Bijeenkomst 2: Gedrag en gedragsverandering (1x90)
Voorbereidingsopdrachten
- Bestudeer: hoofdstuk 8, 10 en 12; In: Eijkman, M.A.J. e.a. (2010), Patiëntenvoorlichting en
mondgezondheid, Bohn Stafleu van Loghum, Houten, derde druk.
Hoofdstuk 8 Patiëntenvoorlichting: Patiënteninstructie
8.1 Inleiding
Van Dale (Groot woordenboek der Nederlandse taal) Instructie:
- onderricht geven in vaardigheden
- Aanwijzingengeven hoe gehandeld moet worden.
8.2 Leerprocessen
Leren moet breed worden opgevat heeft betrekking op het aanleren van vaardigheden, bepaalde opvattingen of
van kennis. Er kan sprake zijn van bewust opzettelijk leren of een onwillekeurige wijze van leren (spelenderwijs).
Leren is een proces met min of meer duurzame resultaten, waardoor nieuwe gedragspotenties van de persoon
ontstaan of reeds aanwezige zich wijzigen.
Elke leersituatie bevat 3 aspecten:
- een lerend persoon (de patiënt)
- een stimulussituatie (mondhygiëne-instructie)
- de respons (= reactie na het leerproces die erop wijst dat iets aangeleerd is verbeterde wijze van
tandenpoetsen).
De oorsprong van de Conditioneringstheorie ligt bij Pavlov. Conditioneringstheorie gaat uit van veronderstelling dat
bekrachtigers de associatie tussen een stimulus en een respons kunnen versterken. ( hond gaat kwijlen bij geluid
van de bel) De associatieketen kan worden voortgezet doordat de bel als bekrachtiger voor andere stimuli gaat
optreden (= secundair reinforcement). Daarom is het verklaarbaar dat prikkels in de tandheelkundige situatie
angstreacties oproepen omdat die verbonden zijn met pijnlijke herinneringen uit het verleden.
Skinner: legt de nadruk op instrumentele of operante aspecten van conditionering. Er is sprake van actief leren
door de persoon. Handelingen worden beloond of bestraft. Bij mondhygiëne-instructie wordt hier veel gebruik van
gemaakt.
Gedrag dat wordt beloond wordt meer waarschijnlijk in de toekomst herhaald, dan gedrag dat niet beloond wordt.
Gedrag dat gestraft wordt, zal in de toekomst minder waarschijnlijk worden vertoond dan gedrag dat niet wordt
gestraft.
Onderzoek onder kinderen laat zien dat beloningen (punten/buttons/kleine bedragen geld/prijzende opmerkingen)
tot het gewenste gedragspatroon leiden. Het belonen kan breed worden geïnterpreteerd(bv. zelf constateren van
een schone mond).
De te verwachten pijn + kosten kunnen als een vorm van ‘straf’ het mondgezondheidsgedrag beïnvloeden. In
instructie aan patiënten kan op deze factoren ook de nadruk worden gelegd.
Skinners leertheorie: gedragingen moeten eerst in praktijk worden gebracht, voordat ze geleerd kunnen worden.
Een andere voorwaarde is dat degene die moet leren de probleemsituatie helder waarneemt. De patiënt krijgt
tijdens het leerproces een inzicht dat hij zelf de gegevens van het probleem gaat structureren, waardoor de weg
naar de oplossing duidelijk wordt. Tandarts kan de patiënt helpen de beschikbare kennis zo helder mogelijk te
presenteren (bv. oorzaken + gevolgen van plaque duidelijk maken). Het inzichtelijk leren in de vorm van feedback
aan patiënten moet altijd stapsgewijs gebeuren.
Het belang van herhaling tijdens het leren. Herhaling is belangrijk bij het zich eigen maken van motorische
vaardigheden tandenpoetsen is ook een motorische vaardigheid!. Herhaling van achtereenvolgend gedrag +
versterking daarvan maken het iemand gemakkelijk zich te identificeren met de aanwijzingen, zodat hij het
geleerde gedrag kan reproduceren. Poetsinstructies moeten dus regelmatig worden herhaald! Let op: overdosis
aan herhaling kan leiden tot verzet tegen de boodschap.
8.3 Sociale invloeden
Patiëntenvoorlichting, geplaatst in een kader van een communicatiemodel, maakt duidelijk dat voorlichting een
vorm van sociale beïnvleoding is. Er zijn in de tandheelkunde invloeden van ouders, leeftijdgenoten, pop- en
filmsterren ( witte voortanden!).
