invloed op politiek
› Droit divin niet rationeel -> koning verstandig regeren beter dan chaos en
onrust -> verlicht absoluut vorst, wel rationeel
› Tegenwoordig staat ‘publieke belang’ voorop
› Trias politica (Locke en Montesquieu)
› Sociaal contract -> deel vrijheid inleveren voor veiligheid door koning of
regering -> basis macht koningen en regeringen -> volkssoevereiniteit, volk
hoogste macht (Locke en Rousseau)
› Algemene (volks)wil boven alles (Rousseau)
, › Veel kennis verspreid -> politieke pers en publieke opinie -> rekening houden
met wat onder het volk leefde
› Einde 18e eeuw -> democratische revoluties -> verlichte denkbeelden in
praktijk
› Begon Noord-Amerika, later NL en Frankrijk
§4
Door Britse koloniën kwam Noord-Amerika in contact met verlichte denkbeelden
› Amerikaanse kolonisten wilden meer zelfbeschikking -> vorming van
committees of correspondence als verzet -> soms meer macht dan
vertegenwoordigers van Britse kroon
› Pamflet of Common Sense droeg bij aan ontevredenheid onder Amerikanen
(Thomas Paine)
› ‘No taxation without representation’ -> in opstand en 1776 onafhankelijk van
GB (Thomas Paine)
› Oorlog tussen Britten en Amerikaanse kolonisten met leger uit vrijwilligers,
onder leiding van George Washington -> Amerika won
› Nieuwe staat: Verenigde Staten van Amerika - > grondwet, trias politica
› Tot 1825 censuskiesrecht
› Slavernij niet afgeschaft en geen burgers -> niet zelfde gelijkheid als in
theorie, ook zo bij inheemse bevolking
› In zuidelijke staten katoenplantages -> groot belang economie ->
geëxporteerd naar GB
› Noordelijke staten meer industriële economie -> vonden dat slavernij
afgeschaft moest worden -> oorlog waarbij noordelijke staten wonnen en
slavernij afgeschaft werd
§5
Franse Revolutie in drie fasen
› Er was een absolutistische koning en een standensamenleving met privileges
voor geestelijken en adel
› 1789 pamflet ‘wat is de derde stand?’ -> derde stand deed alles wat volk
nodig had en adel en geestelijken niks (Emmanuel Sieyès)
› Lodewijk XVI in 1789 S-G bijeen -> derde stand nam initiatief om
veranderingen te brengen in Frankrijk -> Nationale Vergadering -> 1e fase
› NV nam in zelfde jaar verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger
aan: grondrechten; volkssoevereiniteit, algemene wil, godsdienstvrijheid,
meningsuiting en drukpers