Voorbereidingsopdrachten
- Bestudeer: hoofdstuk 8, 10 en 12; In: Eijkman, M.A.J. e.a. (2010), Patiëntenvoorlichting en
mondgezondheid, Bohn Stafleu van Loghum, Houten, derde druk.
Hoofdstuk 8 Patiëntenvoorlichting: Patiënteninstructie
8.1 Inleiding
Van Dale (Groot woordenboek der Nederlandse taal) Instructie:
- onderricht geven in vaardigheden
- Aanwijzingengeven hoe gehandeld moet worden.
8.2 Leerprocessen
Leren moet breed worden opgevat heeft betrekking op het aanleren van vaardigheden, bepaalde opvattingen of
van kennis. Er kan sprake zijn van bewust opzettelijk leren of een onwillekeurige wijze van leren (spelenderwijs).
Leren is een proces met min of meer duurzame resultaten, waardoor nieuwe gedragspotenties van de persoon
ontstaan of reeds aanwezige zich wijzigen.
Elke leersituatie bevat 3 aspecten:
- een lerend persoon (de patiënt)
- een stimulussituatie (mondhygiëne-instructie)
- de respons (= reactie na het leerproces die erop wijst dat iets aangeleerd is verbeterde wijze van
tandenpoetsen).
De oorsprong van de Conditioneringstheorie ligt bij Pavlov. Conditioneringstheorie gaat uit van veronderstelling dat
bekrachtigers de associatie tussen een stimulus en een respons kunnen versterken. ( hond gaat kwijlen bij geluid
van de bel) De associatieketen kan worden voortgezet doordat de bel als bekrachtiger voor andere stimuli gaat
optreden (= secundair reinforcement). Daarom is het verklaarbaar dat prikkels in de tandheelkundige situatie
angstreacties oproepen omdat die verbonden zijn met pijnlijke herinneringen uit het verleden.
Skinner: legt de nadruk op instrumentele of operante aspecten van conditionering. Er is sprake van actief leren
door de persoon. Handelingen worden beloond of bestraft. Bij mondhygiëne-instructie wordt hier veel gebruik van
gemaakt.
Gedrag dat wordt beloond wordt meer waarschijnlijk in de toekomst herhaald, dan gedrag dat niet beloond wordt.
Gedrag dat gestraft wordt, zal in de toekomst minder waarschijnlijk worden vertoond dan gedrag dat niet wordt
gestraft.
Onderzoek onder kinderen laat zien dat beloningen (punten/buttons/kleine bedragen geld/prijzende opmerkingen)
tot het gewenste gedragspatroon leiden. Het belonen kan breed worden geïnterpreteerd(bv. zelf constateren van
een schone mond).
De te verwachten pijn + kosten kunnen als een vorm van ‘straf’ het mondgezondheidsgedrag beïnvloeden. In
instructie aan patiënten kan op deze factoren ook de nadruk worden gelegd.
Skinners leertheorie: gedragingen moeten eerst in praktijk worden gebracht, voordat ze geleerd kunnen worden.
Een andere voorwaarde is dat degene die moet leren de probleemsituatie helder waarneemt. De patiënt krijgt
tijdens het leerproces een inzicht dat hij zelf de gegevens van het probleem gaat structureren, waardoor de weg
naar de oplossing duidelijk wordt. Tandarts kan de patiënt helpen de beschikbare kennis zo helder mogelijk te
presenteren (bv. oorzaken + gevolgen van plaque duidelijk maken). Het inzichtelijk leren in de vorm van feedback
aan patiënten moet altijd stapsgewijs gebeuren.
Het belang van herhaling tijdens het leren. Herhaling is belangrijk bij het zich eigen maken van motorische
vaardigheden tandenpoetsen is ook een motorische vaardigheid!. Herhaling van achtereenvolgend gedrag +
versterking daarvan maken het iemand gemakkelijk zich te identificeren met de aanwijzingen, zodat hij het
geleerde gedrag kan reproduceren. Poetsinstructies moeten dus regelmatig worden herhaald! Let op: overdosis
aan herhaling kan leiden tot verzet tegen de boodschap.
8.3 Sociale invloeden
Patiëntenvoorlichting, geplaatst in een kader van een communicatiemodel, maakt duidelijk dat voorlichting een
vorm van sociale beïnvleoding is. Er zijn in de tandheelkunde invloeden van ouders, leeftijdgenoten, pop- en
filmsterren ( witte voortanden!).
